خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تعزیه در هنر نقاشی عامیانه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تعزیه در هنر نقاشی عامیانه :

مدرّس هنرهای تجسّمی

به یاد دارم سالها قبل درویشی پرده نقاشی بزرگی را به دیوار مسجد محله آویخته بود و نقالی می کرد. ایام محرم بود و مردم روی زمین نشسته گوش می دادند. من مسحور تصاویر صحنه نقاشی بزرگ بودم.

از آن زمان به بعد به ندرت در اطراف حرم امام رضا علیه السلام معرکه نقالی را می دیدم که پرده نقاشی تعزیه ای را به دیوار آویخته، در باره وقایع و مصیبت کربلا ذکر بگوید. آن زمان تلویزیون نبود، پرده خوان و نقاشی اش «صدا و سیما» بود. از طرفی به خاطر منع تصویرگری، نقاشی هر چند با مضامینی مذهبی به داخل اماکن اسلامی و مساجد راه نیافته بود؛ زیرا روا نیست نمازگزاران در هنگام عبادت ذهنشان به موضوعات دیگری معطوف شود. به خصوص در خراسان، تصویر به داخل مساجد راه نیافته بود مگر در اختفای بصری و در نمای بیرونی بنا و یا لابلای کاشی کاریها در ابعادی بسیار کوچک که نمی توان به حساب آورد. امّا در شهرهایی مانند اصفهان به واسطه سابقه تاریخی این شهر که مرکز صفویان و تشیع به عنوان مذهب رسمی ایران بود اوضاع تفاوت می کرد؛ زیرا توجه خاصی به برگزاری مراسم عزاداری می شد. «همه ساله به دستور شاه عباس از روز نوزدهم تا روز بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت واقعه شهادت حضرت علی علیه السلام و در ده روز اول ماه محرم از طرف شاه و بزرگان و اعیان کشور در پایتخت و شهرهای دیگر ایران مجالس روضه خوانی دایر می شد.»^(۱)

توجه خاص صفویان به مراسم عزاداری و سوگواری و وجود نقاشیهایی دیواری بر دیوارهای کلیسای جُلفای اصفهان سبب تأثیر در ایجاد تصاویری بر دیوار تکایا و مساجد اصفهان می گردد^(۲). در تهران نیز به سبب جامعه شهری بزرگ تر و محیط بازتر در نمای اغلب حسینیه ها، امامزاده و تکیه ها شاهد نقاشیهای تعزیه بر روی کاشی هستیم. نمونه های دیگری را می توان در یزد، کرمان، شیراز، کرمانشاه و گیلان سراغ گرفت، ولی به طور کلی هنرمندان دوره های اسلامی استعداد خود را در جهت موضوعات تزئینی که منع تصویرگری شامل حالشان نمی شد به کار گرفته، در این زمینه خلاقیت نشان می دادند.

در اروپا، در دوره حاکمیت بیزانس نیز (سده های هفتم و نهم میلادی) بر سر اعتبار نقاشیهای مذهبی اختلافات سختی برقرار بود، ولی سرانجام چون تصاویر بهتر می توانستند داستانهای انجیل را به خصوص برای افراد بی سواد که قادر به خواندن کتاب مقدس نبودند روایت کنند، تصویرگری مفید واقع شد. شمایل شکنی منع شد و در روم غربی هنرهای تجسمی به طرز چشمگیری پیشرفت کرد و ممنوعیت تصویرگری در نمای داخل و خارج کلیساهای کاتولیک برداشته شد، تا جایی که راه افراط را پیمود و به واسطه تجمل گرایی در تزئین کلیساهای کاتولیک و اشباع شدن فضاهای عبادی از نقاشی و مجسمه پس از نهضت ولتر^(۳)، در کلیساهای پروتستان^(۴) سادگی فضا تشویق شد و هنرهای تجسمی به کثرت کلیساهای کاتولیک نبود.

