خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عرفی شدن دین در سپهر سیاست

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عرفی شدن دین در سپهر سیاست :

آبان، ش ۵ و ایران، ۱۴/۷/۸۰

چکیده: آنچه در زیر می خوانید، خلاصه یک نوشتار و یک گفتار است که هر دو یک مساله واحد را دنبال می کنند . متن نخست، مقدمه کتاب شاهد قدسی و شاهد بازاری است که اخیرا انتشار یافته است و متن دوم، سخنرانی آقای حجاریان در نقد فیلم «زیر نور ماه » است . ایشان معتقد است که در دوران مدرنیته، عرفی شدن دین امری گریزناپذیر است . عرفی شدن گاه به معنای جدایی میان نهاد دین و نهاد دولت و گاه به معنای قدسیت زدایی از امور دینی است . نکته این جاست که هر چه عرفی شدن به معنای اول شدت گیرد، روند عرفی شدن به معنای دوم کند می شود و بالعکس .

۱ . عرفی شدن، بخشی از روند عام تری است که تحت عنوان «افتراق ساختاری » یا «تخصیص نقش ها» از آن یاد می شود . در واقع روندهای عامی که موجب دگرگونی و تحول جوامع می شوند، تجلیات گوناگونی دارند که عرفی شدن هم یکی از این تجلیات است . افتراق ساختارها و تخصیص نقش ها، حوزه خصوصی و حوزه عمومی را از یکدیگر تفکیک می کند . این دو حوزه در گذشته تمایز چندانی از یکدیگر نداشتند . پادشاه ابوالمله بود و مردم رعایای او به حساب می آمدند; مفهوم «شهروند» هنوز پدید نیامده بود . اما به تدریج حوزه عمومی شکل گرفت و از حوزه خصوصی متمایز شد; دولت به حوزه عمومی درآمد و دین در حوزه خصوصی جای گرفت . بنابراین، یکی از وجوه و معانی «سکولاریزاسیون » تفکیک نهاد دین از نهاد دولت است .

۲ . یکی دیگر از وجوه و معانی سکولاریزاسیون، دنیوی شدن امور و ارزش های قدسی است . دنیوی شدن عمدتا محصول روند و فرایند دیگری است که به آن «بازاری شدن » گفته می شود . عرف، امری بین الاذهانی است که در حین تعاملات بازاری، یعنی در طی داد و ستد شکل می گیرد . هنگامی که عده زیادی از افراد با یکدیگر قراردادهایی ضمنی یا صریح منعقد می کنند، عرف شکل می گیرد و بازار هم جایی است که افراد دائما در حال عقد قرارداد با یکدیگرند . هر چه بازار گسترده تر می شود، بر تعداد طرفین قرارداد نیز افزوده می شود و امور بیشتر جنبه عرفی پیدا می کند .

ارزش های دینی، از این حیث تفاوتی با سایر ارزش ها ندارد . ارزش های هر دین در میان پیروان همان دین بسیار مقدس و معاوضه ناپذیر است; اما چه بسا در جامعه ای بزرگ تر از جماعت مؤمنان، واجد چنان تقدیسی نباشد . مثلا صلیب برای رومیان نوعی دار بود; اما برای مسیحیان به یک ارزش تبدیل شد; زیرا مسیح را به صلیب کشیدند . حال می توان پرسید اگر مقیاس و مناط ما کل جامعه بشری باشد، آیا هیچ ارزشی باقی می ماند؟ یعنی ارزش های عموم بشری وجود دارد؟ آیا ارزشی وجود دارد که همه ابنای بشر، فارغ از مذهب و ملیت و رنگ و نژاد به آن باور داشته باشند؟ شاید پیروان یک فرقه بتوانند مناسباتشان را با یکدیگر بر اساس ارزش ها و قوانین قدسی سامان دهی کنند; اما آیا چنین کاری در کشوری که از فرقه های گوناگون تشکیل شده است، میسر است؟ یعنی آیا می توان از ارزش ها و قوانین ملی قدسی سخن گفت؟ آیا می توان از ارزش ها و قوانین بین المللی قدسی سخن گفت؟ در جامعه بین المللی، طرفین مبادله آن قدر زیاد شده اند که شاید بتوان گفت هیچ قانون بین المللی قدسیی وجود ندارد .

