خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تأکید بر اخلاق تلطیف در حقوق دو ضرورت ناگسستنی در خانواده

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تأکید بر اخلاق تلطیف در حقوق دو ضرورت ناگسستنی در خانواده :

«وَ مِنْ آیاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُم اَزواجا
لِتَسْکنوا الیها و جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدهً وَ رَحمه اِنَّ فی
ذلک لآیاتٍ لقومٍ یتفکّرون »

از جمله نشانه های تدبیر و حکمت آن قادر
حکیم، و از بارزترین آیتهای با عظمت آن کردگار
کریم، و از ظاهرترین مظاهر قانونمندی تحت
سیطره آن مدبر علیم، تجلی و ظهور قدرت او در
شکل دادن به شاکله ی نفوس، و نیز نظام بخشیدن
بی قرینش در تنظیم صنوف، و قوام دادن بی رقیبش
در تقویم امور مربوط به بنیادی ترین نهاد اجتماعی
بشر، یعنی خانواده است.

او که خانواده را بهترین مأمنِ زاده ی انسان، و
کانون گرم آن را منشأ سکون و اطمینان، و روابط
حاکم بر آن را پایه مودت و رحمت در سایه ایمان
مقرر فرمود، و بنای زندگی بشر را در پایه پیمانی
مقدس، با برخورداری از صفای دل و صمیمیت، و
با بهره گیری از قوانین کامل شریعت، و در راستای
پاسخگویی به ندای فطرت بنا نمود.

اهمیت خانواده و محوریت آن در شکل گیری
زندگی اجتماعی بشر، همواره به گونه ای بوده است
که هیچ یک از مکاتب سیاسی، اجتماعی، فلسفی و
نیز بنیادهای فکری از پرداختن بدان دریغ
نورزیده اند، و در هیچ عصری انسان از اندیشیدن
در اصول و قواعد و نحوه ی استحکام بخشیدن به
ارکانش بی نیاز نبوده است؛ بلکه از نخستین
روزهای حضورش بر عرصه خاک و با بروز اولین
نمودهای خرد و اندیشه، و شکوفایی شکوفه های
تأمل و تدبیر بر شاخسار حیات اجتماعی او، و نیز
با ظهور اولین بارقه های توجه به بقای نسل و
پاسخگویی به نیازهای عاطفی و فطری و طبیعی،
بر این انگیزه همت ورزیده که در تشکیل اولین
هسته نظام اجتماعی خویش چاره ای نماید، و از
اصول و قوانین حساب شده ای در حفظ و حراست
آن بهره جوید، و همواره بخش عمده ای از اشتغالات
فکری او به سامان بخشیدن این بخش اختصاص
یافته است.

خانواده در ادیان الهی

لیکن با وقوع انقلابهای عظیم الهی توسط
پیام آوران قسط و عدل و بنیانگذاران مکاتب وحی
که زمینه ساز تمدنهای بشری و تحولات اساسی
در نظامهای اجتماعی بوده اند، و عمدتا مبنای
دعوتشان، در راستای تحقق عدالت اجتماعی، و
زدودن هرگونه سلطه و زورمداری از ساحت
زندگی فردی و اجتماعی، بشر استوار می گردید،
روابط درونی خانواده شکلی قانونمند و مقدس و
منطبق با نظام تکوین و فطرت بشری به خود گرفت
و خانواده هویتی اصیل و نقش محوری در عروج
انسان به سوی کمالات پیدا کرد، و پایگاهی برای
رشد و بالندگی و صعود او به قله های کمال گردید،
که در آن، اساس زندگی را، حق محوری تشکیل
می داد، و هر گونه خودنگری و خودخواهی رنگ
می باخت، تمایلات فردی جای خود را به انعطاف و
پذیرش و تمکین در برابر قانون کامل الهی می داد،
انوار توحید وچراغ ایمان و هدایت همه ابعاد زندگی
را مشتعل می ساخت و رنگها در مقابل بارقه عشق
به خدا به بیرنگی می گرایید، و در پرتو درخشش
قانون حق، حیات طیبه رخ برمی نمود.

در چنین کانونی قلبها مصفا، عشقها بی پیرایه،
جام جانها لبریز از مودت و رحمت، و انسانها،
مظهر تجلی کمالات و آینه انعکاس صفات جمال و
جلال حق می گردند. و پرورش یافتگان چنین
منازلی پیوسته منزلتی خاص در هستی می یابند.

در این خانه ها همسویی طبیعت و شریعت به
اوج جلالت خود می رسد، و در عرصه عقل و
اندیشه، حیرت می آفریند، عقول سلیم را به تسلیم
می کشاند، پرده ها و حجابهای کدورت و ظلمت
زدوده می شود، و ملک و ملکوت در کنار هم،
مسرور بر سر سفره کرامت پروردگار متنعم
می گردند، ملایک به سبب این همه اخلاص از سر
صدق، و هماهنگی و اهلیت، سرود بشارت سر
می دهند و بالهای خویش را به نشانه ی خشوع بر
مقدم آنان می گشایند، چنانکه قرآن کریم نمود و
تصویری گویا از این اوصاف را نسبت به بیت
ابراهیم خلیل علیه السلام ترسیم می نماید. آنجا که
فرستادگان پروردگار، میهمان این خانه، و
ابراهیم علیه السلام و همسرش ساره، میزبان آنان
می باشند، هر دو مورد خطاب ملکوتیان قرار
می گیرند و حضور آنان را در خانه و محضر
خویش با تمام وجود پذیرا می شوند، و آنقدر این
میهمانی باشکوه برگزار می گردد که کردگار
هستی شرح آن را در کلامش برای همه انسانها تا
قیامت بازگو می کند: «وَ لَقَدْ جاءَت رُسُلُنا ابراهیمَ
بالبُشری قالوا سَلاما قال سَلامٌ …»^(۱) ارمغان این
میهمانان ملکوتی برای این زوج شایسته چیست، و
بشارتشان به کدامین سبب است و ارائه سلام و
تهنیتشان بر آنان حامل کدامین تحفه و پیام حق
است؟ بهتر است به زمزمه ی ملایک گوش فرا دهید
حتما پاسخ خواهید یافت.

