خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر :

فایل پاورپوینت کامل «تکرار» اساس موسیقی شعر، نگرشی است به تأثیر تکرار و زیبایی های آن – از دیدگاههای گوناگون، در شعر فارسی .

در این مقاله ضمن بررسی کلی و عمومی جنبه های مثبت و منفی «تکرار» ابتدا به پیوند ناگسستنی شعر و موسیقی، اشاره شده است . پس از آن، در بخش اصلی مقاله، به بررسی مقوله «تکرار» در شعر فارسی پرداخته شده، که شامل بخش های تکرار جمله، بیت، مصراع، عبارت، تکرار واژه، ردیف های جمله ای، عبارتی، واژگانی، تکرار هجا و حرف (آرایه واج آرایی یا نغمه حروف) می گردد که علاوه بر منظر بدیعی، از دیدگاههای سبک شناسی، دستوری و معانی نیز به اشاره شده …

نهایتا هدف اصلی نگارنده نمایاندن درحد بضاعت ارزش و زیبایی و دیدگاه جمال شناسی این موضوع (تکرار) در شعر فارسی است .

ارتباط تنگاتنگ شعر و موسیقی موضوعی است غیر قابل انکار که عموم اهل فرهنگ و هنر، بویژه اهل ادب و موسیقی هر یک به آن معترفند و معتقد؛ پیوندی ناگسستنی بین این هنرهای آسمانی برقرار است که گویی از یک جایگاه برخاسته اند تا در نمایاندن زیبایی به انسان مؤثرتر واقع شوند، روح آدمی را تلطیف سازند و او را به سوی جمال و کمال راه دهند و در نهایت او را به تعالی رسانند . براین اساس، «همواره شاعران بزرگ، آگاه و ناآگاه، بزرگترین شیفتگان موسیقی بوده اند و شعر، خاستگاهی جز به موسیقی رساندن زبان ندارد» (۱) و آثار موسیقیدانان، آن گاه که با کلام همراه باشد، لطفی دیگر می یابد . بنابراین، شاعر از موسیقی ناگزیر است و موسیقیدان از شعر؛ چرا که اغلب شاعران بزرگ خود موسیقیدان بوده اند: رودکی، منوچهری، فرخی، مولوی، حافظ و … از این دسته اند، و یا دست کم با موسیقی آشنایی داشته اند: فردوسی، سعدی، نظامی و …

سخن درباب ارتباط و پیوند این دو همزاد – شعر و موسیقی – دریایی بی کران را ماند و پرداختن به آن مجالی دیگر می طلبد که خارج از این گفتار است .

اما آن گاه که سخن از «موسیقی شعر» به میان می آید، مراد مجموع عواملی موسیقیایی است که در سراسر شعر، سایه می افکند و غلغل و رستاخیزی در (شعر) ایجاد می کند، که عبارتند از:

الف) «موسیقی درونی» (۲) یعنی مجموعه هماهنگی هایی که از رهگذر وحدت یا تشابه یا تضاد صامت ها و مصوت ها در کلمات شعر پدید می آید .

ب) «موسیقی بیرونی» (۳) که وزن عروضی شعر است .

ج) «موسیقی کناری» (۴) عواملی که در نظام موسیقیایی شعر تأثیر دارد، ولی ظهور آن در سراسر بیت یا مصراع قابل مشاهده نیست (برعکس موسیقی بیرونی) .

د) «موسیقی معنوی» (۵) یعنی همه ارتباطهای پنهانی عناصر یک بیت یا یک مصراع

و ازسوی دیگر همه عناصر معنوی یک واحد هنری (مثلا یک غزل یا یک قصیده یا منظومه، خواه کلاسیک و خواه مدرن) که اجزای موسیقی معنوی آن اثرند .

به این ترتیب عواملی چون وزن، قافیه، ردیف، هماهنگی صامت ها و مصوت ها، جناس ها و … مجموعا کلام را از حالت ساده، روزمره و محاوره ای خارج، و هنری می کنند . وقتی این عوامل با عنصر خیال و اندیشه آمیخته شود، لطف سخن را دوچندان و رستاخیزی میان کلمات ایجاد می کنند و شنونده، حظ و بهره ای اثیری از شعر می یابد .