۳ . عرفی شدن یکی از مهم ترین تجلیات مدرنیته است و گوهر مدرنیته، خرد نقاد است . مدرنیته به واسطه همین خصلت، یعنی برخورداری از عقل نقاد، اسیدیته بالایی دارد و هر چه در کاسه تیزاب مدرنیته می افتد، دیر یا زود در این تیزاب حل می شود . حال می توان پرسید که دین در مواجهه با تیزاب مدرنیته چه تحولاتی را از سر گذرانده و چه مسیرهایی را طی کرده است؟ بخش هایی از دین با پناه گرفتن در عرصه خصوصی تن به محک تیزاب مدرنیته نداده و موفق شده اند مدت های مدید به حیات قدسی خود ادامه دهند . عرصه عمومی، عرصه آزمون است و آنچه از عرصه عمومی به عرصه خصوصی می رود، از آزمون های عرصه عمومی می گریزد . اما بخش هایی از دین وارد چالش تمام عیار با مدرنیته شدند و طی این زد و خورد، حواشی ناکارآمدشان فرسایش پیدا کرد و هسته عقلانیتشان باقی ماند . بسیاری از امور قدسی واجد یک هسته عقلانی اند و گاه همین هسته عقلانی است که به حیات خود ادامه می دهد . مثلا نظام حقوقی فرانسه، انگلیس و آمریکا ریشه های مذهبی قویی دارد و نیز بسیاری از ایدئولوژی های مدرن در واقع اشکال بازسازی شده قدسیات دوران پیشامدرن هستند . گاه امور قدسی به فرهنگ تبدیل می شوند و بقایشان را حفظ می کنند; یعنی دین شریعتی به دین شعائری تبدیل می شود . در دین مدنی، بسیاری از مقولات و مفاهیم، قدسی نیستند; اما ریشه قدسی دارند . به این ترتیب، بخش هایی از دین در فضای عمومی باقی می ماند; اما پای بندی یا عدم پای بندی به آنها با تشویق و تنبیه دنیوی همراه نیست . گاه نیز پاره هایی از دین در حاشیه فضای عمومی قرار می گیرند – مثلا در ذهن یک فرد، در یک کتاب، در یک فرقه – و در آن جا به دور خودشان پیله می تنند تا در روز مبادا مجددا ظهور کنند . این اتفاق در کشورهای کاملا سکولار، نظیر هلند و انگلیس نیز رخ داده است . در آمریکا هم فرقه های دینی متعدد و قدسیات فراوانی وجود دارد .

۴ . به طور کلی به نظر می رسد که نظریه های قدیمی درباره سکولاریزاسیون، یعنی آرای کسانی همچون کنت، اسپنسر، زیمل، تونیس، دورکیم و وبر، دیگر مقبولیت چندانی ندارد و جای خود را به نظریات جدیدتری داده است که متفکرانی همچون چارلز گلاک، رادنی استارت و فیلیپ هامون مطرح کرده اند . در این نظریه های جدید عمدتا این نکته مورد بررسی قرار می گیرد که امور قدسی چگونه به حیات خود ادامه می دهند، چگونه می روند و چگونه بازمی گردند . در کشور ما، به نام دین انقلابی رخ داد و دولتی شکل گرفت; یعنی امر قدسی در قالب پدیده انقلاب و نهاد دولت، آن هم در عصر عرفی، مجددا به صحنه آمد . در چنین شرایطی طبیعی بود که امکان یا امتناع دولت دینی و همچنین سرنوشت امر قدسی در جهان عرفی شده، دغدغه اصلی یک فرد مسلمان بشود . به علاوه، پس از انقلاب اسلامی در جامعه ما روندهای پیچیده و گاه متناقض در جریان بود . از یک طرف امور دینی تر می شد و از طرف دیگر سکولاریزاسیون با قوت تمام در حال پیشرفت بود . مثلا این تناقض ها در دستگاه قضایی دیده می شد .

۶ . نکته ای که لازم است در این جا بر آن تاکید کنم، تفاوت میان سکولاریسم و سکولاریزاسیون است . سکولاریزم یک ایدئولوژی است; در حالی که سکولاریزاسیون یک فرایند اجتماعی است . فرد سکولاریست معتقد است که باید همه چیز را عرفی کرد; اما سکولاریزاسیون یک پدیده تاریخی – اجتماعی است که واقع شده است . اگر جامعه شناس از وقوع روند سکولاریزاسیون خبر داد و ویژگی های آن را توصیف کرد، الزاما دلیلی ندارد که سکولاریست باشد; بلکه ممکن است حتی مخالف روند سکولاریزاسیون هم باشد . بحث های من در کتاب حاضر، جامعه شناختی و ناظر به روند سکولاریزاسیون است . من هیچ جا درباره این روند داوری ارزشی نکرده ام و سکولاریسم از دایره بحثم بیرون بوده است .

