خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل منبر؛ نقش ارتباطات و عوامل اجتماعی مؤثر بر تبلیغ چهره به چهره

مقدّمه

اسلام با ویژگی جاودانگی رسالتش، همگانی بودن دعوت و تبلیغ را طلب می کند؛ زیرا معارف و تعالیم زنده و والای این آیین جاودان اگر نشر و ابلاغ نگردند و درست تفسیر و تبیین نشوند، مکتب اسلام مهجور می ماند و انسان مسلمان به عنوان یک مکلّف باید پاسخگوی آن در پیشگاه خداوند باشد.

از این رو، دعوت و تبلیغ گذشته از آن که جوهره تمامی ادیان و مسؤولیت همه پیامبران خدا بوده است، در اسلام جایگاه ویژه ای دارد و آیه «کُنتم خیرَ امّه اُخرجت لِلناسِ تَأمرونَ بالمعروف و تَنهونَ عنِ المُنکر» (آل عمران: ۱۱۰)؛ برتری امّت اسلام بر سایر امم را در منعکس کردن و امر و نهی پیام الهی دانسته، و با ذکر واژه “للناس” رسالت داعیان الی اللّه را برای هدایت عموم انسان ها حتمی شمرده است.

«انعطاف پذیری» انسان در برابر عوامل تحریک کننده یا بازدارنده، زمینه دگرگونی گرایش های فکری، اعتقادی و عمل اوست و همواره با شیوه های گوناگون تبلیغاتی مورد استفاده های مثبت و منفی بوده است. بر همین اساس، امروزه سازمان ها و دستگاه های عظیم تبلیغاتی بین المللی با استفاده از این فرصت و با زمینه سازی های روانی و اجتماعی، برآنند تا تمایل و گرایش انسان ها را در جهت اهداف موردنظر خویش برانگیزند و آن ها را تحت تأثیر قرار دهند. در چنین شرایطی، ضرورت بهره گیری صحیح از فنون پیشرفته تبلیغ و سایر امکانات در جهت اهداف الهی و انسانی بیش از پیش احساس می گردد و ضرورت دگرگونی و بازنگری نوی در شیوه ها، روش ها و ابزارها چیزی است که در تبلیغ دین نمی توان از آن چشم پوشید، بخصوص در دنیای امروز که به برکت انقلاب اسلامی، اسلام جان دوباره گرفته و مشتاقان زیادی در اقصی نقاط عالم پیدا کرده است.

بنابراین، مسؤولیت تبلیغی ما حسّاس و سنگین است. از آن رو که روش ها و شیوه های سنّتی با توجه به فناوری های جدید تبلیغاتی، از جاذبه و تأثیر کم تری برخوردارند و به طور قطع، برای نسل جدید کافی و قانع کننده نخواهند بود، پس احتیاج مبرم به بازنگری دارند. از این رو، برای تحقق هدف مذکور، به نظر می رسد همان گونه که کیفیت تبلیغ بر اصول تخصصی و برنامه ریزی و شناخت نیازها استوار نبوده و امروزه مسؤولان امر تبلیغ به برکت نظام مقدّس جمهوری اسلامی، با ایجاد رشته های تخصصی تبلیغ و آموزش مبلّغان در دوره های نسبتا طولانی در پی اصلاح و بهینه سازی آن هستند، شیوه های معمول تبلیغ که تنها برای برهه ای از زمان کافی می باشند، امروز با توجه به دگرگونی و تحولاتی که جهان را فرا گرفته و نیازهای جدیدی برای مخاطبان ایجاد شده، باید به لحاظ اجتماعی و جامعه شناختی مورد بررسی قرار گیرند و چنین نیست که این شیوه ها برای تمامی زمان ها و مکان ها مورد استفاده یکسان باشند.

۱. منبر و پیشینه آن

الف. تعریف و جایگاه

«منبر» واژه عربی و «به معنای محل بلند و مرتفعی است، که خطیب یا واعظ بر بالای آن رفته و با مردم صحبت می نماید.»^(۱) و «منبر را منبر گفته اند؛ به خاطر ارتفاع و بلند بودن صدا بر آن، و میم آن کسره داده شده به جهت تشبیه به اسم آلت.»^(۲)

تأسیس و شکل گیری منبر به صدر اسلام برمی گردد؛مکانی که پیامبر بر فراز آن می نشستند و وحی الهی رابه مردم ابلاغ می نمودند.

