خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی :

اشاره:

نوشتار حاضر، گزارشی است از فایل پاورپوینت کامل مصاحبه علمی آقایان دکتر صادق آئینه وند و دکتر محمود تقی زاده داوری با استاد دکتر سیدجعفر شهیدی، ادیب و تاریخ دان برجسته معاصر. مفهوم و ماهیت شیعه، مذاهب و فرق شیعی، نقش شیعیان در تمدن اسلامی، ضرورت بهره گیری از روش های تجربی جدید در مطالعات شیعه شناسی، نقش تأثیرگذار انقلاب اسلامی در ارتقای دینداری در جهان حاضر، اهمیت رو به فزونی مطالعات شیعه شناسی در مراکز دانشگاهی مغرب زمین و ارزیابی آثار مستشرقین در این زمینه از جمله موضوعاتی است که در این مصاحبه مورد بحث قرار می گیرد.

تقی زاده داوری: اگر صلاح بدانید بحث را از این جا شروع کنیم که به نظر حضرت استاد، شیعه با چه امری تعریف می شود. و با وجود چه اوصافی در فرد می توانیم او را شیعه بخوانیم؟

استاد شهیدی: شیعه تولاّیی یا شیعه تبرّایی؟ مقصودتان کدام است؟ اگر مقصود شما از شیعیان کسانی هستند که خلافت را به خاندان رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم یعنی ائمه معصومین علیهم السلام از اولین امام، علی بن ابیطالب علیه السلام گرفته تا آخرین امام که امام غایب(عج) است منحصر می دانند و به آنها محبت و دوستی می ورزند، اینان را شیعه تولاّیی می خوانند. اما دسته دیگری هم هستند که می گویند ما غیر این ائمه را نه تنها قبول نداریم، بلکه روی خوش هم به آنها نشان نمی دهیم. این همان دیدگاهی است که در زیارت نامه ها، مخصوصا در زیارت جامعه و روایات کثیر، آمده است. شما هم از منابر می شنوید که «وَاللَعْنُ الدائم عَلی اَعدائِهم اَجمَعین إلی یَومِ الدّین». این دیدگاه، که به شیعیان تبرّایی، تعلق دارد، با برائت و طرد و لعن بر مخالفان ائمه علیهم السلام همراه است. پیدایش شیعه گری با تولاّء است و تکاملش با تبرّاء. حالا من نمی دانم که مقصود شما چیست؟

تقی زاده: مایلیم نظر مبارک شمارا بدانیم.

استاد شهیدی: من نظر خاصی ندارم.

تقی زاده: به هر حال، هر جمع و جماعتی یک مشخصاتی دارد که آن را از سایر مذاهب و اقوام متمایز می کند؛ یک سلسله عقاید، باورها، آیین ها، آداب، نگرش ها، گرایش ها، سنّت ها و ارزش ها که وجه امتیاز آنها از سایر مذاهب می شود.

استاد شهیدی: خوب، شما خودتان چه کسی را شیعه می خوانید؟

تقی زاده: با استیناس از معنای لغوی و با توجه به استعمال این واژه در گزارش های تاریخی صدر اسلام، شیعه به کسی گفته می شود که در محبت علی و اولاد علی متوغّل و مستغرق باشد.

استاد شهیدی: بله، ولی ممکن است فردی محبت علی و اولاد علی علیه السلام را داشته باشد، امّا مقام آنها را قبول نداشته باشد. به این فرد هم شیعه می گویند. چون می دانید شیعه معانی متعددی دارد؛ در قرآن کریم هم به چند معنی آمده است؛ از جمله در «وَ اِنَّ مِن شیعَتِهِ لاَبراهیم» به معنی دوست ابراهیم. یا برای مثال، حضرت سیدالشهدا علیه السلام در روز عاشورا فرمود: «یا شیعَهَ آل ابی سفیان» که در آن منظور طرفداران آل ابی سفیان است. اینکه بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام ، سال چهلم هجری، به یک عده گفتند شیعه عثمانی و به یک عده ای گفتند شیعه علوی، با آن شیعه ای که الان شما و بنده و آقای دکتر آئینه وند و همگی ما به آن معتقدیم خیلی فرق دارد.