هر دستگاه نظری که واجد جزمیات باشد، در معرض عرفی شدن قرار می گیرد . هنگامی که چنین دستگاه هایی را سنخ شناسی می کنیم، چهار مقوله سنت ها، ایدئولوژی ها، گفتمان ها و یتوپیاها را از یکدیگر تمیز می دهیم .

عرفی شدن علیه عرفی شدن: یک معنای عرفی شدن عبارت است از جدا شدن نهاد سیاست از نهاد دین . در زمان های قدیم این دو نهاد در هم ادغام شده بودند . مثلا پادشاه در ایران باستان، بزرگ ارتش تاران بود، بزرگ دین یاران بود و بزرگ زمین داران بود . یا در اروپا رژیم های تئوکراتیک داشتیم معروف به «قیصر پاپی » که هم صاحب قدرت سیاسی بودند و هم صاحب قدرت دینی و حتی ممکن است در جایی پادشاه مستقیما نماینده دین نباشد، اما نهاد دین را در چنگ قدرت خودش داشته باشد; مانند حکومت تزارها در روسیه قبل از انقلاب که کلیسای ارتدوکس بخشی از بوروکراسی دولتی محسوب می شد . در کشورهای اسلامی نیز تا حدود زیادی دین رسمی در چنگ قدرت پادشاهان و خلفا بود . البته این حالت بیشتر در اهل سنت تجلی داشت . یک معنای عرفی شدن این است که این دو نهاد کم کم از هم جدا شدند . دولت مردان به سوی خودشان رفتند و دین یاران هم به سمت خودشان رفتند . عکس این پدیده هم بعضی مواقع اتفاق افتاده که به آن «باز قدسی شدن » ، یعنی ادغام نهاد دین در نهاد سیاست گفته می شود; چنان که بعد از انقلاب این دو نهاد در هم ادغام شدند و تقریبا یکی شدند .

اما معنای دیگر عرفی شدن که جامعه شناسان مطرح می کنند، عبور از ساحت قدسی به سپهر عرفی است . مثلا امری در نظر ما مقدس است; اما از آن کم کم تقدس زدایی می کنیم . فرض کنید مسجد را تخریب می کنند و تبدیل به مغازه می کنند; یا چیزهایی که حرام بوده، مباح می گردد . عبور از ساحت قدسی به ساحت عرفی مستلزم نوعی فرسایش در قدسیات است .

به نظر من می رسد که ما بر سر یک دوراهی قرار داریم که این فیلم (زیر نور ماه) به خوبی آن را نشان داده است: چالش یک فرد با ذهنیت خودش که کدام ساحت زندگی را برای خودش انتخاب کند . وقتی نهاد دین در نهاد دولت ادغام شود، طبیعتا دین مقداری قدسیت خودش را از دست می دهد; چون تابع قدرت سیاسی می شود . اگر هم اکنون علمایی را که وارد حکومت شده اند و مناصب اجرایی را در دست گرفته اند با علمایی که وارد این دستگاه نشده اند مقایسه کنید، دسته دوم به نظر مردم خیلی مقدس تر هستند . مثلا در انقلاب کبیر فرانسه، وقتی گیوتین پایین آمد، هم سر لویی شانزدهم را قطع کرد و هم سر اسقف پاریس را . به همین خاطر مردم فرانسه از همه مردم دنیا لاییک تر و به شدت سکولار هستند; زیرا همیشه دین را به نوعی همکار فئودالیسم و استبداد دیده اند . در روسیه هم همین طور بوده است . در زمان انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ دین کاملا از چشم مردم افتاده بود; چون بخشی از دولت محسوب می شد اما به دلیل عملکرد بد کمونیسم در روسیه، دین دوباره برگشت .

تا این جا این نتیجه گرفته شد که تبعیت دین از دولت و سیاست، قطعا باعث فرسایش نهاد دین می شود; به ویژه اگر دولت نتواند توسعه ایجاد کند، و کارآمدی از خود نشان دهد . در زمان شاه تعداد کمی از علما در دستگاه بودند; لذا کل روحانیت قدسیت خود را داشتند; اما اکنون اکثر علما بخشی از دستگاه ایدئولوژیک دولت (به تعبیر گرامشی) هستند و در دستگاه ادغام شده اند . روایتی از امام صادق علیه السلام است