در خصوص این واژه، مؤلّف کتاب کبریت الاحمر چنین می نویسد: «مِنبر به کسر میم از ادوات ارتقا و بلندی است؛ محلی است به غایت محترم؛ چه شرافت مکان و زمان تابع شرافت آن عملی است که در آن و بر آن واقع می شود و آن حالی که در آن حلول می کند، و معلوم است که خداوند خلق نفرموده افضل از آنچه در منابر باید به خلق برسد، و نیز در اسلام از برای افضل و اکمل مخلوقات گذارده شد.»^(۳)

در روایت آمده است: چون حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مسجد را بنا کردند، «در حالت ایستاده ایراد خطبه می نمودند. خطبه های پیامبر گاهی طولانی می شد و این امر برای پیامبر مشقّت داشت، تا این که تنه درخت خرمای خشکی را آوردند که بر آن تکیه می نمودند. روزی شخصی از مدینه به مجلس وارد شد و به اطرافیان پیامبر پیشنهاد داد: اگر پیامبر بپذیرند، من چیزی خواهم ساخت که در هنگام خواندن خطبه، هم بشود ایستاد و هم بشود نشست. این مطلب به پیامبر منتقل شد. پیامبر قبول کردند. او منبری ساخت. وقتی پیامبر بر فراز آن در آمدند، ناله ای از درخت خرما بر آمد که پیامبر دست بر آن کشید و ساکت شد.»^(۴)

در روایت دیگری وارد شده است «پهلوی محراب درخت خرمای خشکی بود،[پیامبر صلی الله علیه و آله ] به آن تکیه می کردند و روی به سوی اصحاب موعظه می نمودند و پیام خدا را به گوش حاضرین در مجلس می رساندند. برخی اصحاب به آن حضرت عرض کردند: مرخص فرمایید که برای شما منبری بسازیم تا بر آن آمده موعظه فرمایید. آن حضرت اذن دادند. پس منبری ساختند. وقتی که حضرت بر فراز آن رفته و ایراد خطبه نمودند، ناگهان صدای ناله ای از تنه درخت خرما برخاست و حضرت برگشت، دست روی آن گذاشت و ساکت شد.»^(۵)

در همین مورد، مؤلّف مقاله ارتباطات سنتّی در ایران می نویسد: «این عمل پیامبر بارها تکرار شد و هر بار جهت ابلاغ وحی الهی به مسجد مدینه می رفتند و به تنه درخت خرما تکیه می زدند و ابلاغ پیام می نمودند. بعدا مسلمانان یک منبر سه پله ای از چوب سدر ساختند که بلال حبشی بالای آن می رفت و با صدای رسا و گرم خود اذان می گفت و مردم را به ادای فریضه نماز فرا می خواند.»^(۶)

ب. سازنده منبر

در این که چه کسی منبر را ساخت، اختلاف وجود دارد. «بعضی گفته اند: او تمیم داری بود، و بعضی گفته اند: او غلام نصیبه مخزمی، یکی از زنان انصار بود. پیامبر زنی را به سوی او فرستاد، مبنی بر این که غلام شما نجّار است؛ چیزی از چوب برایم بسازد که بر روی آن بنشینم. و بعضی سازنده آن را شخصی رومی می دانند.»^(۷)

بنابراین، همان گونه که نویسندگان اشاره کرده اند، نحوه شکل گیری منبر به عنوان یک وسیله اعلان، به زمان رسول الله صلی الله علیه و آله باز می گردد و هدف از ابداع آن صرفا تکیه زدن بر آن و ابلاغ پیام دین و اعلان های مرسوم بوده است. از این رو، منبر از همان بدو تأسیس، وسیله ای برای برقراری ارتباط بین مردم در مکانی به نام «مسجد» بوده است.

به تدریج این وسیله ابداعی در نقاط دیگر جهان اسلام مورد استفاده قرار گرفت و مسجد را، که محل عبادت و پرستش خداوند است، به کانون ارتباط تبدیل نمود.