محور اصلی عوامل مذکور «تکرار» است که بسامد آن در مصوت ها، صامت ها واژگان، هجا، و جمله – که اگر سخته و سنجیده به کار گرفته شود – موجد زیبایی و موسیقی است، که در این مقال از جهات مختلف به آن پرداخته می شود .

نگاهی کلی و عمومی به «تکرار» در جهان و زندگی آدمی و بررسی جوانب مثبت و منفی آن، شاید بتواند راهگشای این گفتار باشد، از این رو خلاصه ای در این باب ذکر می شود:

وجود «تکرار» در تمام نمادهای عالم به گونه های مختلف قابل تشخیص و تبیین است . اصولا وجود هستی مبتنی بر «تکرار» است، هر نمودی در عالم، نمودی چون خود را به وجود می آورد، فلسفه آفرینش نیز بر همین نکته قرار یافته است، اصل زایش نوعی «تکرار» است، آمد و شد فصول، حرکت سیارات و ستارگان، از همین مقوله است و نیز زندگی و مرگ، به تعبیر مولانا:

چیست نشانی آنک، هست جهانی دگر

نوشدن حالها، رفتن این کهنه هاست

روز نو و شام نو، باغ نو و دام نو

هر نفس اندیشه نو، نو خوشی و نو غناست

نو ز کجا می رسد، کهنه کجا می رود

گر نه ورای نظر، عالم بی منتهاست

عالم چون آب جوست، بسته نماید ولیک

می رود و می رسد نو نو این از کجاست (۶)

ضمن اینکه در این غزل، خود تکرار وجود دارد . همچنین این ابیات در مثنوی:

گر درآید در عدم یا صد عدم

چون بخوانیش او کند از سر قدم

صد هزاران ضد، ضد را می کشد

باز شان حکم تو بیرون می کشد

از عدمها سوی هستی هر زمان

هست یارب کاروان در کاروان (۷)

در عرفان نیز انواع تجلی که تعبیری از «چشش» یا «کشش» که همان انجذاب است، همه و همه مستلزم تکرار است؛ حتی تبتل و حرکت به سوی تعالی «پله پله» است و بسیار نمادهای دیگر .

به تعبیر استاد معظم، دکتر شفیعی کدکنی، بنیاد جهان و حیات انسان، همواره بر «تنوع» و «تکرار» است؛ از تپش قلب و ضربان نبض تا شد آیند روز و شب و توالی فصول و در نسبت خاصی ازاین تنوع و تکرارهاست که موسیقی مفهوم خویش را باز می یابد، یعنی «نظام افضل» به تعبیر نویسندگان رسائل اخوان الصفا …» (۸)

ممکن است «تکرار» از جهاتی نیز ملال آور و خسته کننده باشد، چنانکه بسیاری از «تکرارها» آنجا که مقابل تنوع و خلاقیت باشد، موجب ایستایی و رکود و از بعد اجتماعی و روان شناسی در برخی از موارد منجر به نومیدی و یأس و نتایج زیانباری چون خودکشی می گردد .

در ادب، گاه «تکرار» را نکوهیده اند: سعدی آنجا که درباره فصاحت سحبان – وائل سخن می راند، شرط فصاحت را «تکرار نکردن» سخن و آن را ازجمله آداب ندیمان پادشاه می داند . (۹) خواجه نصیر «تکرار سخن» را جایز نمی داند مگر در ضرورت؛ می گوید: «… و سخن مکرر نکند، مگر بدان حاجت افتد …» (۱۰) و کلام فرخی نیز گویای همین مطلب است:

شنیده ام که حدیثی که آن دوباره شود

چو صبر گردد تلخ، ارچه خوش بود چه شکر (۱۱)

از دیگر موارد نکوهیده تکرار در ادب، «تکرار قافیه» است که ادیبان آن را جایز نمی دانند .

