خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تنبیه از دیدگاه اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تنبیه از دیدگاه اسلامی :

عضو دفتر همکاری حوزه و دانشگاه

آیا تنبیه یک روش تربیتی است؟ کارایی آن در چه سطحی است؟ شرایط استفاده از آن چیست؟ چه کسانی اجازه اعمال
آن را دارند؟ اسلام در این زمینه چه می گوید؟ روانشناسان و مربیان تربیتی چه می گویند؟ اینهاو پرسشهایی از این دست،
پرسشهایی است که در محافل تربیتی زیاد مطرح است. چنین مشهور و معروف شده که تنبیه از نظر روانشناسان، به
دلیل اثرات منفی که از خودبرجای می گذارد مطرود و ممنوع است و باید از آن اجتناب کرد. اما بیشتر دانشمندان و
علمای اسلامی تنبیه رااز نظر اسلام جایز دانسته و برای آن شرایط و حدودی راتعیین می کنند. در مورد تنبیه در اسلام
بحثهای مختصری از سوی برخی از دانشگاهیان صورت گرفته است که معمولا به ذکر نظرات و فتوای برخی از فقها اکتفا
نموده وتفحص کمتری در روایت شده است. از سوی دیگرفقهای اسلامی نیز معمولا به بیان حکم فقهی مساله اکتفاکرده و
به جنبه های تربیتی و اخلاقی مساله و کم و کیف تنبیه در روایات کمتر وارد شده اند. از آنجایی که روشن شدن این بحث،
بویژه از نظر اسلام، در محافل تربیتی ازاهمیت خاصی برخوردار است برآنیم تا در روایاتی که دراین زمینه وارد شده است
جستجوی بیشتری نموده و به سؤالات بالا از منظر اسلام پاسخ گوئیم. در پایان نیزاشاره ای به نظر برخی از روانشناسان و
مربیان تربیتی خواهیم داشت تا نشان دهیم که نظر روانشناسان و مربیان تربیتی چه مقدار با نظر اسلام هماهنگ است.

تنبیه در لغت به معنای آگاهانیدن، بیدار کردن، واقف گردانیدن به چیزی و آگاه و هوشیار کردن آمده است. ^(۱) ودر
اصطلاح به عملی گفته می شود که لازمه آن آگاه وهوشیار کردن باشد و دست کم به سه معنا بکار رفته است:

1. حذف پاسخ مثبت از ارگانیسم و یا اضافه کردن پاسخ منفی به آن. از نظر اسکینر تنبیه به این معنا بکار رفته است. وی
می گوید: «تنبیه زمانی رخ می دهد که پاسخ مثبتی را از موقعیت حذف و یا چیزی منفی به آن بیافزاییم. به زبان متداول
می توان گفت تنبیه دور ساختن چیزی از ارگانیسم است که خواستار آن است یا دادن چیزی است به او که طالب آن نیست.
» ^(۲)

جان ایانز و همکاران نیز می گویند: «تنبیه عبارت است از ارائه محرک ناخوشایند یا حذف تقویت مثبت بلافاصله بعد از
انجام یک رفتار.» ^(۳)

تنبیه به این معنا را تنبیه به معنای عام می گوییم.

2. ارائه پاسخ منفی به ارگانیسم. دکتر سیف می گوید:«تنبیه عبارتست از ارائه یک محرک آزارنده یا تنبیه کننده(تقویت
کننده منفی) بدنبال یک رفتار نا مطلوب برای کاهش دادن احتمال آن رفتار. برای مثال اگر بعد از انجام رفتاری
نامطلوب از سوی کودک مثلا گفتن یک حرف زشت با ارائه یک محرک آزارنده مثل سیلی زدن به اوخواسته باشیم که
احتمال بروز رفتار نامطلوب را در اوکاهش دهیم او را تنبیه کرده ایم.» ^(۴) تنبیه به این معنا را تنبیه به معنای خاص
می گوییم.

3. تنبیه بدنی یا کتک زدن. گاهی مراد از تنبیه، به همین معناست که ما آن را تنبیه به معنای اخص می گوییم.

