خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل ضرورت پژوهش در ولایت فقیه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ضرورت پژوهش در ولایت فقیه :

مقدمه

طرح نوآورانه مسأله ولایت فقیه از ابتکارات ارزشمند امام خمینی(ره) بود ایشان اولین فقیهی است که علاوه بر طرح و بررسی مسأله ولایت فقیه در مرحله تئوری، موفق به عینیّت بخشیدن آن در جامعه شد. و در هر دو مرحله ابتکارات فراوانی در این مسأله از خود نشان داد که این مختصر گنجایش طرح آن را ندارد و فقط به فهرست بعضی از ابتکارات امام اشاره می کنم. امام خمینی(قدس سره) در اصل طرح مسأله، شیوه استدلال شرح احادیث مربوط به ولایت فقیه، اختیارات ولی فقیه، حل مشکل تزاحم ولایت دو فقیه، سازگاری ولایت فقیه یا جمهوریت و آزادی های فردی و اجتماعی، کارآیی ولایت فقیه در جهان معاصر و… ابتکارات ارزشمندی دارد که اگر فرصتی دست دهد به شرح و بسط آن ها خواهیم پرداخت.

ولایت در لغت

در لغت ولایت از ریشه «ولی» به معنای قرار گرفتن چیزی در کنار چیز دیگر به نحوی که فاصله ای در کار نباشد آمده است، و به همین مناسبت در معنای قرب، نصرت، محبت، تدبیر و امارت نیز به کار رفته است.

راغب اصفهانی نوشته است:

«الولاء و التوالی ان یحصل شیئان فصاعداً حصولاً لیس بینهما ما لیس منهما و یستعار ذلک للقرب من حیث المکان… و الولایه النصره و الوَلایه تولی الامر، و قیل الوَلایه و الوِلایه نحو الدَلاله و الدِلاله و حقیقته تولّی الامر.»*۱*

«ولاء و توالی به معنای قرارگرفتن دو چیز و بیشتر در کنار یکدیگر است به نحوی که چیز دیگری میانشان فاصله نیندازد و آن استعاره از قُرب مکانی آورده شده است… ولایت به (کسر واو) به معنای نصرت است و وَلایت (به فتح واو) به معنای تصدی و صاحب اختیاری یک کار است و گفته شده معنای هر دو – همانند دَلالت و دِلالت – یکی است و حقیقت آن همان تصدی و صاحب اختیاری است.» فیروزآبادی نیز ولایت (به کسر واو و فتح آن) را همسان پنداشته و آن را به معنای امارت و سلطنت تفسیر کرده است.*۲* فیومی نیز ولایت (به کسر واو) را به معنای تولیت و امارت تفسیر کرده است.*۳*

ابن منظور از ابن سکیت نقل کرده است که ولایت (به کسر واو) به معنای سلطنت و وَلایت (به فتح واو) به معنای نصرت است.

بنابراین بی گمان یکی از معانی ولایت همان صاحب اختیاری، امارت، سلطنت و اولویت در تصرف است. و ولایت موردنظر ما در این مقاله همین معناست. و در آیات قرآن نیز ولایت به همین معنا استعمال شده است.*۴*

در احادیث معصومان(ع) به ویژه در نهج البلاغه واژه ولایت و دیگر مشتقات آن در معنای سرپرستی، اولویت تصرف، زعامت سیاسی، سلطنت و امارت فراوان به کار رفته است. حضرت امیرمؤمنان(ع) می فرماید:

«فقد جعل اللَّه سبحانه لی علیکم حقّاً بولایه امرکم.»*۵*

«همانا خداوند برای من بر شما چون حکمرانی شما را به عهده دارم حقی گذاشته است.» بی شک منظور از ولایت در این جمله همان حکومت و زعامت سیاسی است.

ولایت در کلام، عرفان و فقه

در سه علم عرفان، کلام و فقه از ولایت بحث شده است. در عرفان ولایت را به سه قسم ولایت الهیه، ولایت بشریه و ولایت ملکیه تقسیم کرده اند، و ولایت بشریه را نیز به دو قسم ولایت عامه و ولایت خاصه تقسیم کرده اند.