آنها پس از اذن ورود و تهنیت و سلام، ابراهیم
را مخاطب قرار داده و با «بشّرناهُ بِاِسْحقَ نَبیّا من
الصّالِحین»^(۲) آرزوی دیرینه ی ابراهیم را برآورده
می سازند و دعای همیشگی او را به اجابت
می رسانند. به همسر شایسته ی او که در کمال
تعجب و حیرت از این همه لطف و مرحمت الهی
ایستاده و نظاره گر این بزم سرور و شادی است،
ملایک خطاب می کنند و رشته ی سخن را با این
بانوی بزرگ آغاز و زمزمه «فَبَشَّرناها بِاِسحاقَ وَ
مِنْ وراء اِسْحاقَ یَعقُوب»^(۳) سر می دهند، و اهلیت
اهل این خانه را برای اعطای مواهب پی در پی الهی
اعلام می دارند؛ و آنان را به شایستگی مورد مدح و
ستایش قرار می دهند، و خانه را به سبب وجود
ارزشها در اهل آن مهبط رحمت و برکات الهی
می خوانند؛ و به تعبیر قرآن کریم ندای «رَحمهُ اللّه ِ و
بَرکاتهُ علیکم اَهلَ البیت» را بر ساره ابلاغ می دارند.
و رشته نبوت و رسالت و پیامبری تا وصول به
پیامبر خاتم ادامه می یابد تا به جایی که ابراهیم، پدر
امت اسلام معرفی می گردد. و اطاعت از کیش حنیف
او، مبدأ رستگاری محسوب می گردد، و به هدایت و
رستگاری این خانه، بیت های دیگر منشأ صلاح و
فلاح می گردند، تا به بیت نبی اکرم و پیامبر خاتم
می رسد که در شأن او «اِنَّما یُریدُ اللّه ُ لِیُذْهِبَ عَنْکُم
الرِجسَ اهلَ البَیتِ و یُطَهِّرَکُم تَطْهیرا»^(۴) نازل
می گردد.

براستی این همه عنایت چیست؟ و این همه
برکات از کجا آغاز می گردد؟ و آیا در فرهنگهای
غیر الهی از ابتدای خلقت تاکنون ذره ای از این
مواهب به چشم می خورد؟ و از دامان آن مکاتب
انسانهایی این چنین هرگز پا به عرصه هستی
می گذارند؟ یا اینکه بشریت پیوسته رهین و مدیون
تلاش مردان الهی و انبیا و دست پروردگان آنها
بوده است.

آری مبشرین وادی شریعت و رهروان راه
حقیقت اصولاً بخش عمده ای از دعوت خود را به
سازندگی و بالندگی انسانها در خانه و خانواده
اختصاص داده اند و منشأ رشد ارزشها و تبلور آن
را از مختصات این کانون دانسته اند، لذا در سایه دو
رکن عمده اخلاق و حقوق در جهت استحکام و
استقلال آن کوشیده اند و از آن جهت که تربیت و
آموزش و نشو و نما و سازندگی و بالندگی در این
پایگاه صورت می گیرد، همواره تلاش آنان بر این
بوده که اصول انسانی و ارزشهای والا و کرامت
خلیفه الهی در این کانون شکل پذیرد، و سنگ زیرین
سعادت، و عظمت و حریت اولاد آدم بدست مربیان
این محفل استوار گردد، و اصل پاکی و طهارت که
رکن عمده ای در عالم تکوین است در نظام زندگی
بشر نیز در سایه قانون الهی و شریعت و با توجه
به اصل اصیل مودت و رحمت تحقق پذیرد، تا
محصول ارزشمندی را به جوامع انسانی تقدیم
دارد.

پس از بیان این مقدمه، به عرصه اندیشه
اسلامی در این باب می پردازیم.

خانواده در شریعت نبوی

در شریعت جامع و کامل اسلام قوانین مربوط
به خانه و خانواده در دو بخش حقوق و وظایف، و
اخلاق و فضایل به گونه ای مبسوط و مشروح
عرضه گردیده است.در این تبیین و تشریح کلیه
زوایا و ابعاد زندگی مشترک زن و مرد بر اساس
حفظ و حاکمیت ارزشها و احترام متقابل مورد
توجه قرار گرفته است، و در بعد وظایف و
دستورات، تلطیف و در بعد اخلاق به نکات ارزشمند
تأکید می شود.