آئینه وند: بنده فکر می کنم حضرت استاد به نکته خوبی اشاره فرمودند؛ یعنی در حقیقت، بعد از سقیفه در صدر اسلام، آنها که در کنار امیرالمؤمنین علی علیه السلام ایستادند شیعه نامیده شدند. ولی درست در قرن اول هجری، بحث دین مطرح شد؛ برای مثال، گفته شد «أنَا الجَمَلی، أنا عَلَی الدین علیّ، أنا عَلَی الدین عثمان». حضرت استاد می خواهند بفرمایند که آن شیعه اولی حساب نیست؛ بلکه یک تعقیباتی هم دارد. یعنی شیعه ای که در قرن فعلی هست و اعتقاد به ولایت علی علیه السلام دارد، اعتقاد به حکومت علی علیه السلام دارد، اعتقاد به حقیّت آنها دارد، با آن شیعه ای که در صدر اسلام پیرو حقیّت، افضلیت و اعلمیت امام بوده، تفاوت دارد.

استاد شهیدی: خیلی تفاوت دارد.

تقی زاده: بالاخره معلوم نشد به نظر حضرت استادقوام شیعه بودن به چیست؟

شهیدی: مقصودتان از قوام چیست؟ قوام دینی، عقیدتی یا سیاسی؟

تقی زاده: سیاسی نه، بلکه عقیدتی؛ به عنوان یک مذهب.

استاد شهیدی: به عنوان مذهب، ما از اول، خلافت را حق علی بن ابیطالب علیه السلام می دانیم و بعد هم منحصر در اولاد او تا امام دوازدهم. حکومت را اصلاً حق آنها می دانیم؛ منتها مصحلت آن بوده که آنها از حق خودشان کناره بگیرند؛ و این خود بحث دیگری است.

تقی زاده: پس بحث،بحث حکومت شد؟

استاد شهیدی: نه، بحث، بحث حکومت نیست. بحث این است که اینها امام ما هستند که احکام اللّه را به ما بگویند. در عین حال اگر وقتی حکومت عدل اِلاهی بخواهد تشکیل شود، زمامدارش یکی از آنها خواهد بود.

آئینه وند: استاد می فرمایند حکومت هم هست؛ منتها ممکن است بعضی ها معتقد نباشند،ودرعین حال،شیعه به حساب آیند.

تقی زاده: آیا روایت نبوی که می فرماید: «علیٌ و شیعَتُهُ هُمُ الفائِزون» را باید به معنای علی علیه السلام و محبّان او معنا کنیم و یا به معنای علی علیه السلام و آنها که تحت حکومت او بودند؟

استاد شهیدی: اگر نظر من را می خواهید باید بگویم از همان سال سوم بعثت که آیه شریفه «و اَنذِرْ عشیرتَکَ الاَقْرَبین» نازل شد و رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم مهمانانی را دعوت کرد و فرمود که کدام یک از شما با من بیعت می کند تا بعد از من، خلیفه من باشد و هیچ کس چیزی نگفت و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آن جمله را دو سه بار تکرار کرد و هر بار تنها علی علیه السلام کلام پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را اجابت نمود، از همان وقت خلافت علی علیه السلام تثبیت شد. واقعه غدیر خم هم در واقع، اعلان عمومی بود، و الاّ خلافت مسلّم او در همان مجلس مهمانی تعیین شده بود.