ج. نقش مسجد در ترویج منبر

«مسجد» که در لغت به معنای سجده گاه است، در طول تاریخ حیات خود، تنها یک مرکز عبادت و پرستش خداوند نبوده و همواره استفاده های چندگانه از آن می شده است؛ نشر معارف و احکام اسلامی، تعلیمات دینی و علمی، سواد آموزی، حل و فصل اختلافات عمومی، اجرای حدود بر بزه کاران و مهم تر از همه، ایراد خطبه های آتشین، به ویژه هنگام بحران و جنگ برای جمع آوری مسلمانان و اعزام آن ها به جهاد با دشمنان از این جمله اند.

اما در کنار این، مهم ترین نقش مسجد نشر معارف الهی بوده که از طریق منبر انجام می گرفته است. این مسأله به مرور زمان، رشد و توسعه یافت و سایر موارد به مکان های دیگری انتقال داده شدند.

مؤلّف کتاب منبر؛ رسانه عمومی در اسلام می نویسد: «مسجد به طور عام و منبر بخصوص از صدر اسلام، محلی بود که اعلان های رسمی داده می شد. حتی در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله نتایج جنگ ها در خطبه ها به آگاهی می رسید و نیز اعلان ها، فرامین، احکام مالیاتی و جز این ها به وسیله فرمانروا در مسجد اصلی اعلان می شد. احکام عزل و نصب صاحب منصبان عالی رتبه نیز از بالای منبر خوانده می شد. مردم بسیار برای شنیدن اعلان رسمی گرد می آمدند.»^(۸)

بر همین اساس، هرگاه از مسجد یاد می شود، نقش منبر به عنوان یک رسانه عمومی به موضوعی مهم برای بررسی و مطالعه تبدیل می گردد. بنابراین، منبر به عنوان جزئی جدانشدنی از مسجد و در واقع، به صورت جایگاه سخنرانان و وعاظ شناخته می شود، و به دلیل تقویت نقش منبر در مسجد، دیگر نقش های مسجد به مرور زمان کم رنگ شدند و سایر فعالیت ها به مکان های دیگری انتقال یافتند و منبر به جایگاه مهم و مطمئنی تبدیل شد و نظم خاصی بر آن حاکم گردید. این نقش به مرور زمان برای آن تثبیت شد.

د. آسیب شناسی منبر

این ابزار و شیوه ابلاغ که تاکنون در میان مبلّغان دین معمول بوده و به عنوان شیوه ابلاغ پیام دین از اعتبار بالایی نیز برخوردار است، با وجود تغییر شرایط و نگرش ها و سطح دانش افراد و همچنین به وجود آمدن شیوه های جدید و بر اساس تجربیات شخصی و شواهد موجود، به نظر می رسد امروزه کارایی مورد انتظار را ندارد. این عدم کارایی ممکن است به سبب عوامل مخلی باشد که در آن راه یافته و یا ناشی از تغییر شرایط اجتماعی باشد.

با توجه به این واقعیت که این وسیله تبلیغ نقش زیربنایی در تربیت دینی دارد، لازم است این مطلب مورد مطالعه و تحقیق قرار گیرد. بنابراین، آنچه دغدغه اصلی است و این مقاله در پی پاسخ گویی به آن می باشد این که منبر به عنوان یک شیوه ابلاغ پیام دین، که از گذشته معمول بوده، در کدام شرایط اجتماعی، کارایی مناسب و لازم برای ابلاغ پیام دین دارد.

۲. ارتباطات و منبر

به دلیل مرتبط بودن این بحث با مباحث ارتباطات، و این که منبر از مقوله ارتباط است، در این قسمت مباحث مربوط به ارتباطات در حدی که لازم و ضروری است، مطرح می شوند و عوامل مهم تأثیرگذار بر ارتباط و بالتبع منبر تبیین می گردند:

الف. تعریف «ارتباط»

«ارتباط» به کلی ترین شکل خود اشاره دارد به «فرایندی که پیام دهنده پیامی را از طریق وسیله ای به دریافت کننده ای ارسال می دارد و اثر یا نتیجه ای را موجب می شود.»^(۹)

ب. نظام ارتباطی و اجزای آن

بسیاری از صاحب نظران بر این باورند که فرایند ارتباط پدیده ای است کاملاً نظامگرا و تابع نظام. مفهوم «نظام گرایانه بودن ارتباطات» در برگیرنده پیوستگی و تعامل میان اجزا و عناصر با یکدیگر است. از این رو، این مفهوم بیانگر آن است که چگونه اعضا با یکدیگر عمل می کنند و بر یکدیگر اثر می گذارند.