مراد از ولایت عرفانی به شکل مطلق همان ولایت بشریه خاصه است. به عقیده عارفان، عارف در سلوک معنوی خود پس از طی منزل «سفر از خلق به حق» به مقام رفیع «فنای در حق» می رسد. فنای سالک در حق موجب می گردد که حق تعالی در او تجلی کرده، متخلق به صفات ربوی گردد و با حق متحد شود؛ اتحاد رقیقه و حقیقه و در نتیجه متعین به تعیّنات ربانیه گردد و به مقام بقای بالحق و صحو بعد از محو نائل گردد.*۶*

پس ولایت عرفانی عبارت است از «فنای در حق»، لذا ابن عربی نوشته است :

«والولی هو الفانی فی اللَّه القائم به الظاهر باسمائه و صفاته.»*۷*

روشن است ولایت مورد بحث در این کتاب ولایت عرفانی نیست.

ولایت مطلقه، رفیع ترین مرتبه ولایت بشری و از فروع ولایت مطلقه الهیه است.*۸* عارفان مسلمان، ولایت محمدیه را مصداق اتم ولایت مطلقه دانسته و آن را ولایت خاصه می نامند و ولایت دیگر سالکان عامه نامیده می شود. عارفان شیعه ولایت ائمه معصومین(ع) را از سنخ ولایت محمدیه می دانند.*۹* به عقیده عارفان زمین هرگز از وجود صاحب ولایت مطلقه خالی نمی ماند. صاحب ولایت ممکن است ظاهر و آشکار باشد و ممکن است از دیده ها غایب باشد.*۱۰*

صاحب ولایت مطلقه تنها از جانب خداوند تعیین می شود و علاوه بر ولایت تکوینی، صاحب تدبیر دولت ظاهری و دنیای مردم نیز می گردد. *۱۱* اما در «کلام» شیعه، ولایت غالباً به معنای امامت به کار می رود. بر این اساس ولایت یک مسأله اعتقادی و کلامی است نه یک مسأله عملی و فقهی. مراد از ولایت در علم کلام استمرار کلیه شؤون پیامبر (ص) به استثنای نبوت، در جانشینان بر حق ایشان است. شرایط جانشینان بر حق پیامبر(ص) عبارت است از: عصمت، علم غیب و نصب خاص.

در علم کلام از ولایت فقیه به صراحت سخن به میان نیامده است، اما در اثبات ضرورت امامت به قاعده لطف تمسک شده و عده ای از متکلمان قاعده لطف را به گونه ای تقریر کرده اند که هم ضرورت امامت را در عصر حضور اثبات می کند و هم ضرورت ولایت فقیه را در عصر غیبت. لیکن عمده بحث های ولایت کلامی مربوط به عصر حضور است که از حوزه مباحث ولایت فقیه خارج است. لذا متون کلامی از منابع درجه دوم ولایت فقیه محسوب می شود.

سومین علمی که ولایت در آن به کار رفته علم فقه است. در ابواب مختلف فقه از ولایت سخن به میان آمده از جمله در «احکام اموات» از اولیای میت که در قیام به امور میت از قبیل غسل، کفن، دفن و… ولایت دارند ودر کتاب «صلاه» از ولایت پسر بزرگتر در ادا کردن نماز و روزه های فوت شده پدر مرحوم. در «شروط متعاقدین» از ولایت پدر و جد پدری بر فرزندان صغیر، سفیه و مجنون، در کتاب «قصاص» از ولایت اولیای دم نسبت به قصاص یا دیه، در کتاب «وصیت» از ولایت وصی در امور تعیین شده در متن وصیت نامه، در کتاب «وقف» از ولایت متولی وقف در اوقاف عامه و در بسیاری از ابواب فقه از ولایت حاکم شرع در امور حسبیه یا در کلیه شؤون سیاسی، اجتماعی مردم بحث شده است.

طرح ولایت فقیه در متون فقهی در مواردی است که اجرای یک حکم اسلامی منوط به حضور حاکم عادل و در حوزه اختیارات حاکم عادل باشد. به عقیده فقیهان شیعه در عصر حضور امامان معصوم(ع) تنها مصداق حاکم عادل امامان هستند و در عصر غیبت امامان معصوم(ع)، بسیاری از فقیهان، فقیه عادل را مصداق حاکم عادل معرفی کرده اند. مباحث فقهی که می توان این موضوع را در آن جستجو کرد عبارت است از اقامه نماز جمعه، گردآوری زکات و خمس، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، قضا، اجرای حدود و تعزیرات، اجرای قصاص، وصیت، ارث، خراج اراضی و…

ولایت در تمام مواردی که در فقه بکار رفته *۱۲* جزو احکام وضعی*۱۳* اعتباری *۱۴* فقه محسوب شده است و نسبت به مولی علیهم به دو قسم خاصه و عامه*۱۵* تقسیم می شود. ولایت فقیه خود از قسم ولایت عامه است.