بر این اساس، تقسیم وظایف به موازات علایق و
با در نظر گرفتن تمامی روحیات و شرایط، و توجه
به توانمندیها و خصایص بوده است، و بر پایه
صیانت از ارزش ها در زندگی، و حفظ نظم و تقویم
در این هسته مرکزی حیات شکل گرفته، و وجود
بعضی از تفاوتها در حیطه انجام وظایف و اداره
کارها، نه تنها دلیل عدم همسویی و تبعیض نیست،
بلکه همه در راستای قوام بخشیدن و قانونمند
ساختن زندگی بشر، و به لحاظ ارزیابی دقیق
جایگاه هر یک از افراد خانواده نسبت به مسؤولیت
خویش است، و حاصل این امر عین عدالت و قسط
می باشد. زیرا در یک مجموعه هماهنگ هیچگاه همه
اعضاء نمی توانند مسؤولیتی همانند و مشابه
داشته باشند، بلکه نظم و قانونمندی زمانی شکل
می گیرد که هر یک از اعضا و اجزای مجموعه در
جایگاه خاص خود و به تناسب مهارت و موقعیت
خویش ایفای وظیفه نمایند. بر همین منوال، اساس
خانواده در اسلام بر مبنای حفظ اصل «مودت و
رحمت» و تفاهم و نیز ایجاد زمینه برای رشد و
بالندگی، و تقویت و تکمیل هر یک توسط دیگری
شکل گرفته است.

هدف از تبیین حقوق خانواده

اکنون تلاش ما در این گفتار بر این است که
ضمن تبیین جایگاه حقوقی و وظایف متقابل
زوجین به نکات ریز و دقیقی که از دیدگاه
روانشناسی خانواده و جامع نگری فرهنگ اسلامی
مورد توجه است، عنایت و توجه لازم را مبذول
داریم. زیرا شکل خانواده، بیرون از یک سازمان
حقوقی محض است، و با سایر محافل اجتماعی
تفاوتی بنیادین دارد و هرگز نمی توان از دیدگاه
حقوقی محض به آن نگریست و با ابزار حقوق،
افراد را در آن موظف به وظایف لازم نمود.

اینجا حرم امنی است که محارم در سایه امنیت
و سکون در آن گرد هم می آیند، تا سینه های
سرشار از عشق و محبت را در سایه پیوند اعضای
آن، نثار یکدیگر نمایند، و بذر شادی و شادابی را در
این بوستان بپاشند.

بدین سبب به اعتراف غالب حقوقدانان بزرگ و
اندیشمندان، حقوقِ صرف نمی تواند درباره چنین
محیطی به طور شایسته تصمیم بگیرد، اعمال
حاکمیت نسبت به تحقق ضوابط حقوقی در این
کانون، پیوسته با موانع روبرو بوده، و نفوذ و رخنه
حاکمان و دولتمردان در این سرای خاص غالبا
زیانبار و غیر مؤثر بوده است، زیرا اینجا
خصوصی ترین و عاطفی ترین جلوه های زندگی
حضور دارند، و دروازه های این قلعه که مأمن اولیه
انسانها است به سوی قواعد اخلاقی گشوده تر از
قوانین حقوقی بوده، لذا بزرگان عالم دین و سیاست
بین «تدبیر منزل» و «سیاست مُدُن» همواره تفکیک
قایل شده اند، و مرز بین این دو را پیوسته حرمت
نهاده اند.

طبیعت خانواده با احکام آمرانه سازگاری ندارد
و ما باید امروز توجه داشته باشیم که اگر به جای
جریان سنتهای حسنه و ایجاد روابط مرضیه فقط
از ابزار حقوق استفاده نماییم، بنای خانواده را از
درون تهی نموده ایم، و زن و مردی را که انس و الفت
متقابل را پایه زندگی خویش قرار داده اند، همچون
دو مدعی و متخاصم در مقابل یکدیگر قرار
می دهیم. اینجا توجه به منافع فردی، جای مصالح
خانواده و منافع اجتماعی را می گیرد، زن در مقابل
اداره منزل، دستمزد طلب می کند و یا اعتصاب
می نماید و به بدرفتاری و کج خلقی متوسل
می گردد، و مرد نیز دم از سلطه و حاکمیت می زند و
هر چه بیشتر سعی می کند غلبه و اقتدار خویش را
به رخ حریف مقابل بکشاند. آیا در چنین وضعیتی
عواطف و احساسات، عشق و علقه های پیوند جایی
برای ابراز خواهند یافت؟ تکلیف فرزندان و پروش
یافتگان آن چه می شود؟ آیا آنان به حساب می آیند؟
و آیا کام تشنه آنان از چشمه سار زلال محبت
والدین سیراب می گردد؟ یا آنکه در معرکه استیفای
حقوق، فرزندان وسیله تهدید و ارعاب و ابزار
تطمیع و اعمال خشم و غضب و سلطه و زورمداری
بزرگترها می شوند!

بنابراین باید گفت، آشنایی و روشنگری نسبت
به حقوق و آگاهی از وظایف اگرچه فی نفسه
ممدوح و پسندیده است؛ اما خانواده، به چیزی
بیشتر از این نیازمند است، و شرط سلامت زندگی
مشترک زن و مرد رهایی از غلاف خودبینی و
خودنگری است، و اساس یک پیوند سالم بر
دیگرخواهی، فداکاری و رعایت مصالح مشترک
است، همانگونه که در دعوت انبیا تزکیه، مقدم بر
تعلیم است و پرورش، مقدم بر آموزش است، در
آموزش خانواده هم ابتدا آراستن انسانها به
سجایای اخلاقی، قبل از آموزشِ آنان نسبت به
مبانی حقوق است.