اما به طور کلی در بسیاری موارد، «تکرار» نه تنها ملال آور نیست، بلکه پسندیده، شیرین، مطلوب و ضروری است و نتایجی مفید در پی دارد: تکرار و تمرین درس، نیکی و احسان، عشق و محبت، بندگی، عبودیت، کلام نیک و دلپذیر و … مصداق همه اینها در نمونه هایی از کلام شاعران بزرگ نمودار است، چنانکه مثلا حافظ در «مقام عشق» فرماید:

یک قصه بیش نیست غم عشق وین عجب

کز هر زبان که می شنوم نامکرر است

و عطار در «تکرار عشق» می فرماید:

ای درس عشقت هر شبم تا روز تکرار آمده

وی روز من بی روی تو همچون شب تار آمده

و ناصر خسرو بر آن است که:

نو کن سخنی را که کهن شد به معانی

چون خاک کهن را به بهار ابرگهربار

… در شعر ز تکرار سخن باک نباشد

زیرا که خوش آید سخن نغز به تکرار

و همین «تکرار و تلقین» است که سبب استادی و مهارت می گردد، چنانکه سعدی نیز در دوره تحصیل خود در نظامیه به آن اشاره کرده است:

مرا در نظامیه ادرار بود

شب و روز تلقین و تکرار بود

و این ضرب المثل عربی که می گوید: «العلم حرف و التکرار الف …

بنابر این شواهد و بسیاری دیگر، تکرار را می توان از امور پسندیده و مستحسن نیز شمرد .

در سبک شناسی تکرار واژه – چه در شعر و چه در نثر – از اختصاصات سبک خراسانی به شمار می آید، به طور مثال تکرار فعل «بود» در قصیده معروف رودکی به مطلع:

مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود

نبود دندان، لا، بل چراغ تابان بود

که در صورت مطالعه همه ابیات، خواننده (شنونده) به گذشته پرافتخار شاعر ره می یابد و تکرار فعل «بود» آدمی را متوجه گذشت زمان و عمر و جوانی و ناپایداری نعمات دنیایی – یعنی به طوردقیق همان موضوع مورد نظر شاعر – می سازد .

جالب آن است که همین ویژگی، یعنی تکرار افعال در سبک خراسانی، در دوره بعدی – سبک شناسی – یعنی سبک عراقی و نثر فنی – نامرسوم است و افعال بخصوص به قرینه لفظی و معنوی حذف می شوند . اما تکرار کلمات، بنا به دلایلی (مباحث زیباشناسی بدیع و موسیقی) هنوز ادامه می یابد .

از دیگر مقوله های تکرار در سبک شناسی شعر می توان به «دوره بازگشت ادبی» در قرن های ۱۲و۱۳هجری اشاره کرد که تقلید شاعران این دوره همچون مشتاق، سروش، هاتف اصفهانی، آذربیگدلی، قاآنی، صفای اصفهانی و صبای کاشانی و …

درواقع، خود تکرار شیوه شاعران سبک عراقی چون سعدی و حافظ در دوره اول و تکرار شیوه شاعران سبک خراسانی چون فرخی و عنصری، در دوره دوم آن است .

«تکرار» علاوه بر دیدگاه سبک شناسی، از دیدگاههای دیگر ادبی، از جمله دستور زبان، معانی و بیان، بدیع و عروض و قافیه نیز شایان بررسی است که در اینجا بیشتر از دیدگاه بدیعی و زیبایی شناسی بررسی می شود .

استاد بزرگوار، آقای دکتر شمیسا درباره ارزش هنری این آرایه می نویسند:

«تکرار در زیباشناسی هنر از مسایل اساسی است . کورسوی ستاره ها، بال زدن پرندگان به سبب تکرار و تناوب است که زیباست . صدای غیرموسیقیایی و نامنظم که در آن تناوب و تکرار نیست، باعث شکنجه روح می دانند، حال آن که صدای قطرات باران که متناوبا تکرار می شود، آرام بخش است . قافیه و ردیف در شعر فارسی تکرار است . انواع تکرار چه در شعر قدیم و چه در شعر نو دیده می شود و اصولا تکرار را باید یکی از مختصات ادبی قلمداد کرد .» (۱۲)

مقوله تکرار در بدیع، شامل: تکرار جمله، کلمه، هجا، صوت یا حرف می گردد که در ذیل به آنها اشاره می شود:

۱) تکرار جمله: چنانکه از عنوان آن برمی آید، عبارت یا جمله ای در میان کلام تکرار می گردد . از مصداق های زیبای این نوع تکرار، سوره مبارکه «الرحمان» در قرآن کریم است که جمله (آیه) «فبای آلاء ربکما تکذبان» ترجیع وار تکرار

می شود . این آیه مجموعا ۳۱ بار در طول سوره – که شامل ۷۸ آیه است – تکرار شده و این تکرار موجب انبتاه و بیداری آدمی است و در هر نوبت تأکیدی و حکمتی در نهان دارد .