روشن است که بر طبق معنای اول – معنای عام -تنبیه، طیف وسیعی را در بر می گیرد که عبارتست ازتغافل، بی
اعتنایی، تهدید، تحقیر، سرزنش، تمسخر،محروم سازی، جریمه، جبران، تغییر چهره، روی برگرداندن و تنبیه بدنی. اما بر
طبق معنای دوم – معنای خاص – تنبیه دیگر شامل تغافل، بی اعتنایی محروم سازی و به عبارت دیگر حذف تقویت مثبت
نمی شود.

آنچه از میان این معانی سه گانه تنبیه مورد تردید وبحث واقع شده است قسم سوم یا تنبیه به معنای اخص است، گرچه
برخی از مصادیق تنبیه به معنای دوم – خاص -نظیر تهدید، تحقیر، سرزنش و تمسخر نیز کما بیش موردرد و انکار واقع
شده است. بنابراین، ما بیشترین کوشش خود را بر این مصروف می داریم که ببینیم روایات معصومین «علیهم السلام »
درباره تنبیه بدنی کودک چه می گویند. انحصار بحث به تنبیه کودک نیز به دلیل اهمیت تربیتی آن در این دوران می باشد.

تنبیه کودک در روایات

قبل از ورود به بحث روایات تذکر این نکته اهمیت داردکه قطع نظر از روایات، تنبیه کودک جایز نیست چون خدای
تعالی انسان را آزاد آفریده است و کسی را بردیگری تسلط نیست مگر آنکه او اجازه کند بعلاوه تنبیه وزدن دیگری ایذاء،
اذیت و ظلم به اوست و این اعمال درشرع نهی شده است بطوری که برخی روایات آن راحرب با خدا و کفر می دانند. ابن
ابی عمیر از معاویه نقل می کند که از امام صادق(ع) درباره قول خدای سبحان «ومن یرد فیه بالحاد» سؤال کردم امام
فرمود:

«هر ظلمی الحاد است و زدن خادمی که گناه نکرده است از این الحاد است.» ^(۵)

بنابراین اگر نتوانیم از روایات باب تنبیه جواز آن رااستفاده کنیم اصل عدم جواز بجای خود باقی است.همینطور در
مواردی که شک در جواز داریم باید به اصل عدم جواز تمسک کرد. در مورد تنبیه کودک، روایات متعددی از پیامبر(ص) و
ائمه معصومین(ع) وارد شده است که از مجموع آنها می توان استفاده کرد که اصل تنبیه کودک به منظور تربیت و تادیب
او جایز است. از این روست که تقریبا تمام فقهاء به جواز تنبیه کودک فتواداده اند. اما در کم و کیف آن و اینکه چه کسی
چنین اجازه ای را دارد اختلاف کرده اند. در اینجا نظر برخی ازفقهاء را به اختصار ذکر می کنیم:

آیه الله العظمی اراکی (ره):

سؤال: هرگاه، پدر، فرزند خود را به قصد تادیب موردضرب قرار دهد آیا دیه دارد یا نه؟

جواب: هرگاه تادیب طفل متوقف باشد بر ضرب جائز است ولی باید سرخ و کبود نشود… ^(۶)

آیه الله العظمی بروجردی: اگر بچه یکی از گناهان کبیره را انجام دهد، ولی یا معلم او می تواند به قدری که ادب شود و دیه
واجب نشود او را بزند. ^(۷)

آیه الله العظمی گلپایگانی: اگر بچه یکی از گناهان کبیره را انجام دهد ولی یا دیگری با اذن ولی او می تواند به قدری که
ادب شود و دیه وارد نشود او را بزند. ^(۸)

آیه الله العظمی امام خمینی (ره): گفته شده است که درادب کودک زدن بیش از ده شلاق کراهت دارد. ولی ظاهر این
است که ادب کودک باید با توجه به نظر ادب کننده و ولی کودک باشد گاهی مصلحت کودک اقتضامی کند که کمتر از ده
شلاق به او زد و گاهی اقتضای بیشتراز ده شلاق می کند ولی در هر حال نباید از تعزیر فرد بالغ بیشتر شود بلکه احتیاط
این است که از تعزیر فرد بالغ هم کمتر باشد و احوط از آن این است که به پنج و شش شلاق اکتفا شود. ^(۹)

