خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحول مطبوعات در جمهوریهای آسیای مرکزی :

چکیده:

در سالهای اخیر، به دنبال استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی، تحت تأثیر همبستگیهای تاریخی ومشترکات فرهنگی دیرین ایران و کشورهای جدید این منطقه، توجه فزاینده‎ای به احیای مراودات و مناسبات معنوی با این کشورها، پدید آمده است. در این میان، صرفنظر از گسترش روابط فرهنگی و سیاسی و اقتصادی، به صورت عام آنها با جمهوریهای تازه استقلال یافته آسیای مرکزی، در زمینه همکاریهای ارتباطی و از جمله، اتصال راه‎آهنها، تأسیس سازمان خبرگزاریهای کشورهای ساحلی دریای خزر و کمک به احداث صدها کیلومتر دنباله بزرگراه مخابراتی بین‎المللی فیبر نوری، بین سواحل شرقی چین و شمال غربی اروپا در خاک ترکمنستان پیشرفتهای مهمی، صورت گرفته‎اند. به همین لحاظ، مطالعه در مورد تحول مطبوعات جمهوریهای جدید آسیای مرکزی نیز می‎تواند به شناخت هر چه بیشتر دگرگونیهای اخیر این کشورها وتوسعه وتحکیم روابط با آنها کمک کند.

مقاله حاضر، با مقدمه کوتاهی درباره سیر و تأسیس و تحول مطبوعات در سرزمینهای آسیای مرکزی، آغاز می‎شود. به دنبال مقدمه یاد شده در پنج بخش جداگانه، با توجه به تقدم اولین حروف الفبای فارسی نام کشورهای، آسیای مرکزی، به ترتیب، وضع مطبوعات درجمهوریهای ازبکستان، تاجیکستان،ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان در دوره بعد از استقلال آنها مورد بررسی قرار گرفته‎اند. در هر کدام از این بخشها، طی دو مبحث، نخست، مشخصات عمومی روزنامه‎ها و مجله‎ها و فعالیتهای وابسته به آنها مانند مؤسسات چاپ، وضع خبرگزاریها و امکانات آموزش روزنامه‎نگاران، معرفی شده‎اند و سپس، شرایط حقوقی و سیاسی حاکم بر فعالیت مطبوعات و از جمله، پیش بینی‎های قوانین اساسی و قوانین مطبوعاتی درباره آزادی مطبوعات و عملکردهای حکومتها در برابر روزنامه‎ها و نمونه‎های مختلف محدودیتهای مطبوعاتی، تشریح گردیده‎اند.

نتیجه‎گیری در مورد وضع کنونی مطبوعات جمهوریهای آسیای مرکزی و چشم اندازهای آینده آنها، پایان بخش مقاله است.

مقدمه

ایجاد مطبوعات در آسیای مرکزی و سایر سرزمینهای مسلمان‎نشین امپراتوری سابق روسیه نیز، مانند تأسیس روزنامه‎ها در سه سرزمین بزرگ اسلامی هند، ترکیه عثمانی و ایران، همزمان با برخوردهای ملل این مناطق با قدرت سیاسی و نظامی و اقتصادی کشورهای سرمایه‎داری غربی و آگاهی آنان به عقب ماندگی و ناتوانی در برابر سلطه رو به گسترش این کشورها، صورت گرفت (معتمدنژاد. ۱۳۷۲، صص ۴۴۶ – ۴۶۴). به همین جهت، پدیده روزنامه‎نگاری این سرزمینهای را هم می‎توان، به مثابه یکی از مظاهر مهم همگرایی و تجدد خواهی غربی به شمار آورد. به عبارت روشنتر، انتشار مطبوعات، به عنوان نخستین وسیله ارتباطی نوین، همراه با اولین جنبشهای فکری، برای مقابله با شرایط عقب ماندگی و اصلاح وضع نامطلوب سرزمینهای مذکور و در مسیر عمومی نوسازی جوامع شرقی، طرف توجه واقع شد.

در میان مناطق مسلمان نشین واقع در شرق و جنوب روسیه، که از اواسط قرن شانزدهم میلادی و مخصوصاً از اوائل قرن نوزدهم به تدریج تحت سلطه این امپراتوری قرار گرفته بودند. چهار منطقه مهم، شامل تاتارستان، کریمه، قفقاز و آسیای مرکزی، هر کدام در روند نهضتهای تجدد خواهی خویش به تأسیس مطبوعات پرداختند.

اولین روزنامه به زبان ملی مسلمان روسیه، موسوم به ترکستان ولایتی نینگ گزیتی

(Turkistan Vilajetinkink Gazeti)، در ژانویه ۱۸۷۰، در تاشکند، انتشار یافت. مدیران این روزنامه، دو تاتار از اهالی غازان، به اسامی شاه مردان ابراگیموف و ه ، چانیسف H.Chanysev بودند. که تا سال ۱۸۸۳، به ادارهآن ادامه دادند و در این تاریخ جای خود را به نیکلا پترویچ اوسترومف N.P.Ostroumov شرق شناس و اسلام شناس روسی، سپردند. روزنامه یاد شده، به زبان ازبکی ادبی منتشر می‎شد وارگان مقامات روسی، به شمار می‎‎رفت. خوانندگان آن را هم کارمندان بومی «حکومت کل ترکستان > , تشکیل می دادند. گرایش سیاسی این روزنامه, باوجود تعداد نسبتاً مهم مسلمانان در تحریریه آن، جنبه محاظفه‎کارانه داشت، و با هر گونه ابراز تمایل «جدیدیسم» (نوگرایی مورد نظر روشنفکران مسلمان روسیه)، مخالف بود. ذاکرجان فورکات، شاعر نوآور ازبک، از جمله همکاران روزنامه مذکور، در سال ۱۸۹۰، محسوب می‎شد.