عاشق صادق در عرصه ثبوت عشق خود
پیرایه های ظاهری را به کناری می افکند، و تبلور و
تجلی عشق راستین خویش را در صدق و صداقتش
آشکار می سازد. و اگر بر این عشق حتی صداقی
معین گردد، این صداق وسیله ی نفوذ و کلید ورود
به حریم صدق و وفاداری است.

بنابراین در آموزش حقوق خانواده باید به تمام
مبانی اخلاقی و روابط عاطفی و حفظ اصول
روانشناسی خانواده بر پایه انس و الفت و مودت و
رحمت توجه تام داشت، و اینکه اساس یک پیوند
صحیح و معقول و ناگسستنی بر دو پایه اخلاق و
حقوق استوار می گردد و نبود هر یک موجب خلأ و
نقصان در روابط خانوادگی است. و الزام به تحقق
حقوق به تنهایی، حداقلی از نظم و عدالت را مستقر
می سازد و نهایتا کسانی را که به جز زور ملتزم به
هیچ منطق و قانون نمی شوند، تا حدی اجبارا به
انجام وظیفه می کشاند و حکم محکمه حقوقی
نمی تواند این پایگاه ملی را تماما تحت قانونمندی
قرار دهد.

لذا ما در مقام درمان مشکلات حقوقی خانواده،
باید در کنار کاوشهای حقوقی به مسایل روانی و
مبانی اخلاقی کاملاً توجه داشته باشیم تا مبادا به
جای استحکام بخشیدن به بنای خانواده، به تخریب
و انحلال آن دامن زنیم، و تمامی کسانی که داعیه
دلسوزی برای این کانون را دارند لازم است بدانند
که تجدید بنای خانواده چون ایجاد تحول در یک
اداره و سازمان حقوقی نیست و دگرگون ساختن و
یا بازسازی آن جز با الگوهای ملی و مذهبی
برخاسته از فرهنگ خودی مقدور نمی باشد و بسی
دریغ، که بخواهیم سنتهای حسنه ی خانوادگی و
اجتماعی خود را به دست خود تخریب و با پذیرش
الگوهای غیر ملی و نمونه های غربی و یا تمسک به
کنوانسیونهای بین المللی به علامت تظلم و
دادخواهی و جانبداری از تجدد و تمدن به داوری
عجولانه پرداخته و به قلع و قمع فرهنگ اصیل خود
بپردازیم. و بعضا زمزمه شادمانه سردهیم که
توانسته ایم در راه احقاق حقوق افراد خانواده
گامهای لازم را برداریم.

در طول نیم قرن اخیر به موازات تحولات
سیاسی و اجتماعی و اقتصادی نوین جهان،
دستگاههای قانونگذاری تلاش نموده اند تغییراتی
در زمینه ساختار خانواده ایجاد نمایند، ولی این
اقدامات عملاً نتوانسته در راه تعالی و ارتقاء
خانواده گام مؤثری بردارد.خصوصا اینکه گاه
دست نیرنگ بازان استعمار در این تحولات مشهود،
و برخوردهای غیر منصفانه آنها در تخریب
بعضی از سنتهای دیرینه و پایدار مانند
خواستگاری، مهریه، نفقه، نگهداری فرزندان و
اقسام طلاق و غیره … تمسخر آنان نسبت به مبانی
ارزشی در خانواده کاملاً ملموس بوده است.

و متأسفانه در این عرصه ی خودباختگی، یا
شریعت را دستاویز هوی و هوس خویش قرار
داده اند، و یا بواسطه مواجهه با فرهنگ مغرب زمین
به یکباره سنتهای اصیل ملی و مذهبی را به
فراموشی سپرده اند، و به پای بوسی آستان فرهنگ
آن دیار پرداخته اند، و اثرات سویی را برای جوامع
شرقی ببار آورده اند و زمینه های تزلزل و بی ثباتی
را در خانواده تدارک نموده اند.

لذا با توجه به این مسایل، و نیز تزلزل و بی ثباتی
بنیان خانواده در غرب، و نیز عواقب وخیم انحلال
نکاح و ایجاد سرگشتگی و بزهکاری در فرزندان
بعد از طلاق و اضطراب و افسردگی هر یک از
زوجین پس از جدایی، و نیز سایر مفاسد و معایبی
که حاصل از هم پاشیدگی خانواده است، ضروری
است در اصلاح ساختار خانواده و رفع بعضی از
روشهای غلط و نکوهیده در آن و یا در آموزش
مبانی حقوقی به افراد، نهایت تدبیر را به کار گیریم
و با رعایت تمامی ملاحظات در حفظ اصول و
ارزشها و اینکه سلامت نسل و بالندگی و سازندگی
جامعه اهتمام ورزیم و در حفاظت از این سلامت و
تحکیم بنای آن نهایت تلاش را بکار بندیم، چنانکه
در فرهنگ اسلامی به تثبیت هر دو بعد در قالب
احکام خمسه پرداخته است.

اکنون با حفظ این ضوابط به بحث حقوق متقابل
زوجین و نیز وظایف هر یک در قبال دیگری از
دیدگاه فرهنگ غنی اسلام می پردازیم.