آئینه وند: آن تطّور تاریخی خیلی مهم است؛ یعنی یک ادبیاتی اضافه می شود، یک تجربیات تاریخی هم اضافه می شود، و این ادبیات و تجربیات تاریخی هم گاهی از بلاد و حوزه های جغرافیایی شیعیان مقداری تأثیر می پذیرند و سنت شیعی را تقویت می کنند. برای مثال، حُجْر بن عدی را در کتاب وقعه الصفّین نصر بن مزاحم یا کتاب اَلْجَمَل یا کتاب الغارات ببینید که خیلی ساده و خیلی مُخْلِص و مُحِبّ نسبت به امیرالمؤمنین برخورد می کند؛ اما دیگر آن تعقیبات کلامی و یا استنادهایی که مثلاً کمیت زید اسدی یا بعدها دعبل خزایی دارد، در جملات حجربن عدی نیست. پس معلوم می شود که بعدها یک ادبیات و تجربیاتی در طول تاریخ اضافه شده که اینها را نباید جزو آن اصول تاریخی شیعه به حساب آورد. اصول تاریخی شیعه همان است که اشاره فرمودند؛ یعنی ولایت امیرالمؤمنین و اَحقّیت، اعلمیت و وصایت آن حضرت. ما معتقدیم یک عصر اولیاء وجود دارد که عصر وصیّ خاتم است و در واقع، با امیرالمؤمنین شروع می شود؛ حالا این امیرالمومنین حاکم باشد یا نباشد. پس دو دسته شیعه وجود دارد که هر دو دسته مُخْلِص و محبّ امیرالمؤمنین اند: یک دسته معتقدند که ما اصلاً کاری به حکومت نداریم، بلکه معتقدیم که ولایت را باید پاس داشت. ولی یک عده دیگر معتقدند که حکومت هم جزو لوازم این ولایت است و اگر ولایت بدون حکومت باشد معنی ندارد. هر دوی اینها بر سر وصایت امیرالمؤمنین مشترک اند. هر دوی اینها شیعه اند و هر دوی آنها به بهشت می روند. خوب کاری به این نداریم که چه کسی چه چیزی می گوید؛ بحث ما این است که وصایت نقطه مشترک آنهاست. بعد هم عصر اولیا و فقهاست. حالا اگر کسی آمد و مثلاً همان وصایت را قبول کرد ولی حکومت را قبول نداشت خوب این شخص هم شیعه است. در عصر امیرالمؤمنین در قرن اول هجری هم کمیت زید اسدی می گوید: «عهدی علیا امیرالمؤمنینَ و لا اَلُومُ ابابکرٍ و لا عمرَ». این شیعه زیدی محبّ امیرالمؤمنین است که جانش را بر سر همین قضیه داد. اما از طرف دیگر می بینیم که سید حمیری زیدی می گوید: من در روز قیامت شهادت می دهم که من هم شریکم؛ یعنی این دست من شریک است در هر چه امیرالمؤمنین کشت. این را هم داریم. هر دوی اینها هم از شیعیان مُرید و مُخلِص امیرالمؤمنین هستند که هر دو، همان گونه که استاد فرمودند، نسبت به وصایت امیرالمؤمنین هیچ نقطه اختلافی ندارند. یکی می گوید من هم در حقیقت، در همه خون هایی که امیرالمؤمنین در صفین ریخت، شریکم و خدایا از من بپذیر. یکی هم می گوید که من امیرالمؤمنین را دوست دارم، ولی در روز قیامت اصلاً وارد مجادله بین عمر و ابوبکر نمی شوم. روز قیامت اینها خودشان می دانند. الآن هم دو دسته هستند: یک عده معتقدند که ما با اهل سنت می توانیم وحدت داشته باشیم، ضمن اینکه می توانیم حریم خودمان را حفظ کنیم؛ عده ای هم معتقدند، همانطور که استاد فرمودند نمی شود محبت اهل بیت را داشت مگر به بغض مخالفان آنها. خوب اینها دو دیدگاه می باشد.