در زمینه تنبیه سه دسته روایت از ائمه معصومین(ع)وارد شده است:

دسته اول روایاتی است که اجازه تنبیه کودک را به حاکم می دهد تا در برابر گناهانی که کودک انجام می دهدمانند سرقت،
زنا، لواط و… او را تنبیه و یا تعزیر کند. به دلیل اینکه این دسته از روایات در مورد حقوق کیفری است و تحقق آن به دست
قاضی است و با بحث ما که تنبیه کودک در ارتباط با معلم و والدین است بیگانه است،از بحث درباره آنها صرف نظر
می کنیم.

دسته دوم روایاتی است که تنبیه کودک را در جهت تربیت و تادیب او برای پدر و معلم جایز می شمارند.

دسته سوم روایاتی است که تنبیه کودک را بر ترک نماز جایز می شمارند.

روایات دسته دوم و سوم به بحث ما مربوط می باشند،بنابراین به بررسی برخی از آنها در این جا می پردازیم.

1. اسحاق بن عمار می گوید به امام صادق(ع) گفتم گاهی من غلام خود را به خاطر خلافی که مرتکب می شودمی زنم، امام
پرسید چقدر او را می زنی؟ گفتم چه بسا صدتا او را می زنم امام فرمود: صدتا! صد تا! و این را دو بارتکرار کرد سپس فرمود:
حد زنا را می زنی؟ از خدا بترس به او گفتم جانم بقربانت پس چقدر جایز است بزنم؟ امام فرمود یکی، گفتم به خدا قسم
اگر او بداند که بیش از یکی او را نمی زنم همه چیز را از بین می برد. امام فرمود: پس دو تا بزن، گفتم اگر چنین باشد هلاک
خواهم شد، اسحاق می گوید باز هم با امام چانه زدم تا او به پنج تا راضی شد.سپس ناراحت شد و فرمود: ای اسحاق اگر حد
جرم رامی دانی آن را اقامه کن و از حدود خدا تجاوز نکن. ^(۱۰)

2. حماد بن عثمان می گوید از امام صادق(ع) در موردادب کودک و عبد پرسیدم امام فرمود: پیج یا شش ضرب و تا
می توانی مدارا کن. ^(۱۱)

3. امام صادق (ع) می گوید: کودکان مکتبی نوشته های خود را نزد امیرالمؤمنین آوردند تا بهترین آنها را انتخاب کند امام
فرمود این کار قضاوت است و جور در آن مثل جور در قضاوت است. به معلمتان بگویید اگر بیشتر از سه ضربه برای تادیب
به شما بزند قصاص خواهد شد. ^(۱۲)

4. از پیامبر اکرم(ص) نیز نقل شده است که ادب کودک سه ضربه است و افزون بر آن روز قیامت قصاص می شود. ^(۱۳)

5. زراره می گوید از امام صادق(ع) پرسیدم در موردزدن مملوک چه می گویید؟ امام فرمود هر کاری که خودش انجام داد
چیزی بر او نیست اما اگر تو را عصیان کرد زدن او اشکالی ندارد. گفتم چند تا؟ امام فرمود: سه تایا چهارتا و یا پنج تا. ^(۱۴)

در این جا تذکر این نکته لازم است که در روایات حکم عبد و کودک دست کم از حیث تنبیه و تادیب یکی است در روایت
دوم نیز از امام راجع به ادب کودک و عبدسؤال شد امام تفاوتی قائل نشدند و برای هر دو یک پاسخ فرمودند.

6. حضرت رسول (ص) فرمودند: نماز را در هفت سالگی به کودک یاد دهید و در ده سالگی او را بر ترک نماز تنبیه کنید. ^(۱۵)

روایات دیگری هم در این مورد هست که جهت اختصار آنها را ذکر نمی کنیم.