رابطه حق و تکلیف

سخن را در اینجا به کلامی نورانی از
نهج البلاغه امیرالمؤمنین در زمینه حقوق و
فلسفه ی وضع آن آغاز می کنیم. حضرتش در
خطبه ۲۰۷ نهج البلاغه می فرماید:

«ثُمَّ جَعَل سُبحانَهُ مِنْ حُقوقِهِ حُقوقا افْتَرَضَها لِبَعض
النّاسِ علی بَعضٍ فَجَعَلها تَکافوا فی وُجوهِها، وَ
یُوجِبُ بَعْضها بَعْضا وَ لا یُستَوجَبُ بَعْضُها الّا
بعضٍ.»

«پس خداوند سبحان از جمله حقوق خود که بر
بندگان قرار داد و آنان را ملزم به آن نمود، رعایت
حقوق متقابل بندگان است، حقوقی که برای بعضی
از انسانها نسبت به بعض دیگر واجب نمود و واجب
نمی گردد بعضی از آنها مگر به سبب بعض دیگر.»
در این فراز کوتاه از بیانات امیرالمؤمنین علیه السلام
توجه به چند نکته ضروری و لازم است:

اول اینکه: در تمامی عرصه هایی که حقوق
متقابل برای انسانها وضع گردیده و قانونگذار،
برای سامان بخشیدن به نظام زندگی و وظایف
طرفین قرار داده، رعایت این حقوق متقابل در واقع
اطاعت از فرمان حق است و هیچ یک مستقل از
فرامین الهی، مجاز به اعمال نظر خاص نسبت به
دیگری نیستند.

دوم: در وضع قوانین الهی، رعایت کامل قسط و
برابری گردیده و در محضر کردگار عالم هیچیک
از بندگان جز به واسطه بندگی و اطاعات و عمل
صالح بر دیگری رجحان ندارد و هدف سوق
انسانها به سوی حیات طیبه است، و ملاک رتبت در
عرصه زندگی سبقت به سوی تقوی و رعایت
حقوق الهی است.

سوم اینکه: هیچ حقی بر کسی واجب نمی گردد
مگر آنکه در مقابل آن حق وظیفه ای مقرر است و
رابطه بین حق و تکلیف متقابل است.

بر این اساس با تحقق زوجیت، طرفین به انجام
وظایف همسری و رعایت حقوق دیگری التزام
می یابد، چنانچه در ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی هم
اینگونه آمده:

«همین که نکاح به طور صحت واقع شد روابط
زوجیت بین طرفین موجود، و حقوق و تکالیف
زوجین در مقابل همدیگر برقرار می شود.»

در بین این حقوق و وظایف، بعضی مشترک بین
طرفین است، مانند رعایت اصل حاکمیت مودت و
رحمت در خانواده و حسن معاشرت طرفین نسبت
به یکدیگر و سعی در تشیید و تقویت مبانی
خانواده، و بعضی دیگر فقط بر عهده زوجه است
مثل تمکین و اطاعت زن در امر زناشویی و کسب
اذن در خروج از منزل، و برخی فقط بر عهده مرد

است مانند تأمین مخارج زندگی از خوراک و
پوشاک و مسکن و حق مضاجعت، و تخلف هر یک
از طرفین نسبت به وظایف خویش باعث نشوز و
خروج از طاعت حق است و قصور هر یک با اصل
حفظ کرامت انسانی منافات دارد.

چنانچه در تعریف نشوز هم، در لغت و در
اصطلاح، همین معنا لحاظ شده است.

نشوز و معنای آن

نشوز در لغت، به معنای ارتفاع و برتری جستن
و یا به عصیان و نافرمانی اطلاق گردیده و در
اصطلاح فقها هم مرادف همین معناست، چنانچه
محقق حلی در کتاب «مختصر النافع» نشوز را
اینگونه معنا می کند:

«اما نشوز، آن ارتفاع یکی از زوجین است نسبت به
انجام وظایفش در مقابل همسر در آنچه که بر او
واجب است.»

فقیه بزرگ مرحوم صاحب جواهر هم در کتاب
ارزشمند «جواهر الکلام» در تعریف نشوز
می فرماید:

«هر یک از زوجین نسبت به آنچه از حق دیگری
بر او واجب است، امتناع نماید و از اطاعتش بیرون
رود این خروج نشوز نامگذاری شده، زیرا که یکی
از زوجین با معصیتش از آنچه خداوند از حق
دیگری بر او واجب نموده است خارج شده.»^(۵)

بنابراین هرگونه سلب مسؤولیت و انجام وظیفه
در حیطه خانواده چه از سوی مرد و چه از سوی
زن نافرمانی خدا و اضاعه حق دیگری است، و چون
بنیان زندگی بشر از این محفل آغاز می گردد و
پایه های شکل گیری شخصیت فردی واجتماعی
انسان در اینجا صورت می پذیرد، می بینیم که
بیشترین دستورالعملهای اخلاقی همراه با تأکید
آمده است، و تمهیدات حقوقی، هم در سیاق آیات
متعدد و هم در لسان روایات از سوی معصومین،
در حفظ ارکان این بنا وارد گردیده، و اصل تحقق
عدالت اجتماعی از اینجا آغاز می گردد.