تقی زاده: در جمع بندی سؤال اول، همان گونه که در بحث ها نیز کم و بیش بدان اشاره شد، باید گفت شیعه دارای معانی متعددی است که باید از یکدیگر تمیز داده شوند: معنای لغوی آن؛ استعمالات قرآنی آن؛ معنای آن در احادیث نبوی؛ مفهوم آن در محاورات صدر اسلام و سرانجام کاربرد امروزین این واژه، که احتمالاً با آنچه در صدر اسلام استعمال می شده یکسانی تامّی ندارد. ولی بی تردید نام شیعه در طول تاریخ با نام علی علیه السلام و اولاد علی علیه السلام گره خورده است و شیعیان کسانی هستند که علی علیه السلام را در ظاهر و باطن بر سایر صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مقدم می دارند؛ هم در شخصیت معنوی و انسانی و هم در تدبیر اجتماعی و رهبری سیاسی.

حالا اجازه دهید از این بحث وارد بحث دیگری شویم. جناب استاد، مواردی را که حضرت عالی در توضیح پیدایش تاریخی شیعه برشمردید، یعنی مسئله خلافت و وصایت، بیان یک دیدگاه حدیثی یا یک دیدگاه تاریخی است؛ ولی دیدگاه های دیگری هم در باب زمینه و خاستگاه شیعه مطرح شده است که عوامل دیگری از جمله عوامل روان شناختی، جامعه شناختی، سیاسی و اقتصادی را در شکل گیری شیعه دخیل می داند. برای مثال، شهید صدر در مقدمه خود بر کتاب تاریخ الامامیه نوشته دکتر عبدالله فیّاض که با عنوان «شیعه، مولود طبیعی اسلام» منتشر شده است به زمینه های روان شناسی اجتماعی جامعه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم اشاره دارند و می فرمایند دو گروه صحابی در جامعه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم وجود داشتند: گروهی کاملاً شیفته و واله و مرید پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بودند و نسبت به فرامین و دستورات پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم چون و چرا نمی کردند و تا پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دستوری می فرمود، می گفتند: «سَمِعْنا و اَطَعنا…»؛ ولی گروه دیگری هم وجود داشت که این چنین نبود؛ هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمانی می داد، آنها می گفتند که یا رسول الله، این فرمان، فرمان شماست یا امر خداوند است؟ یعنی بین اوامر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اوامر خداوند فرق می گذاشتند؛ در دستورهای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم اجتهاد می کردند، ولی در کلام خداوند نه. شهید صدر می فرماید که شیعه، آن گروه اول است و سنّی آن گروه دوم. شیعیان کسانی بودند که عاشق پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بودند، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را با تمام وجود می خواستند و بین اوامر خداوند و اوامری که خود پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم انشا می فرمود فرق نمی گذاشتند.

آئینه وند: منظور شیعه صحابه است؟

تقی زاده: بله.

آئینه وند: در شیعه بعدی، این را نمی توان گفت.

تقی زاده: مقصود، علی بن ابی طالب علیه السلام و گروه طرفدار او بودند؛ همان گروه اقلّی که امروزه به آنها شیعه می گوییم. بعضی ها هم مثل مرحوم دکتر شریعتی در تحلیل تاریخ اسلام و در توضیح نحوه شکل گیری شیعه، دیدگاه جامعه شناختی مبتنی بر طبقات را مطرح کرده اند و گفته اند که همان اَشراف جاهلی دیروز عَرَب، پس از اسلام، در قالب اهل سنّت ظاهر شدند، و اصحاب صُفه و برده ها و فقرا در قالب شیعه درآمدند. دیدگاه مذکور تبیینی جامعه شناسانه را مبتنی بر طبقات اقتصادی و اجتماعی ثروتمند و فقیر بیان می کند. حضرت عالی فکر می کنید کدام یک از این نظریه ها بهتر می تواند هویت شیعه را توضیح دهد؟

استاد شهیدی: من همان دیدگاه حدیثی تاریخی را ترجیح می دهم و چیزی بیشتر نمی دانم.