به هر حال به نظر می رسد وجود برخی آثار تجسمی در مساجد و تکایا نشاندهنده آن بوده که ممنوعیت تصویرگری شامل حال آنان نمی شده و یا در برخی نواحی به سنتهای پیشین پایبند نبوده اند. با این حال سهم هنر تصویری در اماکن مذهبی اسلامی بسیار ناچیز و اندک است.

نقاشی کاشی و نقاشیهای دیواری

گذشته از سوابق دور و مبهم تاریخی، نقاشیهای دیواری^(۵) در ایران دوره صفوی می توانست منبع و الهام بخش نقاشیهای تعزیه از نظر تکنیک و شیوه اجرایی کار باشد. نقاشی کاشی^(۶) کاخ هشت بهشت (۱۰۸۰ ق)، فرسکهای عمارت عالی قاپو (اوایل قرن یازدهم قمری) و نقاشیهای دیواری کاخ چهل ستون (۱۰۵۷ ق)^(۷) از لحاظ ابعاد و بزرگی نقاشیها تحت تأثیر نقاشیها و تصاویر کلیساهای ارامنه جلفا است.

نمونه پرده نقاشی تعزیه با ابیاتی معروف از محتشم کاشانی (م ۹۹۶ ق) که در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شود، هر چند به لحاظ موضوع و شیوه کار متفاوت است، ولی ذهن ما را به یاد نقاشی رزمی چهل ستون می کشاند.

نقاشیهای مذهبی با موضوعات تعزیه در دوره قاجار نیز به واسطه رونق مجالس روضه خوانی و برپایی مراسم سوگواری در ماه محرم مورد توجه قرار گرفت و در نمای حسینیه ها و تکیه ها جای گرفت و بر پرده های بزرگ منزل کرد. با این حال فضای داخل مساجد همچنان ساده و بی پیرایش باقی ماند. کاشیهای منقوش دوره قاجار اغلب از نظر هنری ضعیف و ناچیز و شیوه کارشان عامیانه است و با آنکه ناصرالدین شاه کسانی را برای تحصیل نقاشی به خارج فرستاده بود، ولی کاشیکاران آن زمان صنعتگرانی نبودند که بتوانند به خوبی از طرح و رنگهای آنان بهره بگیرند.

تزئین بناها که در طول چند قرن با شکوه و عظمت دنبال می شد و در دوره صفوی به اوج خود رسیده بود، در دوره قاجاریه سیر نزولی داشت، ولی عنصر تصویر یا «نقاشی کاشی» بیشتر از هر زمانی بر نمای بناها اجرا شد. تکیه ها روز به روز رونق افزون تری یافت. تکیه حاج میرزا آقاسی معروف به تکیه عباس آباد در تهران و تکیه معاون الملک در کرمانشاه^(۸) برای انجام مراسم تعزیه ساخته شده بود. در این اماکن، مراسم مذهبی و عزاداری شامل روضه خوانی و شبیه خوانی و همچنین زنجیرزنی و سینه زنی برقرار بود. نقاشیهای این تکیه ها نیز به نمایشهای مذهبی و خصوصا واقعه مصیبت کربلا می پرداخت. در تکیه معاون الملک صحنه هایی از شیوه های مختلف عزاداری مانند قمه زنی و سینه زنی با شیوه نقاشی کاشی تکنیک هفت رنگی بر روی نمای حسینیه اجرا شده است.

شیوه طراحی پرده های تعزیه در نقاشی کاشیهای این تکیه کاملاً مشهود است. نقاشیهای تعزیه در امامزاده اصفهان از نادرترین نقاشیهای تصویری در اماکن مذهبی تاریخی ایران است که به شیوه خیالی سازی ولی طبیعت گرایانه و واقعی نقاشی شده است؛ مانند تصویر سیدالشهدا سوار بر اسب سفید با هاله سرو نما به صورت محو در پس نقابی سفید، در حالی که تیرهای زیادی سراسر بدن مبارک آن حضرت و اسب سفیدش را پوشانده و در محل فرو رفتن تیر به بدن لکه های خون دیده می شود، همچنان استوار بر اسب نشسته و در صحنه دیده می شود. در رکاب او شیری خروشان نعره برمی کشد و به سوی دشمن حمله می آورد. این شیر جنبه نمادین دارد. در اطراف حضرت فرشتگانی در پروازند و از او نگهبانی می کنند. شمشیر حضرت در غلاف است و او آرام بر مرکب نشسته، گویی پذیرای شهادت است.

