خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل پژوهشی در باره کتاب «عوالم »

مقدمه
در طول تاریخ حیات فکری شیعه، محدثان نام آور، پیوسته به گردآوری و تنظیم مجموعه هایی از روایات معصومین علیهم السلام مبادرت ورزیده اند، گر چه انگیزه، هدف، شیوه و محدوده احادیث گردآوری شده یکسان نبوده است اما در مجموع تلاش محدثان زمینه حفظ و بقاء آثار شیعه و اعتلای مکتب را فراهم آورده است. این مجموعه ها فراتر از کتب مشهور روایی «محمدون اول » و «محمدون اخر» است. ^(۱)
یکی از این مجموعه های گران بها، که در این نوشتار به آن می پردازیم «عوالم العلوم والمعارف والاحوال من الآیات والاخبار والاقوال »; نگاشته محدث خبیر و متتبع، مرحوم شیخ عبدالله بحرانی است.
این کتاب اندکی پس از تالیف «موسوعه بحارالانوار مجلسی » نگاشته شده است اما تا قبل از دو دهه اخیر جز بعضی از مجلدات آن به چاپ نرسیده بود، پس از پیروزی انقلاب اسلامی با همت و تلاش آیه الله سید محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی چاپ مناسبی از این کتاب همراه با تصحیح و تعلیقات و استدراکات فراوان آغاز گردید; به طوری که تاکنون بیش از پانزده مجلد از آن به بازار عرضه شده و یا آماده چاپ است. با توجه به حجم قابل توجه استدراکات آقای ابطحی و ویژگیهای دیگری که در تحقیق این کتاب صورت پذیرفته است بررسی «عوالم » و «مستدرک » آن را جداگانه ارائه می کنیم. امید آنکه این مقال زمینه ای مناسب برای توجه بیشتر خوانندگان بر این اثر گرانقدر فراهم آورده و در تکمیل و بالندگی این کار عظیم مؤثر افتد. بررسی کتاب عوالم
الف – در باره شناخت مؤلف آن: مؤلف این مجموعه، مرحوم شیخ عبدالله بن نورالدین بحرانی است، از شرح حال و تاریخ تولد و وفات وی اطلاعی در دست نیست. همچنانکه در بعضی از کتب تراجم از او یادی نکرده اند و در تراجم قرن حاضر نیز در باره او اطلاعات محدودی ثبت شده است; تنها دو نکته در باره وی ذکر شده است: اول آنکه، وی از شاگردان مرحوم علامه مجلسی بوده است و دوم آنکه، کتاب «عوالم » را تالیف کرده است. ^(۲) گر چه ترجمه نویسان کمتر به شرکت وی در مجموعه شاگردانی که در تالیف بحارالانوار شرکت داشته اند، اشاره کرده اند; اما بحرانی خود در مقدمه عوالم العلوم (مخطوط) به شاگردی بیست ساله اش نسبت به مرحوم علامه مجلسی اشاره می کند ^(۳) و ضمن تجلیل فراوان، اعتماد خود را در تالیف بر استاد می داند. ^(۴) به نظر می رسد مؤلف در زمان خویش شهرت چندانی نداشته است اما وجود نسخه هایی از کتاب عوالم یاد او را باقی گذارده است. از این روی در کتب تراجم نگاشته شده در قرون دوازدهم و سیزدهم حتی بعضی از کتبی که شرح و ترجمه علمای بحرین را متکفل بوده است (همچون لؤلؤالبحرین) از او یادی نشده است.
ب – نام کتاب: نام کامل کتاب «عوالم العلوم والمعارف والاحوال من الآیات والاخبار والاقوال » است. این کتاب شباهتهای زیادی به بحارالانوار دارد، در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی در باره این کتاب آمده است:
کتاب بسیار مفصلی است. در بیش از صد جلد که احادیث و روایات را از مصادر مختلف شیعه گرد آورده و در هر بابی آیات مناسب با آن را نیز می آورد و در آنجا که احتیاج به شرح داشته باشد به عنوان «بیان » مطالبی ذکر می کند. «عوالم »، به حسب تقسیم مؤلف، در صد کتاب می باشد پنجاه کتاب در اصول و پنجاه کتاب در فروع و مجموع جزءهایش صد و بیست و هشت جزء است. ^(۵) در کتابخانه آیه الله مرعشی نسخه خطی ۶۶ جزء (حدود نیمی از آن) هست، حجم این نسخه ها یکسان نیست، حداقل ۵۰ برگ و حداکثر ۳۶۶ برگ دارد ولی غالبا نسخه های آن دارای ۱۵۰ تا ۲۵۰ برگ می باشد.