تقی زاده: امروزه دانشمندان عرصه های انسانی و اجتماعی فکر می کنند که حیات اجتماعی ابعاد مختلفی دارد و به مراتب پیچیده تر از آن است که یک نظریه واحد بتواند به تنهایی تمام ابعاد آنرا توضیح دهد؛ لذا نظریات ترکیبی را ترجیح می دهند و به کار می گیرند.

استاد شهیدی: این هم برای خود نظری است. نظر ما همان است که بیان شد.

آئینه وند: بنده فکر می کنم که اگر ما از دید تمدنی و علمی به این مسئله نگاه کنیم، معقول تر است؛ چون شیعه در بزرگداشت این تمدن اسلامی و برپایی آن واقعا حق بزرگی دارد. این طور که نگاه کنیم، هیچ کس منکر حق شیعه نیست؛ اما سیاسی که بشویم، در زمینه سیاست، هم مخالف وجود دارد هم موافق وجود دارد، و ممکن است نفوذی هم در جریان ها باشد؛ یعنی ما شک نداریم که افرادی نیز ممکن است برای هدم شیعه وارد شیعه شده باشند. اینها حقیقتا جزو شیعه نیستند، ولی دشمنان ما از همین ها استفاده می کنند. چهار نفر آدم غلّوکننده و چهار آدم بی بندوبار هم ممکن است وجود داشته باشند. لذا بهتر است از محضر استاد بپرسیم که از بُعد تمدنی و تولید علم، شیعه چه اندازه به انسانیت و تمدن اسلامی خدمت کرده است؟

استاد شهیدی: متأسفانه حرکت فرهنگی شیعه آن طور که باید معرفی نشده است. حتی معاندان شیعه هم این را قبول دارند. یادم هست سال ۱۳۲۰ یا ۱۳۲۱ بود. آن وقت من نجف بودم. شیخکی از این الازهری ها به نام محمد سید گیلانی یک سلسله کتاب هایی نوشت. خوب، آن دوره، دوره برخورد آرا و نظریات بود و کمونیستها هم فعالیت های گسترده ای داشتند. مرحوم امینی هم در قسمت هایی از کتاب الغدیر، ذیل عنوان «بعض المتطفلین علی مواعد الکتابه» به آرای این فرد اشاره کرده است. آن فرد کتابی به نام اَثَر التشیّع فی الاَدَب العَرَبی نوشته است و در آن، مطابق اعتقادات خود، انکار می کند که این ادعاها منسوب به ائمه علیهم السلام باشد و می گوید که اینها را شیعیان ساخته اند؛ ولی در عین حال، این را قبول دارد که همین ها به پیشرفت ادبیات عرب کمک کرده است؛ یعنی اگر واقعا علمای شیعه نبودند، اصلاً جنبه فرهنگی دین معرفی نمی شد. هنوز هم به خوبی روشن نشده است که شیعیان چه خدمتی کرده اند. شما احتمالاً کتاب الشیعه و فنون الاسلام مرحوم شرف الدین را که در این زمینه نوشته شده است، دیده اید.

تقی زاده: همان طور که فرمودید، این مشارکتی است که جماعت شیعی در شکوفایی تمدن اسلامی داشته اند. ولی بحث من این است که امروزه نوع ما، به عنوان شیعه، به عقاید، باورها، سنت ها و رسومی پای بندی داریم که چه بسا نادرست و غیرقابل دفاع باشد. در واقع من یک بیان ساده و معتدل و در عین حال اصیل و معتبری از شیعه گری یا شیعه بودن را جستجو می کنم که باید نشر یابد و ترویج شود. اگر در طول تاریخ هم یک چیزهایی اضافه شده، خوب اینها را باید کم رنگ کنیم، و تا آنجا که امکان دارد، از مجموعه رفتارهای مذهبی شیعیان حذف کنیم.