نقاشیها دارای سایه روشن و سادگی در طرح با تناسبهای ذهنی اجرا شده، رنگها زنده و پر نگاره مجزا از دیگر تصاویر است. زمینه کار، سفیدی گچ دیوار است. ندرتا حجمی مانند ساختمان یا بوته ای گل و گیاه زمینه را می پوشاند و تقریبا بیشترین فضای نقاشیها را پیکره های آدمها پوشانده است.

بقعه امامزاده ابراهیم، نواده امام موسی کاظم علیه السلام در شیراز نیز صحنه هایی از وقایع کربلا و صحرای محشر بر روی کاشی هفت رنگی شیوه «نقاشی کاشی» دارد. نقاشیها به صورت قالبهای مجزا شده پیشانی بنا را پوشانده اند. تصاویر شخصیتهای اصلی همچون امام حسین علیه السلام روشن تر و بزرگ تر از سایر نگاره ها به تصویر درآمده است. هر قطعه از کادر گویای صحنه ای از وقایع کربلاست.

در تصویر دیگر امام حسین علیه السلام از آب فرات با لباس رزم می گذرد، در حالی که هاله ای نورانی بر گرد چهره مبارکش شعله می کشد. این صحنه نقاشی کاشی کوچکی است مربوط به سقاخانه ابوالفضل در بند شیر خیابان قاآنی قدیمِ تهران، نزدیک حسینیه مشیر که بر اثر آتش سوزی ساختمان آسیب زیادی دیده است.

در تصویر دیگری امام حسین علیه السلام سوار بر اسب با نیزه ای که پرچم «نصرٌ من اللّه و…» را حمل می کند در حال حرکت دیده می شود. ملازم او بانوی مطهره و بر گرد چهره آنان هاله ای نورانی و مدور به چشم می خورد. صحنه خیمه های صحرای کربلا، خارهای مغیلان که تبدیل به گُل شده و زیر پای اسب مبارک است و درختان نخل و پرنده ای در پرواز دیده می شود. این «نقاشی کاشی»، مربوط به سقاخانه مسجد خیابان صفوی مشهد است و بالای کاشی نوشته شده: «سلام اللّه علی الحسن و الحسین و اصحاب الحسین علیه السلام ».

نقاشیهای دیواری خانقاه نعمه اللهی در یزد، خیابان امام، کوچه مونسی، که به رقم نقاش فرح خان و مربوط به سال ۱۲۸۶ ق است نیز یاد کردنی است. آثار و بناهای تاریخی گیلان که صحنه های زیادی از موضوعات مختلف نقاشی تعزیه را بیان می نماید بسیار متنوع و حکایتگر «هنر نقاشی عامیانه» است: صحرای کربلا، کشته شدن امام حسین علیه السلام ذوالجناح، حضرت علی اکبر، حضرت زینب(س)، تصاویری از شمر، ضربت خوردن حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام ، مسمومیت حضرت رضا علیه السلام با انگور زهرآلود، زنده شدن شیران پرده، حضرت ابوالفضل، زهر دادن موسی بن جعفر در زندان، جنگ حضرت قاسم با ازرق شامی، آمدن حضرت سیدالشهدا بر نعش حضرت علی اکبر، آمدن ام لیلی بر روی نعش حضرت علی اکبر، جنگ مسلم با کوفیان، حارث و دو طفلان مسلم، حرکت اسیران کربلا و اجساد شهدا در میدان کربلا، امام حسین علیه السلام با علی اصغر در بغل و زغفرجنی در پشت سر او، علی اکبر و ام لیلی و گهواره علی اصغر و رباب، عَلَم و نخلها، نقابها و هاله ها و فرشتگان، همه عناصر و موضوعاتی هستند که دیوارهای بقعه ها، حسینیه ها و امامزاده های گیلان را پوشانده است.