از دیگر شواهد قرآنی، آیه ۵ و ۶ از سوره انشراح است که تکرار آیه گویای تأکید همراه با امید و آرامش است: ان مع العسر یسرا، فان مع العسر یسرا . تکرار جمله یا عبارت در شعر ممکن است به صورت یک مصراع یا یک بیت باشد که در صورت تکرار بیت در آخر هر بند، آن را «ترجیع بند» می نامیم . این حالت لطف و زیبایی خاص در این قالب شعری پدید می آورد که با وجود تکراری بودن بیت، چنان تناسب و لطافتی را در ارتباط با ابیات قبل از بندهای مختلف ایجاد می کند که «تکراری» بودن آن اصلا به نظر نمی آید و هر بار، آهنگ و حالتی نو و مفهومی تازه و متناسب در ذهن خواننده ایجاد می کند . از ترجیع بندهای زیبای ادب فارسی می توان به ترجیع بند معروف سعدی با مطلع:

ای سرو بلند قامت دوست

وه وه که شمایلت چه نیکوست

با بیت ترجیع: بنشینم و صبر پیش گیرم

دنباله کار خویش گیرم

و ترجیع بند زیبا و عرفانی هاتف اصفهانی به مطلع:

ای فدای تو هم دل و هم جان

وی نثار رهت هم این و هم آن

یا بیت ترجیع:

که یکی هست و هیچ نیست جز او

وحده لااله الا هو

از دیگر مصداق های تکرار بیت یا مصراع در گستره ادبیات فارسی «تضمین» اشعار است؛ مانند تضمین های ملک العشرا از غزل سعدی، تضمین شیخ بهایی از غزل خیالی بخارایی و تضمین شاه اسماعیل صفوی از غزل حافظ (۱۳)

«ردالمطلع» نیز از دیگر مصادیق تکرار در مصراع است؛ حافظ غزلی دارد با مطلع:

ای صبا نکهتی از کوی فلانی به من آر

زار و بیمار غمم، راحت جانی به من آر

که مصراع اول آن در مقطع نیز تکرار شده و بدین سبب این آرایه را «ردالمطلع علی المقطع» نیز می نامند، (۱۴) و حافظ، هنرمندانه آن حالت را در غزل مذکور چنین تکرار می کند:

دلم از پرده بشد دوش که حافظ می گفت: «ای صبا نکهتی از کوی فلانی به من آر» .

در آیه «طرد و عکس» نیز مصراع تکرار می شود، آن گونه که هر مصراع رامی توان به دو نیم مصراع تقسیم کرد و به عبارتی هر مصراع را یک بیت فرض کنیم، بیتی که دو مصراع آن یکی است و فقط در بیت بعدی ابتدا مصراع دوم و سپس مصراع اول می آید، به طور مثال در غزلی منسوب به حافظ (۱۵) با مطلع:

دلبر جانان من برده دل و جان من

برده دل و جان من دلبر جانان من

بنابر توضحیات یاد شده، می توان آن را چنین نیز فرض کرد:

دلبر جانان من

برده دل و جان من

برده دل و جان من

دلبر جانان من

البته وجود چنین حالتی مشروط بر آن است که شعر «وزن دوری» داشته باشد . به عبارت دیگر ارکان عروضی آن باید به صورت متناوب ذکر شود، یعنی به اصطلاح «متناوب الارکان» (۱۶) باشد نه «متفق الارکان» ، زیرا در اوزان دوری غالبا کلام در پایان پاره تمام می شود و می توان در مصراع مکث کرد، اما چنین وضعی در بحور، «متفق الارکان» اتفاق نمی افتد . وزن عروضی بیت مذکور «مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن» است .