عدالت در نظام تکوین و تشریع

تقسیم وظایف در این کانون از سوی کسی است
که نظام هستی را بر اساس عدالت و میزان قرار
داده، بشر را پیوسته به تعدیل و برقراری میزان در
زندگی فراخوانده است، و از این حیث که او خلیفه و
قایم مقام حق در کره خاکی است در تمامی شئون
زندگی لحاظ این منصب و مسئولیت را بر او لازم
می بیند، و به انواع مختلف او را به برقراری و حفظ
عدالت و دوری از هر گونه ظلم و تحکم و زورمداری
دعوت می نماید. در یک جا می فرماید:

«قُلْ اَمرَ رِبی بالقِسْط»^(۶)

اشاره به اینکه از مصدر کمال مطلق جز قسط
صادر نمی گردد. در جای دیگر می فرماید:

«و السَماءَ رَفَعها وَ وَضَعَ الْمیزان اَلّا تَطْغوا فی
المیزان»^(۷)

آری، فعل او، ابداع و آفرینش او، انشاء او چه در
مرحله امر و چه در مرحله خلق، همه بر پایه میزان
و عدالت است، تا اینکه بندگان به پیروی از
رب الارباب، در برقراری عدل، سعی خود را به کار
گیرند و از هر گونه افراط و تفریط و انحراف و
گرایش به سوی غیر حق بپرهیزند. لذا اگر در
حاکمیت و گردانندگی امور خانواده «الرّجال
قَوّامونَ علی النساء^(۸)» را بیان می نماید در کنارش
در همان سوره، انسان را از هرگونه حاکمیت به
غیر حق و تحکم بر اساس هوی و هوس باز می دارد
و اصل «کُونُوا قَوّامینَ بِالقِسط^(۹)» را نسبت به اقامه
قسط در تمامی حالات بیان می دارد. و دلیل این
حاکمیت نه از باب تفوّق و رجحان ذاتی جنس مرد
در عرصه خلقت نسبت به جنس زن باشد که با «اِنَّ
اَکْرَمَکُم عِنْدَ اللّه ِ اَتْقیکُم^(۱۰)» و «لا یُکلّف اللّه ُ نَفْسا اِلّا
وسعها»، تقسیم وظایف بر میزان توانمندیها و
روحیات اشخاص می باشد و اینکه هر شخص،
مسؤولیتی مطابق با ساختمان ویژه تکوینی خویش
بر عهده دارد، و در کارهایی که از مرد ساخته
نیست زن به کمک او می شتابد و در کارهایی که از
زن ساخته نیست مرد به حمایت و خدمتگذاری
می پردازد.

اصول تحکیم خانواده در قرآن کریم

پس همانگونه که مشاهده می شود قوانین
خانواده در اسلام درست در راستای برقراری اصل
عدالت اجتماعی تنظیم و تدوین گردیده است، بلکه از
آن جهت که کلیه فرامین در حیطه امور خانواده باید
از مقر و کانال اصل^(۱۱) «مودت و رحمت» عبور
نماید، لذا در موازین حقوقی مربوط به خانواده
توصیه به حفظ و رعایت اصل «معروف» هم به
گونه اجمالی مانند «ولَهُنَّ مِثْلُ الَّذی علَیْهِّنَ
بالمَعروف»^(۱۲) «از برای زنان حقوقی شایسته مقرر
گردیده همانند وظایفی که بر عهده آنان است.» و هم
به صورت تفصیل چون «وَ عاشِروهُنَّ
بِالمعروف»^(۱۳) «با زنان به شایستگی و معاشرت
نیکو رفتار نمایید.» و «وَ أتَمِرُوا بَیْنَکُم
بِالمَعروف»^(۱۴) «در مسائل خانواده که مشورت و
سازش بر پایه رفتار شایسته و نیکو را مراعات
نمایید.» و «وَ عَلَی المَوْلُودِ لَهُ رِزْقهُنَّ وَ کِسْوَتَهُّنَ
بِالمَعروف»^(۱۵) «هزینه زندگی مادر از نظر خوراک
و پوشاک بر عهده کسی است که فرزند از آن اوست
به گونه ای شایسته و در حد معروف» و
«فَاَمْسِکُوهُنَ بِمَعْروفٍ اَو سرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوف»^(۱۶)
اشاره به اینکه «اگر ادامه زندگی میسر نبود و زنان
را طلاق دادید و عده ایشان به سر آمد، باز می توانید
یا به طرز پسندیده و معروف آنان را نگه دارید (و
زمینه را برای آشتی فراهم سازید) و یا ایشان را به
طریقی پسندیده و به دور از تعدی رها سازید.» بیان
گردیده است و این تلطیف و ترقیق و به عبارت دیگر
آمیختن مسایل حقوقی با موازین اخلاقی که از
شاهکارهای روانشناسی تربیتی اسلام است گاه با
توصیه به اصل «فَضْل» در «وَ لا تَنْسَوُا الفَضْلَ
بَینکم»^(۱۷) «گذشت و نیکوکاری را در بین خود
فراموش مکنید.»متجلی و گاه با توصیه به «عفو» در
مثل «وَ اَنْ تَعفُوا اَقْرَبُ لِلتّقوی»^(۱۸) «در امور مورد
اختلاف خود اگر روح عفو و گذشت را حاکم سازید
به تقوی نزدیک تر است.»و گاه با رعایت اصل
«صلح» «وَ الصُّلْحُ خیرٌ»^(۱۹) «در هنگام بروز
اختلافات صلح و آشتی بهتر و منفعتش بیشتر
است.» ظاهر می گردد.