با نگاهی گذرا، می توان گفت: ارتباط شامل اجزا و عناصر ذیل است:^(۱۰)

۱. منبع^(۱۱) پیام را می فرستد و در حقیقت، همان فرستنده پیام است.

۲. پیام^(۱۲) چیزی است که باید به دیگری منتقل شود، خواه برای دادن اطلاعات^(۱۳) به او و خواه برای اثرگذاری و یا اقناع^(۱۴) او.

۳. گیرنده پیام^(۱۵) عموما کسی است که پیام را دریافت می کند.

۴. محیط^(۱۶) جایی است که ارتباط برقرار، و پیام ارسال می شود.

۵. کانال ارتباطی^(۱۷) مجرایی است که پیام از طریق آن ارسال یا دریافت می شود.

۶. گیرنده معمولاً دریافت و درک پیام را به شکلی که برای فرستنده آشکار شود به وی اطلاع می دهد، که ممکن است گفتاری یا غیرگفتاری باشد، این عمل «بازخورد»^(۱۸) نامیده می شود.^(۱۹)

همان گونه که ملاحظه می شود، فرایند ارتباطات شامل شش عنصر فرستنده، پیام، کانال ارتباطی، گیرنده، بازخورد و محیط یا زمینه است. هریک از این عناصر نقشی اساسی و مشخص در موفقیت یا عدم موفقیت ارتباط بر عهده دارند.

شروع ارتباط هنگامی است که فردی (فرستنده) احساسی را بیان می دارد، نظری را مطرح می نماید یا نیاز به ارتباط با دیگری را احساس می کند. به عبارت دیگر، فرایند ارتباط هنگامی شروع می شود که فرستنده می خواهد متن پیام خود را با دیگری (گیرنده) در میان بگذارد.

فرستنده پیام بر اساس محیط فراگیر خود، که حوزه تجربی او را می سازد، محتوای مقصود را در ذهن خود شکل می دهد و پیشاپیش تأثیر آن را در ذهن خود بر روی دریافت کننده پیام می سنجد و سپس آن را در چارچوب رمزگذاری خود قرار می دهد و به شکل پیام، که می تواند گفتاری، نوشتاری، حرکتی و یا غیرکلامی و در بیش تر موارد، ترکیبی از کلامی و غیرکلامی باشد، ارسال دارد. پیام فرست هرگز پیام را در خلأ ارسال نمی دارد؛ او بر اساس قصد و نیتی پیام خود را شکل می دهد و آن را در قالب پیام به مقصد و گیرنده پیام ارسال می دارد.

هر پیامی باید از طریق یکی از حواس پنج گانه ارسال یا دریافت شود. از این رو، پیام ها دیده، شنیده، لمس شده، چشیده و یا استشمام می شوند. رسانه های حسی که پیام ها از طریق آن ها ردّ و بدل می شوند، نقش مجاری ارتباطی را بر عهده دارند.

هر پیامی دارای یک مقصد مشخص یا نامشخص است. به شخص یا گروه یا چیزی که پیام به آن منتقل می شود «گیرنده» می گویند. برای این که پیامی از طرف گیرنده دریافت شود، گیرنده باید پیام را ببیند، بشنود یا انتقال آن را از طرف فرستنده احساس کند. گیرنده پیام با دریافت پیام اثری می پذیرد که ممکن است با آنچه فرستنده در نظر داشت، یکی باشد، که در این صورت، از نظر فرستنده ارتباط به درستی کار خود را انجام داده و یا ممکن است متفاوت از آنچه مورد نظر فرستنده پیام باشد، متجلّی گردد در آن صورت، عمل ارتباط به درستی شکل نگرفته است. در این مورد، قاعده ذیل می تواند راهگشا باشد:

<1MSMR

Mr = معنای دریافت شده توسط مقصد یا گیرنده پیام؛^(۲۰)