اکنون با توجه به این دو دسته از روایات باید جواب سؤالات طرح شده در صدر بحث را بیابیم.

1. آیا از نظر اسلام تنبیه کودک جایز است؟

با توجه به روایات ذکر شده کاملا روشن است که اصل زدن کودک برای تادیب و تربیت او جایز است، و ازاین روست که
عموم فقهای شیعه و حتی اهل سنت به جواز تنبیه کودک فتوا داده اند، به طوری که کرکی درجامع المقاصد در شرح قول
علامه می گوید: «اما ان له الضرب المعتاد فلا بحث فیه…» ^(۱۶) و نیز عاملی در مفتاح الکرامه می گوید: «اما ان له الضرب
المعتاد فلا بحث فیه کما فی جامع المقاصد و هو کذلک اذا کان الصبی ذا عقل و تمییز کما نبد علیه فی التذکره والتحریر و
الحواشی لانه یاخذونه مسلما فی الباب [الاجاره] و باب الدیات… ^(۱۷)

روشن است که دلیل عدم بحث، روایاتی است که ذکرشد. علاوه بر اینها از روایاتی که امر و توصیه به تادیب کودک
می کنند نیز چنین استشمامی را می توان کرد چرا که گاهی انسان در تربیت کودک ناچار از تنبیه اوست و اگرتنبیه جایز
نباشد تربیت میسر نشود.

2. چه کسانی اجازه تنبیه کودک را دارند؟

همه فقها این اجازه را برای پدر، پدر بزرگ و جدپدری و حاکم شرع اثبات کرده اند، اما در مورد معلم ومؤدب کودک
برخی این اجازه را مطلق دانسته و برخی دیگر آن را مشروط به اذن پدر یا حاکم شرع دانسته اند.ظاهر روایات اول و دوم
نیز این اجازه را برای پدر اثبات می کند و چون پدر بزرگ و جد پدری حکم پدر را دارندبرای آنها نیز ثابت است. شاهد این
مطلب هم دو روایتی است که در آنها از ادب یتیم سؤال می شود امام می فرمایند در مواردی که فرزند خود را تادیب
می کنی یتیم را نیز تادیب کن. ^(۱۸) همچنین امیرالمؤمنین در روایت سوم این اجازه را به معلم می دهد. بنابراین در این
دومورد بحثی نیست اما آیا مادر هم چنین اجازه ای را دارد؟شاید بتوان به این سؤال جواب مثبت داد; زیرا هدف ازتنبیه
تادیب و تربیت کودک است و کسی که امر تربیت رابر عهده دارد باید چنین اجازه ای را داشته باشد. شاهد این مدعا این
است که حضرت علی علیه السلام این اجازه را به معلم می دهد و آن را مشروط به اذن پدر نمی کند (رویات سوم) و این از آن
جهت است که معلم تربیت کودک را برعهده دارد پس ما در نیز باید چنین اجازه ای را داشته باشدچون تربیت کودک بر
عهده او نیز هست.

3. تا چه مقدار می توان کودک را تنبیه کرد؟

به این پرسش از دو جهت باید پاسخ گفت یکی ازجهت کمیت و دیگری از جهت کیفیت. اما از حیث کمیت باید گفت روایات،
جوابهای مختلف داده اند.برخی سه تا، برخی چهارتا، برخی ، پنج و برخی دیگرشش تا را مطرح کرده اند ولی در جمع بین
این روایات می توان گفت برای معلم زدن بیش از سه تا جایز نیست چون در معتبره سکونی امام، بیش از سه تا را برای
معلم جایز ندانسته اند و فرمودند قصاص خواهد شد. اما برای پدر، پدر بزرگ، جد پدری و شاید مادر بیش از شش تازدن
جایز نیست که البته بحسب تفاوت موارد، تعدادضرب هم متفاوت می شود ولی در هر حال بیش از شش تا جایز
یست بزنند و اختلاف در روایات و یا تردید بین سه و شش در یک روایت را به اختلاف موارد بر حسب سن کودک، قوت و
ضعف، مقدار تخلف و مصلحت اوحمل می کنیم. اما در مورد کیفیت تنبیه کودک آنچه ازروایات استفاده می شود چند نکته
است:

1. باید خلاف کودک را نادیده انگاشت و در صورتی که کودک عمل خلاف را تکرار نکند و بر آن اصرارنداشته باشد، این
عمل را به رخ نیاورد. پیامبر اکرم (ص)در پاسخ به سؤال جزی نسبت به عصیان اهل و خانواده اوتا سه مرتبه می فرماید
آنها را ببخش و عفو کن و در مرتبه چهارم می گوید اگر تنبیه کردی به اندازه جرم و گناه آنها راتنبیه کن. ^(۱۹)

2. همواره باید با کودک حتی در تنبیه او با نرمی ومدارا برخورد کرد. امام صادق (ع) به حماد بن عثمان فرمود پنج تا
شش تا بزن و با او مدارا کن که مسلمامدارای در کیفیت مراد است اگر نگوییم که مدارای درکمیت هم مراد است. ^(۲۰)

3. باید از زدن به جاهای حساس بدن کودک پرهیزکرد. رسول اکرم (ص) در روایتی فرمود از زدن به سر وصورت بپرهیز. ^(۲۱)

4. تنبیه کودک نباید آنقدر شدید باشد که موجب سرخ شدن یا کبود شدن بدن او شود، چه در این صورت موجب
پرداخت دیه توسط تنبیه کننده می شود حتی اگرتنبیه کننده پدر باشد. ^(۲۲)

4. در چه سنی می توان کودک را تنبیه کرد؟

آنچه از روایاتی که تنبیه کودک را بر ترک نماز جایزمی دانند استفاده می شود این است که وقتی کودک خوب و بد را درک
کند و بتواند بین خوب و بد تمییز دهد و عقل خود را در این زمینه بکار گیرد، می توان او را تنبیه کرد.زیرا برخی از این
روایات تنبیه بر ترک نماز را در۷ سالگی جایز می دانند، ^(۲۳) برخی در ۹ سالگی ^(۲۴) و برخی در ۱۰ سالگی. ^(۲۵)

از این رو، می توان گفت این سنین سنینی است که کودکان بر حسب تفاوتهای فردی می توانند بین خوب و بد تمییز دهند
و مسائل را درک کنند. شاهداین جمع روایتی است که می گوید کودک هرگاه نمازرا درک کرد باید نماز بخواند بعد سؤال
می شود چه موقع کودک می تواند نماز را درک کند، امام می فرماید در نه سالگی. ^(۲۶) و در روایتی دیگر امام کاظم(ع)
می فرماید:«هنگامی که کودک نزدیک به احتلام رسید و نماز و روزه را شناخت.» ^(۲۷)

بنابراین، می توان گفت گر چه این روایات در موردتنبیه کودک بر ترک نماز است ولی در موارد دیگر هم جاری است; زیرا
هدف از تنبیه کودک تادیب و تربیت اوست و وقتی کودک نتواند بدی و خوبی امور راتشخیص دهد و علت تنبیه را درک
کند، اگر او را تنبیه کنیم به هدف نخواهیم رسید. همچنین در روایتی امام صادق(ع) در مورد کودکی که دزدی کرده بود
فرمود:

از او بپرسید آیا می داند که دزدی عقوبت دارد، اگرمی دانست بپرسید عقوبت آن چقدر است، اگرنمی دانست رهایش کنید. ^(۲۸)
حال اگر علم به عقوبت داشتن در تنبیه دخالت دارد آیا درک خوبی و بدی عمل وشناخت علت تنبیه دخالت ندارد؟