مشاهده این اصول ارزشمند در سوق دادن
بنیانگذاران خانواده به سوی کرامت نفس و تبلور
صفات و کمالات انسانی، اهمیت این بناء، و تأثیر آن
را در ساختار زندگی بشر همواره ظاهر می سازد.
از سویی دیگر پیوسته زوجین را به تمایل و گرایش
به محاسن اخلاقی و در عین حال انجام وظایف
حقوقی دعوت نموده، و آنان را از هرگونه اعمال و
خواسته های یک جانبه نفسانی و ظلم نسبت به
یکدیگر و مکدر ساختن فضای انس و الفت در
خانواده برحذر می دارد.

چنانچه بعد از سفارش به صلح و سازش در
هنگام بروز اختلاف و ظهور نشوز از سوی مرد در
آیه ۱۲۸ سوره نساء می فرماید «وَ اُحْضِرَتْ الانْفُسُ
الشُّح» یعنی زن و مرد باید بدانند ریشه بسیاری از
اختلافات در خانواده بخل ورزیدن و تنها به خود
اندیشیدن است و این با مصالح خانواده سازگاری
ندارد زیرا لازمه زندگی مشترک منافع مشترک و
دفع مضار مشترک از ساحت خانه و خانواده است
و اولین اثری که با انشاء عقد نکاح و برقراری پیوند
ازدواج برای طرفین حاصل می گردد پرهیز از
خودخواهی ها و اجتناب از بخل نسبت به استیفای
حق دیگری است، که زوجین با تحقق این صفت در
زوجین، هر یک قدمی بزرگ در خودسازی و کمال
نفس برداشته اند، و زوجین با به کار بستن هر یک
از اصول و فرامین، خانواده و جامعه را به سوی
ارزشها و سازندگی سوق می دهند، و این، اثر ایفای
وظایف متقابل در خانواده است.

در این قسمت ما به ارزیابی چند رکن مهم و
مبنایی خواهیم پرداخت که ریشه های ارزشگذاری
به مسایل خانواده را در فرهنگ ادیان الهی به
صورت اعم، و در فرهنگ اسلامی به صورت اخص
تشکیل می دهد به گونه ای که هر یک، مبین ظرافتها
و دقت نظرهای قانونگذار نسبت به این امر، و نیز
بیانگر نظام تربیتی و روانشناسی خانواده در
اسلام است و از سوی دیگر تقابل آراء و فرهنگها و
ارزیابی اصول ارزشی از دیدگاههای مختلف، به
غنا و کارآیی و همه سو نگری و توانمندی فرهنگ
خودی یاری رسانده، و سستی و بی محتوایی
بعضی از حرکتها و جنبشهایی را که در دهه های
اخیر با نگرشهای فمینیستی به دفاع نامتعادل از
حقوق زن و خانواده سعی در بی رنگ کردن
سنتهای ملی و تضعیف روابط عاطفی، و ایجاد
بی اعتمادی افراد خانواده نموده اند، کاملاً برملا و
روشن می گردد.

ارکان نظام خانواده در اسلام

«کرامت انسان»

هدفمندی خلقت و جهت دار بودن زندگی انسان
و برخورداری او از کرامتی خاص، که سراسر ابعاد
وجودش را در بر می گیرد و در مجموعه نظام
آفرینش با برخورداری از این کرامت، او را نسبت به
سایر شئون جمادی، نباتی و حیوانی زندگی متمایز
می سازد، و رسالتی عظیم مابین «انّا للّه » تا «انّا الیه
راجعون» بر عهده وی قرار می دهد، که تحقق آن با
بی بندوباری و آزاد زیستی و رهائی از قیود
اخلاقی، سازگاری ندارد. و چون انسان در مسیر
زندگی، حرکتش به سوی کمال مطلق است، بر این
اساس به همسر خویش در زندگی مشترک به مثابه
یک انسان مکمل، یک روح تعالی بخش، یک مبدأ
آرامش در مسیری هدفمند و حساب شده می نگرد،
و زندگی زناشویی مبدأ تحول شخصیت اوست، در
این تحول باید به گونه ای حرکت کند که عقل بر
نفس (نفس اماره) غالب آید نه به عکس، که در این
صورت حرکت او سیر نزولی دارد نه سیر
صعودی.

او در کنار همسر خویش طمأنینه و آرامشی را
می جوید تا نفس انسانی را ارتقا دهد، و صورت
«امّاره» به «لوّامه» و از آن معبر به نفس «مطمئنّه»
برسد. او بر سر راه پر فراز و نشیب زندگی موانع و
مشکلات فراوان دارد در این مسیر دشوار حرکت
به تنهایی میسور نیست و خالق حکیم ازدواج را
وسیله سکونت و آرامش برای زن و مرد قرار داد، تا
در سایه تحقق آن هر دو به غایت خلقت خویش
برسند.

«خانه محضر حق»

خانه و کانون گرم آن محضر خدای رحمان
است لذا اعمال و کردار هر یک از زوجین مورد
توجه حضرت حق بوده و با حسابمندی دقیق ثبت و
ضبط می گردد، و به فعل و نیت ارزشمند، آثار مفید
بر آن مترتب می گردد.