Ms= معنای فرستاده شده توسط پیام فرست.^(۲۱)

بهترین شکل ارتباط در این قاعده، که ارتباط کامل می باشد، آن است که معنای دریافت شده توسط مقصد با معنای فرستاده شده توسط پیام فرست برابر ۱ باشد. ۱=MSMR

یعنی کل آنچه را پیام فرست ارسال داشته است، به هر طریقی کلامی یا غیرکلامی مقصد یا گیرنده پیام دریافت کند. در بیش تر وضعیت های ارتباطی، این عدد کوچک تر از ۱ است؛ بدین معنا که بخشی از معنا و مفهومی که مورد نظر فرستنده پیام است، به هر صورت، به گیرنده پیام نمی رسد.

گیرنده معمولاً دریافت و درک پیام را به شکلی که برای فرستنده آشکار شود، به وی اطلاع می دهد. پاسخِ گیرنده که ممکن است گفتاری یا غیرگفتاری باشد، «بازخورد» نامیده می شود. ویژگی بازخورد به فرستنده امکان می دهد تا فهمیده شدن پیام را دریابد. بازخورد اغلب به شکل پرسش هایی است که به فرستنده کمک می کند تا پیام خود را واضح تر نماید.

سرانجام، هر ارتباطی در محیط و زمینه ای اتفاق می افتد. این زمینه ترکیبی از ابعاد زمانی و مکانی است که منحصر به رخداد خاص ارتباطی است. وقتی فردی با فرد یا افراد دیگر ارتباط برقرار می کند، فرایند آن به شکل زیر است:^(۲۲)

الگوی حاضر ساده ترین شکل ارتباط است و هرقدر بر اجزای آن افزوده گردد، ارتباط پیچیده تر خواهد شد و معنای دریافتی از جانب گیرنده پیام با دشواری و صعوبت بیش تری انجام خواهد گرفت.

منبر یک شیوه ارتباط است که از این ویژگی برخوردار است و اجزای اصلی ارتباط در آن در شکل غالب و معمول، همان اجزای مذکور در الگو هستند؛ چون هیچ واسطه ای بین مخاطب و مبلّغ (پیام دهنده) وجود ندارد و ارتباط رو در روست و تأثیر مستقیم بر مخاطب دارد.

ج. انواع ارتباط^(۲۳)

ارتباط را به چهار دسته اساسی می توان تقسیم کرد که در ذیل، به بررسی هریک از آن ها خواهیم پرداخت:

۱. ارتباط با خود:^(۲۴) این نوع ارتباط همان گونه که از نامش پیداست خود را مورد توجه و محور اصلی بحث قرار می دهد و نوعی ارتباط درونی است. هر یک از ما به عنوان انسانی که در جامعه زندگی می کند و با انسان های دیگر سر و کار دارد و در شرایط متفاوت با آن ها ارتباط برقرار می نماید، به طور مداوم با خود در ارتباط است. اغلب هنگامی که ما در تنهایی خود هستیم، چنان غرق در ارتباط با خود می شویم که گاه اگر توسط ناظر بیگانه ای مشاهده شویم، باعث تعجب او می شویم و ممکن است تصور کند ما دیوانه شده ایم. ممکن است ساعت ها مجذوبانه با خود حرف بزنیم و درون خود را تجزیه و تحلیل کنیم و اساسا توجهی به محیط اطراف خود نداشته باشیم. انسان ها هر روز مدت ها به این ارتباط می پردازند.^(۲۵)

۲. ارتباط میان فردی:^(۲۶) در این نوع ارتباط، فرایند انتقال معنا بین شخص با شخص دیگر است. این ارتباط نیز مانند ارتباط با خود، به دلایل گوناگون به وقوع می پیوندد: برای حل مشکلات و مسائل خود با دیگران، رفع تعارضات و تضادها، ردّ و بدل کردن اطلاعات، درک بهترخود، رفع نیازهای فردی و اجتماعی. علاوه بر موارد مزبور، موارد بسیار زیاد دیگری وجود دارند که لزوم ارتباط بدین گونه را برای هر انسانی محقق می سازند.

۳. ارتباط با دیگران (گروه