ولی در بیتی دیگر از حافظ می بینیم که کلام در وسط مصراع پایان نمی یابد:

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر افشانیم

فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم

چون وزن شعر متفق الارکان است، یعنی در هر مصراع چهار بار «مفاعلین» تکرار شده و اگر مصراع اول به دوپاره (نیم مصراع) تقسیم کنیم، کلام تمام نیست:

ب یا تا گل ب رف شانی م می در سا غ رن دا ز یم

U – – – – /U – – – – /U – – – – – /U – – – – –

مفاعلین (م فا عی لن) مفاعلین مفاعلین

ضمنا باید این نکته را نیز یادآور شد که خوش آهنگ ترین وزن های شعر فارسی، همان «اوزان دوری» هستند . (۱۷)

از دیگر جلوه های زیبای تکرار جملات، تکرار آن در مقام «ردیف شعری» است . ردیف – که از ویژگی های شعر فارسی است – از قرن ششم هجری به بعد، آن گاه که مقدمات سبک عراقی فراهم می گردد، از حد یک واژه فراتر می رود و به چند واژگی و عبارت و جمله می گراید . التزام ردیف های دشوار از اختصاصات شعری برخی

از شاعران این دوره، همچون خاقانی است، هدف اصلی از آوردن این گونه ردیف ها، علاوه بر ادعای شاعری و مفاخره، می تواند گویای انگیزه یا پرورش و تکرار اندیشه ای از شاعر باشد . خاقانی جمله «برنتابد بیش ازین» را ۸۰ بار در قصیده ای ۷۹ بیتی، با مطلع زیر تکرار کرده است:

کوی عشق آمد شد ما بر نتابد بیش ازین

دامن تر بودن آنجا برنتابد بیش ازین

جالب است که این شاعر خودستا و فحل میدان طبع آزمایی، با آن همه سختی ها و مصایب، ناکامی ها و گلایه هایی که از زمانه داشته، غزلی با مطلع:

به میدان وفا یارم «چنان آمد که من خواهم»

زدیوان هوا کارم «چنان آمد که من خواهم»

تکرار ردیف «چنان آمد که من خواهم» گویای خشنودی و رضایت او از جهات گوناگون است .

از دیگر ردیف های جمله ای می توان تنها گوشه چشمی به دریای بی کران غزلیات شورانگیز شمس از مولانا داشت، تبرکا دو سه نمونه ای ذکر می شود .

۱» بی تو به سر نمی شود» بی همگان به سر شود «بی تو به سر نمی شود»

داغ تو دارد این دلم جای دگر نمی شود

دیده عقل مست تو، چرخه چرخ پست تو

گوش طرب به دست تو، «بی تو به سر نمی شود»

۲) «بی من مرو» خوش خرامان می روی ای جان جان «بی من مرو»

ای حیات دوستان در بوستان «بی من مرو»

۳) «مستان سلامت می کنند»:

رو آن ربابی را بگو: مستان سلامت می کنند

آن مرغ آبی را بگو: مستان سلامت می کنند

وان میر ساتی را بگو: مستان سلامت می کنند

وان عمر باقی را بگو: مستان سلامت می کنند

… ای جان جان، ای جان جان مستان سلامت می کنند

ای تو چنین و صد چنان، مستان سلامت می کنند

ای آرزوی آرزو، مستان سلامت می کنند

آن پرده را بردار از و مستان سلامت می کنند

و در غزلیات حافظه ردیف هایی مانند: «این همه نیست» / «غم مخور» / «ما را بس»

(با حذف «است» به قرینه معنوی) .

تکرار عبارت در مقام ردیف: عباراتی چون «انشاءالله» ، «از مات سلام الله» ، «فی لطف امان الله» ، «لااله الاالله» و «الله مولانا علی» از شواهدی است که در ذیل ابیات ذکر می شود:

ذکر عبارت «انشاءالله» گویای اشتیاق خاقانی در رفتن به خراسان است:

به خراسان شوم «انشاءا …»

آن ره آسان شوم «انشاءا …»

و نمونه هایی از دیوان شمس که ذکر این عبارات، گویای پیوند روحانی مولانا است با عالم معنا و شور و حرارت عشق که وجود او را فرا گرفته:

۱) ای غایب ازین محضر «از مات سلام الله»

وی از همه حاضرتر «ازمات سلام ا …»

۲) چون عزم سفر کردم «فی لطف امان ا …»

پیروز تو واگردی «فی لطف امان الله»

۳) زهی لوا و علم «لااله الاالله»

که زد بر اوج قدم «لااله الاالله»