به تعبیر قرآن کریم «وَ البَلَدُ الطیّبُ یَخرُجُ نباتُهُ
بِاِذنَ رَبّهِ و الّذی خَبُثَ لا یَخْرُجُ اِلّا نَکدا^(۲۰)» سرزمین
پاکیزه باذن پروردگارش ثمره و حاصل خوب و با
برکت ببار می آورد، اما سرزمینهای شوره زار و
خبیث حاصلش جز چیزی کم ارزش و بی فایده
نخواهد بود. بر همین اساس بنای خانواده بر پایه
پاکی و پاکیزگی زوجین شکل می گیرد، و مبنای
تکوین فرزندان در اسلام بر طهارتی است که بر دو
پایه وراثت و تربیت شکل می گیرد؛ و هم فاعلیت
فاعل و هم قابلیت قابل در این طهارت مؤثر است. لذا
خداوند می فرمایند: «الطیّباتُ للطیّبینَ و الطیّبونَ
للطیّبات^(۲۱)» و رعایت اصل کفویت از اصول عمده
در انتخاب همسر است، و بر همین مبنا در جای
جای دستوالعملهای مربوط به خانواده زن و مرد را
از خیانتها و شرارتها برحذر، و آنان را به سوی
حیات طیبه که هدف زندگی بر پایه آن است سوق
می دهد، مثلاً در دنباله کلام نورانی «وَ اُحْضِرَت الا
نفس الشح^(۲۲)» و نفی انسان از صفات مذموم
می فرماید: «وَ اِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَاِنَّ اللّه َ کانَ بِما
تَعملونَ خَبیرا^(۲۳)» اگر شما از بخل بپرهیزید و
احسان پیشه سازید و تقوی کسب نمایید، خداوند
بر اعمال شما حاضر و ناظر و آگاه است. زیرا در
محضر او هیچ چیزی محو نمی شود و هر کاری
اثر خود را بر جای

می گذارد، اگر چه در ظاهر شاهدی بر آن نباشد،
لیک چون خالق هستی و مراقبان او شما را تحت
مراقبت دارند، و در محکمه عدل او پاداش کردار،
محفوظ و باندازه اندکی بی عدالتی نیست؛ لذا این
توجه به حضور در محضر حق به انسان انگیزه
عمل شایسته را عطا می کند.

اولویت مصالح خانواده

اگر زن و مردی پس از پیوند ازدواج، به عللی
زوج خویش را مطابق با معیارهای خویش نیافتند؛
ولی به خاطر مصالح خانواده و ارزش گذاری به
اصول این پیوند، علیرغم میل باطنی خویش کراهت
و بی میلی نسبت به زوج خویش نشان ندادند و در
حفظ این بنا و مصالح آن کوشیدند، به دلیل توجه و
گذشت و ترجیح مصالح خانواده بر خواسته های
شخصی، خداوند کریم دریچه ای از خیرات و برکات
را به سوی آنان می گشاید، چنانچه در سوره نساء
بعد از تأکید بر خوشرفتاری نسبت به همسران و
امر به «عاشِرُوهُن بِالمِعْرُوف» می فرماید: «فَاِنْ
کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسی اَن تَکْرَهُوا شَیئا وَ یَجْعَلَ اللّه ُ فیه
خَیرا کَثیرا^(۲۴)» اشاره به اینکه اگر به جهاتی از
همسران و زنان خود رضایت کامل ندارید و نسبت
به ایشان کراهت و ناخوشایندی در دل شماست، از
ابراز آن و به کدورت کشاندن کانون گرم خانواده
بپرهیزید، و شیوه سازش و مدارا و معاشرت نیکو
را مرام خویش سازید، که اگر اینگونه عمل کردید،
پروردگار شما به جبران این عمل ارزشمند، خیرات
و برکات و سود فراوان را نصیب شما می گرداند که
از آن جمله، اعطای فرزندانی صالح و شایسته و
برکات دیگری است، و آثار کسب رضایت
پروردگار را در ایجاد گرمی و صفا در خانواده
می یابد.

حاکمیت این فرهنگ قرآنی در ایجاد همراهی و
همدلی زوجین و هموار ساختن مسیر زندگی تأثیر
مستقیم دارد، و آنان را یاری می نماید تا در بروز
اختلافات و رخدادها عجولانه تصمیم نگیرند، و
فرار را بر قرار ترجیح، و گسستگی را بر پیوستگی
غالب ننمایند، بلکه از آن جهت که رضایت حق را در
استمرار و استحکام این پیوند می بینند، در برقراری
صلح و آشتی تلاش نموده و مقاوم و استوار
مشکلات را از پیش روی بر می دارند، و به ایجاد
تفاهم و اتحاد و همدلی و یک سویی فکر می کنند نه
به جدایی و انحلال و از هم پاشیدگی.

و امروز یکی از بلاهای خانمانسوزی که به جان
خانواده افتاده عدم توجه به این اصل قرآنی است، و
زمینه بسیاری از نابسامانیهای خانه و خانواده و
تصمیم گیریهای ناپخته و عجولانه نسبت به جدایی
و طلاق از همین جا آغاز می گردد.

امروزه بی توجهی سردمداران و مدافعین
حقوق خانواده، به ریزبینی ها و دقت نظرهایی که
شریعت در اصلاح ساختار خانواده دارد، و نیز
یک سو نگری و توجه خاص به ابعاد مادی زندگی و
استیفای حقوق صرف بر مبنای نگرشهای
فمینیستی، بی توجهی به ارزشهای اخلاقی و
مصالح خانوادگی، نادیده انگاری نیازهای عاطفی و
احساسی انسانها، غفلت از عواقب سوء و عوارض
ناشی از جدایی و طلاق، عدم توجه به