5. بر چه اعمالی می توان کودک را تنبیه کرد؟

آیا بر هر عمل خلافی که از کودک سر زد می توان اورا تنبیه کرد یا فقط بر گناهان می توان او را تنبیه کرد؟کسانی گفته اند
که روایات باب تنبیه از گناهانی که کودک ممکن است انجام دهد منصرف است، چرا که برای آنهاتعزیر معین شده است و
یا به دلیل وحدت پاسخ امام نسبت به تنبیه کودک و عبد ^(۲۹) به این بیان که چون در آن روایت جواب امام نمی تواند شامل
عبدی که یکی ازگناهان را انجام داده است بشود، زیرا در این صورت برای او حد یا تعزیر معین شده است پس تنبیه کودک
نیز در این روایت و نظائر آن باید منصرف به غیر گناهان باشد. ولی این استدلال چندان صحیح نیست چرا که:

اولا در این روایات سؤال از تعداد ضرب شده است نه مواردی که تنبیه جایز است.

ثانیا مانعی ندارد که ادب عبد در امور عادی باشد ولی ادب کودک در اعم از امور عادی و محرم چه اینکه برای عبد در امور
محرم حد و تعزیر است ولی برای کودک نیست بلکه برای او تادیب است. علاوه بر این، بعضی ازاین روایات در امور محرم
صریح هستند مانند روایاتی که تنبیه کودک را بر ترک نماز جایز می دانند و یا روایت اولی که ما در صدر بحث ذکر کردیم
(روایت اسحاق بن عمار). در نسخه کافی از این روایت بجای عبارت «فی بعض ما یجرم »، عبارت «فی بعض ما یحرم »
آمده است و اینکه راوی می گوید من غلام خود را تا صدتازیانه زده ام خود حاکی از این است که مرتکب گناه بوده و او بخیال
خودش حد جاری می کرده است و امام نیز درپایان می گوید اگر حد جرم را می دانی آن را جاری کن.بنابراین نمی توان
روایات باب تنبیه را از گناهان منصرف دانست اما آیا شامل امور عادی، اخلاقی و اجتماعی هم می شود یا تنها شامل امور
محرم می شود؟ آنچه از روایات استفاده می شود این است که در مواردی که به تادیب وتربیت کودک مربوط می شود
می توان او را تنبیه کرد خواه این خلاف، از خلافهای اخلاقی، عرفی یا اجتماعی باشدکه از نظر شرع گناه محسوب
نمی شود و یا خلافی باشد که از نظر شرعی گناه محسوب می شود. زیرا در غالب این روایات سؤال از ادب کودک است که
تقریبا معادل تربیت امروزی است و اگر نگوییم مراد آنها تنها اموری است که از لحاظ شرعی گناه محسوب نمی شوند،
دست کم آنها رانیز شامل می شود. البته نسبت به برخی از گناهانی که بیشترجنبه اجتماعی دارند حاکم شرعی می تواند
بر حسب مصلحت کودک را تنبیه کند.

بحث اخلاقی

تا اینجا ما جواز فقهی مساله را اثبات کردیم. تنها جوازفقهی کافی نیست بلکه باید دید آیا این امر از لحاظ اخلاقی و تربیتی
نیز مطلوبیت دارد؟ در این باره باید دودسته دیگر از روایات را مد نظر قرار داد. یک دسته روایاتی است که به رحم، رفق،
مدارا و عفو نسبت به کودک امر می کنند مثل: احبوا الصبیان و ارحموهم ^(×۱) … ^(۳۰) ،لینوا لمن تعلمون و لمن تتعلمون منه ^(×۲) ، ^(۳۱)
اعف عنهم ^{(×۳) (۳۲)} ، ونظائر این روایات که در منابع روایی ما فراوان است.

دسته دوم روایاتی است که از تندی، غضب و عتاب و خطاب نسبت به کودک منع می کنند مانند: ان الله لیس یغضب
^{(×۶) (۳۵)}

با توجه به این دو دسته از روایات می توان گفت محبت، رحمت، احترام، عفو و بخشش همیشه مطلوب است و تندی و
عتاب و خطاب و غضب نسبت به کودک نه تنها مطلوب نیست بلکه نهی هم شده است. امااگر برخی از روایات تنبیه کودک
را جایز می دانند درمواردی است که راه دیگری جز تنبیه برای اصلاح و تربیت