همچنین سه غزل نسبتا طولانی با ردیف (الله مولانا علی» در مدح حضرت مولا (ع) به مطلع های زیر:

۱) ای شاه شاهان جهان «الله مولانا علی»

ای نور چشم عاشقان «الله مولانا علی»

۲) ای رهنمای مؤمنان «الله مولانا علی»

ای سر پوش غیبدان «الله مولانا علی»

۳) ای مرغ خوش الحان بخوان «الله مولانا علی»

تسبیح خود کن بر زبان «الله مولانا علی»

نقش این گونه ردیف ها در رساندن و القای آن حس و حال و «آن» که وجود شاعر را تصرف کرده و بر او سایه افکنده، بسیار مؤثر واقع می شود و خواننده را قدمی به درون و احساس شاعر نزدیک تر می کند، ضمن این که ممکن است این حس و حال وجود، خواننده را نیز سرشار سازد . مثلا در این غزل معروف حافظ با مطلع:

یاد باد آن که نهانت نظری با ما بود

رقم مهر تو بر چهره ما پیدا بود

ضمن آن که فعل «بود» در مقام ردیف روایتگر «گذشته» است، نقش القایی «یاد باد»

– که در ابتدای همه ابیات، ردیف وار، تکرار شده و یادآور ایام خوش شاعر با معشوق، روزگار وصال است و شاعر به آن حسرت می خورد – در «گذشته نمایی» شاعر انکارناپذیر است . به عبارت دیگر وجود و تکرار افعال گذشته و این گونه عبارات، فضای شعر را به روشنی در نظر خواننده به تصویر می کشد: «نظر و حسرت به گذشته» .

(به منظور طولانی نشدن کلام، از درج همه ابیات این غزل صرف نظر شد، خوانندگان ارجمند خود می توانند به غزل مراجعه کنند) .

۲) تکرار واژه: از دیگر جنبه های هنری تکرار در شعر، تکرار واژه است که شاعر آگاهانه و هنرمندانه از آن بهره می برد .

تکرار واژه را در شعر نیز از دیدگاه های مختلف ادبی، می توان بررسی کرد؛ از جمله دیدگاه بدیعی، سبک شناسی، دستور زبان، معانی و بیان و …

۱/۲) از جنبه بدیعی، تکرار واژه مبتنی بر آرایه هایی است چون جناس، تشابه الاطراف، ردالصدر علی العجز، ردالعجز علی الصدر، التزام یا اعنات «بیان پارادوکسی» (۱۸) که عموما می توان آن را «صنعت تکرر» خواند .

الف) جناس: ۱ – جناس تام: مانند واژه «روان» در بیت زیر از استاد بهار:

گلابست گویی به جویش روان (جاری)

همی شاد گردد ز بویش روان (روح، جان)

و «نیست باد» در این بیت:

آتش است این بانگ نای و نیست باد

هرکه این آتش ندارد نیست باد

۲) جناس مرکب (تجنیس مرکب تام): (کمند و کم اند)

هر خم از زلف پریشان تو زندان دلیست

تا نگویی که اسیران «کمند تو» «کمند»

(سعدی)

دوای درد عاشق را کسی کو سهل پندارد

ز فکر آنان که در تدبیر «در مانند در مانند»

چو منصور از مراد آنان که بر دارند، بردارند

بدین درگاه حافظ را چو می خوانند می رانند

«حافظ»

۳) جناس ناقص (محرف): مانند دو واژه «دریابند و در یابند»

گوهر ز سنگ خاره کند لؤلؤ از صدف

فرزند آدم از «گل» و برگ «گل» از گی

(سعدی)

سرشک گوشه گیران را چو «دریابند» «در یابند»

[وقتی کمند زلفش، دیگر کمان ابرو/این می کشد به زورم وان می کشد به زاری ]

رخ مهر از سحرخیزان نگردانند اگر دانند

«حافظ»

۴) جناس لفظی: مثل «صبا» و «سبا»

ای هدهد «صبا» به «سبا» می فرستمت

بنگر که از کجا به کجا می فرستمت

ب) ردالصدر علی العجز: مانند واژه «می گشت» (ضمن تکرار واژگانی چون لیلی، مجنون و دشت و زبان)

مجنون به هوای کوی لیلی دردشت

در دشت به جس