مرحوم آغا بزرگ طهرانی در باره کتاب اطلاعات دقیقی نداشته است گر چه بعضی از مجلدات آن را در نجف، تبریز و تهران رؤیت کرده است. وی می نویسد:
کتاب جامع العلوم و… کتاب بزرگی است که به مقدار کثیری نسبت به مجلدات بحارالانوار بیشتر است بلکه گفته می شود که به صد جلد می رسد و شنیده ام که همه آن در یزد موجود است. ^(۶)
احتمالا مقصود ایشان از یکصد جلد، قطع رحلی بزرگ بوده که بحارالانوار ربع آن می شود. ولی با مراجعه به نسخه های موجود عوالم روشن می شود که تفاوت حجم این دو کتاب به ده درصد نیز نمی رسد.
حضرت آقای ابطحی که تحقیق این کتاب را انجام می دهند همه نسخه های خطی کتاب به جزء سه جزء مربوط به امام جواد، امام هادی و امام عسکری علیهم السلام را در اختیار دارند، به گفته ایشان این سه جزء کلا مفقود است. ^(۷) و آنچه موجود است تفاوت زیادی از نظر حجم با بحارالانوار ندارد.
صاحب اعیان الشیعه نیز به بیشتری عوالم نسبت به بحارالانوار اشاره کرده است اما اضافه می کند که تنها ۵۴ جلد آن موجود است. ^(۸) اما میرزای نوری می نویسد که عوالم همان بحارالانوار استاد بزرگ اوست ^(۹) و به نظر نگارنده نیز کلام میرزا به واقع نزدیکتر است.
در هر صورت با توجه به اینکه تحقیق و انتشار این کتاب توسط مؤسسه الامام المهدی علیه السلام با جدیت پیگیری می شود و نسخه های خطی این کتاب نیز در دست محققین این مجموعه است. بحث در این باره نیازی به تطویل کلام ندارد و انشاءالله تمام نسخه های آن به طور محقق در اختیار عموم قرار می گیرد. مقایسه محتوای عوالم و بحار
نکته اساسی مقایسه بین این دو مجموعه روایی است; با اینکه حجم دو مجموعه تفاوت چندانی با هم ندارد و بحرانی نیز قطعا در جریان تالیف بحار قرار داشته است چه انگیزه ای زمینه تحمل به رنج تالیف این مجموعه را بر وی هموار کرده است; در این زمینه ترجمه نویسان یاد شده دیدگاه یکسانی ندارند. میرزای نوری «عوالم » را «بحار»ی دیگر می داند مگر آنکه بحرانی آن را صورتی دیگر بخشیده است ^(۱۰) و صاحب طبقات اعلام الشیعه در توضیح این کلام نوری می نویسد:
عوالم از جهت اخباری گری شدیدتر است و از بحارالانوار، اکثر معارف عقلیه را حذف کرده است. ^(۱۱)
آقای دانش پژوه که فهرست مخطوطات مجلس شورای ملی را جمع آوری کرده است عوالم را بحار دیگری می داند به گونه ای دیگر و بهتر از آن. اما نویسنده کتاب زندگینامه علامه مجلسی که خود ناقل عبارت فوق است اظهار می کند که:
تاکنون هیچ یک از محدثین که هر دو کتاب را دیده اند چنین نظریه ای را اظهار ننموده اند. شاید علت بهتر دانستن ایشان (آقای دانش پژوه) داشتن خبرهای اهل سنت در عوالم باشد. ^(۱۲)
یکی از عمده ترین دلیل خرده گیران آنست که با وجود مشابهت بسیار این دو مجموعه که نه تنها در روایت بلکه در توضیحات و بیانها نیز در لفظ و محتوی عینیت و مطابقت غالبی وجود دارد; اما هرگز بحرانی از کتاب استاد خود یاد نمی کند. ^(۱۳) ترجمه مقدمه جلد دوم (آغاز کتاب العقل والجهل نیز مؤید این نکته است.) وی می نویسد:
این جلد دوم از کتاب عوالم العلوم و… است که آن را این فقیر کالای عقل و خواهان آن از معطی عقل جمع و تالیف کرده است، در این کتاب کلام را برای صاحبان خرد و قرابت مختصر کرده است چرا که عاقل را اشارتی کافی و جز او را هزار عبارت ناکافی است. ^(۱۴)