در اینجا فهرستی از نقاشانی که به خلق این مضامین پرداخته اند، می آوریم:

«غلامحسین لاهیجانی، نقاش آستانه سفر علی کیا در دهکده کویه که نقاشیهای زیادی از او به جای مانده است. آقا جان ولد، استاد غلامحسین لاهیجانی که دیوارهای چندین بقعه را در لاهیجان و توابع آن نقاشی کرده است. رضا کفاش صورتگر، مجالس نقاشی بقعه دموچال لاهیجان را در سال ۱۳۶۶ کشیده است. ابوالقاسم کلیشمی، مجالس نقاشی بقعه سید حسین را در کش کلایه رانکوه ترسیم کرده است»^(۹).

پرده های نقاشی تعزیه

سبک نقاشیهای دیواری و کاشی نقاشی در بناهای دوران اسلامی و مجالس مصور کتابهای خطی و تا حدودی شیوه کلاسیک نقاشی اروپایی که از دوران صفویه به ایران راه یافته بود، منابع بصری و مؤثری در خلق پرده های نقاشی تعزیه می باشد. این تأثیرات حسی بودند نه فنی و منبع تجلّی این حس، حماسه حسینی کربلا بود.

پدید آورندگان این آثار جزء هنرمندان کوچه و بازار بودند که تحصیلات آکادمیک نداشتند و در مدرسه و مکتب خاصی دوره هنری ندیده بودند. از این رو پرده های نقاشی تعزیه را می توان جزء آثار هنر عامیانه به شمار آورد. در تهران پرده های تعزیه را تحت عنوان «نقاشی قهوه خانه» معرفی کرده اند، امّا حقیقت آن است که این نقاشیها مختص قهوه خانه نبود، بلکه هنری بود که به میان مردم کوچه و بازار می رفت. پرده خوانی که به واقع هنر تئاتر خیابانی آن زمان بود، توسط افرادی که به مرثیه خوانی، مداحی و حرکات بازیگری و اجرای صدای گیرا و رسا و حزن انگیز مسلط بودند، انجام می شد. نقاشیها به شیوه رنگ روغن بر روی پارچه ای محکم که نوع خوب آن ابریشمین، کرباس ضخیم و بعدها برزِنت بود انجام می شد. طریقه بوم سازی به گونه ای بود که پرده نقاشی را می توانستند به صورت طوماری لوله کنند بی آنکه بوم ترک بردارد و بشکند و سبب ریزش رنگها شود. بوم را نرم تهیه می کردند و از روغن بَزْرَک برای مخلوط کردن رنگها استفاده می کردند. زیرسازی با چسبی انجام نمی شد که بوم ترد و شکننده شود. از این رو قابلیت حمل پرده نقاشی آسان بود. رنگها را نیز خود نقاشان می ساختند و چون رنگها دست ساز بود و کیفیت خوبی نداشتند و یا به کرّات بوم را روغن مالی می کردند، پرده ها دوامی نداشته و رنگها اغلب ترک خورده و گاه نقاشیها از بین می رفتند. نقال یا پرده خوان غالبا در ایام محرم و در مراکز تجمع پرده را می گشود و آن را بر دیواری نصب می کرد. آن گاه با استفاده از تصاویر که درک مفاهیم را آسان تر می نمود وقایع کربلا را در دیدگان مردم زنده و مجسم می نمود و موجب تهییج مردم و برانگیختن عواطف و احساسات مذهبی آنان می شد. این معرکه گیری و نمایش خیابانی تا ظهور تلویزیون و ترویج رادیو ادامه داشت، ولی به تدریج تصاویر متحرک تلویزیون و سینما جای نقاشیهای ثابت و صامت را گرفت و جاذبه پرده ها کم شد.

رواج پرده های تعزیه در دوره قاجار بود. جایگاه ارائه این هنر در شهرستانها در معابر عمومی و یا اطراف اماکن مذهبی بود و در تهران در کوچه و بازار و ی