استاد شهیدی: ببینید، خودتان هم اشاره کردید، وقتی در جایی، محبت آمد، مبالغه هم خواهدآمد. برای نمونه، قاآنی قصیده ای در وصف تولّد امیر المؤمنین علیه السلام دارد که جزو آخرین شعرهای اوست؛ می گوید به من خبر دادند که امروز در دربار، به مناسبت عید غدیر مجلسی برگزار می شود و شاه دستور داده که تو باید بیایی و قصیده بخوانی و من هم قصیده ای نسروده بودم. همان طور که می آمدم به آن کسی که ملازم من بود گفتم بنویس. در آن قصیده، او می گوید:

عقل گوید، عشق دیوانه است ز امکان پا مکش

عشق گوید عقل بیگانه است آن سوتر شتاب

خوب این تعابیر، شاعرانه است. إن شاءاللّه دلش هم با این قول یکی بوده است. بعد می گوید:

مغز گفتی نغز گفتی لیک قاآنی بترس

ز ابلهان کُندفهم و جاهلان تیره گاه

اینها را نمی شود جزو عقاید شیعه دانست و یا اگر کسی این عقیده را نداشت نمی شود گفت شیعه نیست. حدود سی سال پیش، من در مجله یغما، درباره تطور شیعه، این مطلب را بحث کرده ام و در آن، شعر آن شاعر را که گفته:

نه خدا توانمش خواند، نه بشر توانمش گفت

متحیّرم چه نامم، شه ملک لا فتی را

آورده و توضیح داده ام. خوب اینها یا از روی احساس شاعرانه است و یا واقعا روی احساسات دوستانه است؛ یعنی اگر خدای ناخواسته شاعری یک چیزی را به مقام امام نسبت داد مثل اینکه العیاذباللّه بگوید او واجب الوجود است این را نمی شود جزو عقاید شیعیان دانست. لبّ و لباب عقیده شیعه این است که اگر اداره جامعه به دست امیرالمؤمنین علیه السلام و اولاد او بود، مفاسدی که بعدا بوجود آمد، پدیدار نمی شد. حالا اگر کسی این را قبول دارد، که دارد و اگر ندارد خودش می داند و خودش، و نباید آن را به حساب شیعه و شیعیان بگذارد.

تقی زاده: اگر ممکن است بحث مشارکت شیعیان در تمدن اسلامی را که آقای دکتر آئینه وند مطرح کردند و حضرت عالی خلأها و کمبودهایی را در این زمینه برجسته کردید، قدری بازتر کنید و محورهایی را که تصور می کنید شیعیان باید بیشتر مورد تتبّع و تفحص قرار دهند، ذکر کنید، یا از محورهایی بگویید که در آنها کار به اندازه کافی انجام شده است و کار بیشتر ضرورتی ندارد.

استاد شهیدی: عرض کردم کتاب الشیعه و فنون الاسلام کتاب خیلی خوبی است و نشان می دهد که شیعیان پدیدآورنده بسیاری از علوم و فنون بوده اند و سابقه ندارد که غیر از شیعیان، اشخاص دیگری وارد آن علوم و فنون شده باشند. شما ببینید شیعه از نظر جغرافیایی در منطقه ای قرار گرفته است که فکر مردم آنجا نسبت به منطقه شمال عربستان واقعا توسعه بیشتری یافته است. الآن مسائلی که در اینجا طرح می شود حتی درباره امور غیراعتقادی، آن گونه که ما روی آن بحث می کنیم در آنجا وجود ندارد. آنها که در حجازند مطلقا از این قبیل بحث ها ندارند. علتش هم این است که خصوصیات منطقه ای روی آنها اثر می گذارد.

تقی زاده: به هر تقدیر، این مباحث مربوط به تاریخ تمدن و گذشته است؛ اما وضعیت فعلی شیعیان چطور؟ چه خلأهای آکادمیک در زمینه مطالعات مربوط به وضع موجود شیعیان وجود دارد؟ آیا در زمینه معرفی شیعیان