اندیشه سیاسی شیعه در علوم دیگر

علاوه بر سه علم عرفان، کلام و فقه مباحث سیاسی مربوط به رهبری جامعه در متون حکمت عملی نیز مطرح شده است. فیلسوفان مسلمان اندیشه های سیاسی خود را درباره جامعه در کتاب های حکمت عملی و در قسمت سیاست مُدُن نگاشته اند.*۱۶* با توجه به اینکه مباحث سیاست و رهبری در حکمت عملی به گفته خواجه نصیرالدین طوسی: «به موافقت و مخالفت مذهبی و نِحلتی تعلق ندارد». لذا بررسی اندیشه سیاسی فیلسوفان از حوزه مباحث این مقال که مربوط به ولایت فقیه است خارج خواهد بود. گرچه به مناسبت های گوناگون اندیشه سیاسی فیلسوفان مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین متون حکمت عملی را نیز می توان به عنوان یکی از منابع ولایت فقیه محسوب داشت.

بخشی از اندیشه های سیاسی مسلمانان در موضوع رهبری جامعه، در اندرزنامه ها، آیین نامه ها و سیاست نامه ها منعکس است. این کتاب ها بیشتر از پندنامه ها و سخنان حکیمان ایران پیش از اسلام تأثیر پذیرفته و گاه با آیات قرآنی و احادیث معصومان(ع) و سخنان بزرگان علم و سیاست اسلامی مزین شده است. در مسأله ولایت فقیه به دسته ای از این اندرزنامه ها که مباحث مربوط به ولایت فقیه را متعرض شده اند، می توان استناد کرد. لذا این رساله ها و کتاب های مستقل را می توان یکی از منابع درجه دوم ولایت فقیه محسوب کرد.

کتاب های تاریخی نیز یکی دیگر از منابع اندیشه های سیاسی مسلمانان در موضوع رهبری جامعه به شمار می آید. زیرا بعضی از کتاب های تاریخی افزون بر اطلاعات مربوط به روش عملی حاکمان در اداره سرزمین های اسلامی، دربردارنده اظهارنظرها و تحلیل هایی از مسایل سیاسی هستند.*۱۷*

به آن دسته از متون تاریخی که رفتار سیاسی فقهای شیعه را به تصویر کشیده یا درباره مسأله ولایت فقیه گزارش هایی ارائه داده اند، می توان در مسأله ولایت فقیه استناد کرد. لذا متون تاریخی نیز یکی از منابع ولایت فقیه به حساب می آید.

بنابراین منبع اصلی ولایت فقیه، منابع فقهی است و منابع عرفانی، کلامی، حکمت، تاریخ، اندرزنامه ها و… به عنوان منابع فرعی در مسأله ولایت فقیه مورد استفاده واقع شده است. ولایت در منابع فقهی در دو حوزه کاملاً متفاوت به کار رفته است؛ ولایت بر امور حسبیه و ولایت به معنای حاکمیت سیاسی. ولایت بر امور حسبیه مربوط به افراد محجور و ناتوان است و برای حفظ حقوق مردگان، سفیهان، صغیران و دیگر افراد محجور تشریع شده است. و ولایت به معنای حاکمیت سیاسی و تدبیر امور، مربوط است به اداره جامعه خردمندان و به منظور اجرای احکام اسلام و تأمینی مصالح مادی و معنوی جامعه اسلامی تشریع شده است.

لازم به یادآوری است که تفاوت موجود میان این دو نوع ولایت به تفاوت در سعه وضیق متعلق ها بر می گردد نه به تباین مفهومی میان آن دو نوع ولایت؛ به عبارت دیگر ولایت در تمام این موارد به معنای اولویت تصرف و تصدی و امارت بر شؤون غیر است. چه در حوزه امور حسبیه باشد و چه در حوزه سیاست و تدبیر امور جامعه.

بنابراین به فرضی که بپذیریم ولایت فقیه به لحاظ قلمرو اختیارات فقیه و حوزه ولایت وی به تدریج گسترش یافته، از ولایت در امور حسبیه به ولایت عامه و سپس به ولایت مطلقه توسعه یافته است. این بدان معنا نیست که معنای ولایت تغییر یافته است. گسترش حوزه ولایت و تفاوت متعلق های این اولویت و تصدی باعث نمی شود که معنای ولایت فقیه تغییر یابد.

شاهد بر وحدت معنای ولایت فقیه آن است که هر مرتبه ای از ولایت فقیه شامل مرتبه پایین تر نیز می شود. به این معنا که ولایت عامه فقیه قطعاً ولایت فقیه در امور حسبیه را در بر می گیرد. دلیلی وجود ندارد که ول