اشاره نکردن بحرانی به موسوعه بحار زمینه قضاوتهای تندی را بر ضد وی فراهم آورده است. نویسنده کتاب زندگی نامه علامه مجلسی قدس سره او را به حق ناشناسی و قصد انتساب زحمات علامه به خود متهم نموده است و به بعضی از نسخ خطی که بالای صفحه بر نام علامه مجلسی خط کشیده و نام شیخ عبدالله بحرانی نوشته شده، اشاره کرده و احتمال داده است که برای صرفه جویی بعضی از مجلدات بحار را بعینه در موسوعه عوالم جای داده است. ^(۱۵)
در مقابل نیز بعضی کار بحرانی را ادامه بحار دانسته و وی را محقق آرزوی برآورده نشده علامه دانسته اند. ^(۱۶) چرا که علامه مجلسی در آغاز بحارالانوار نوشته است:
در خاطرم این گونه می گذرد که اگر اجل فرصت دهد و توفیق و فضل الهی مددکار شود بر این کتاب شرح کاملی را بنویسم که در بر دارنده اهدافی باشد که در تصنیفهای اصحاب یافت نمی شود. شرحی که مطلب در آن برای خردمندان به نهایت رسد. ^(۱۷)
به نظر نگارنده قضاوتهای پیش گفته غالبا ناصواب است و بعضا به جهت عدم اطلاع به مجموعه عوالم و عدم اشراف به کار بحرانی صورت پذیرفته است.
با مراجعه به جلد اول و دوم این دو مجموعه که شامل توضیحات مباحث اعتقادی است و از دیدگاه صاحب طبقات باید بیشتر مباحث عقلیه در آن باشد روشن می شود که بسیاری از توضیحات علامه مجلسی بدون هیچ گونه تغییری نقل شده است; مثلا توضیح نسبتا بلندی که مرحوم علامه مجلسی در باره معانی و اطلاقات عقل آورده است به همان صورت و فقط با جابجایی بعضی از معانی در عوالم آمده است. ^(۱۸) جالب توجه آنکه این بیان عقلی از مشرب اخباری ذکر شده است و هیچ گاه حذف آن به معنای شدت در اخباری گری محسوب نمی شود. در حاشیه بحارالانوار مطبوع دو حاشیه اعتراض آمیز طولانی از فیلسوف و مفسر معاصر، مرحوم علامه طباطبایی نسبت به این بیان به چشم می خورد. ^(۱۹)
در هر صورت گرچه بیان میرزای نوری در اینکه «عوالم، بحاری است » در صورت دیگر صحیح است اما توضیحات مرحوم آغا بزرگ تهرانی در این باره ناتمام می نماید.
گرچه نگارنده همه نسخه های خطی عوالم را ندیده است; اما مقدار مطبوع این کتاب و بعضی از نسخه های خطی در تنظیم مطالب با بحارالانوار تفاوت اساسی دارد و اینکه در بالای صفحات یک مجلد نام علامه مجلسی خط خورده است نمی توانند قضاوت افرادی چون نویسنده زندگی نامه علامه مجلسی را تصحیح نماید.
از سوی دیگر، علامه مجلسی در عبارت یاد شده آرزوی شرح مفصل این مجموعه را داشته که حتما این شرح چند برابر متن می گردیده است; ولی آنچه بحرانی ارائه کرده هرگز شرح بحارالانوار محسوب نمی شود. آنچه در دیدگاه نگارنده موجه جلوه می نماید هدف اساسی بحرانی در یک جمله خلاصه می شود: وی به دنبال بازسازی موسوعه بحارالانوار به هدف ارائه نظم منطقی و تفریع ابواب مختلف بوده و در این راه نیز توفیق نسبتا خوبی – با توجه به هم عصری وی با مؤلف بحارالانوار – داشته است. نظم منطقی این کتاب را در دو زمینه می توان مشاهده کرد: الف – کثرت عناوین مرتبط و در عین حال جمع آوری آن عناوین در یک جا:
بحارالانوار، کتابی است که نسبتا از عناوین اصلی کمی برخوردار است. جدای از نقل مفصل بعضی از کتب – بدون ارائه هیچ عنوان و سر فصل در میان آن – مثل رساله محکم و متشابه نعمانی، و نقل بعضی از روایات طولانی به همین صورت (مانند روایت منقول از موسی بن جعفر علیه السلام در باره عقل) در هر باب روایات متعددی را می آورد که به حسب مدلول، تقسیمات