با تمام احوال، روزنامه «ترکستان ولایتی نینک گزیتی» را، به سبب آن که به وسیله روسها اداره می‎گردید، نمی‎توان به عنوان روزنامه‎ای واقعاً متعلق به مسلمانان روسیه، تلقی کرد. (Bennigsen,1964,p.27)

در اوائل قرن بیستم، مطبوعات در منطقه فارسی زبان امیرنشین بخارا، که تنها سرزمین ظاهراً مستقل آسیای مرکزی در میان سرزمینهای مسلمان نشین دیگر وابسته به روسیه به شمار می‎رفت، از اهمیت خاصی برخوردار شدند. در این دوره، روشنفکران منطقه مذکور هم مانند روشنفکران سرزمینهای مسلمان نشین تاتارستان در غرب و جنوب غربی روسیه، روشنفکران تاتار شبه جزیره کریمه در جنوب روسیه و روشنفکران آذری در قفقاز، برای مقابله با عقب‎ماندگی میهن خویش به اقتباس تجدد غربی و انطباق مصالح ملی خود با مقتضیات و ضرورتهای زمان، توجه یافتند و به موازات آن، به انتشار روزنامه‎های گوناگون دست زدند.

انتشار روزنامه روزانه فارسی زبان بخارای شریف که نخستین شماره آن در ۱۱ مارس ۱۹۱۲، به چاپ رسید، سرآغاز این کوششها، به شمار می‎رفت (ennigsen,1964,pp.168-169).

لازم به یادآوری است که جنبش جدید توجه به غرب در منطقه بخارا نیز مانند جنبشهای تجددخواهی پیشین سرزمینهای اسلامی (ترکیه و مصر و ایران)، به دنبال نخستین شکستهای نظامی در برابر قدرت روزافزون غرب و رسوخ و پیشرفت سرمایه‎داری در جنوب و غرب و مرکز آسیا، پدید آمده بود.

امپراتوری روسیه، که از اواسطه دهه ۱۸۵۰، پس از پیروزی در آخرین جنگهای شبه جزیره کریمه والحاق این سرزمین مسلمان‎نشین به خاک خود، به پیشروی در آسیای مرکزی توجه بیشتری یافته بود، از سال ۱۸۶۴ برای فتح کامل این منطقه، به لشکرگشی پرداخت و پس از تصرف سمرقند در بهار ۱۸۶۶، آماده تسخیر بخارا شد. «امیر مظفر» فرمانروای وقت بخارا، برای جلوگیری از شکست کامل در برابر پیشروی ارتش روسیه، در ژوئن ۱۸۶۸ قرارداد صلحی با این دولت امضا کرد. که به موجب آن، امیرنشین بخارا به یک دولت دست‎نشانده روسیه تبدیل شد. در عین حال، از آن زمان تا دوره پس از انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ و ایجاد جمهوریهای سوسیالیستی وابسته به اتحاد جماهیر شوروی در آسیای مرکزی استقلال ظاهر امیر نشین بخارا، محفوظ ماند.

برای مطالعه درباره سیر تحول مطبوعات در آسیای مرکزی – که پیش از تأسیس اتحاد جماهیر شوروی، سرزمین ظاهراً مستقل امیرنشین بخارا و سرزمینهای تحت سلطه مستقیم روسیه تزاری موسوم به «ترکستان» را دربر می‎گرفت و پس از آن جمهوریهای سوسیالیستی وابسته به شوروی را شامل می‎شد – می‎توان چهار دوره را از هم متمایز ساخت:

دوره اول، شامل سالهای پس از انقلاب ۱۹۰۵ روسیه تا زمان انقلابهای سال ۱۹۱۷ این کشور است که به سبب از میان رفتن استبداد خشن تزاری و ایجاد نظام سلطنت مشروطه بر مبنای قانون اساسی و پیشرفت اندیشه‎های آزادی خواهی و هویت‎جویی، دوره نسبتاً مناسبی برای پیشرفت مطبوعات در منطقه مذکور به شمار می‎رود.

دوره دوم فعالیت مطبوعات این منطقه، زمان بعد از انقلابهای فوریه و اکتبر ۱۹۱۷ و پیش از تصرف آسیای مرکزی به وسیله ارتش سرخ و برقراری حکومتهای بلشویکی را در برمی‎گیرد. این دوره هم به لحاظ تنوع و تعدد مطبوعات ملی‎گرا و مطبوعات طرفدار بلشویسم، دوره جالب توجهی محسوب می‎شود.

دوره سوم تحول مطبوعات آسیای مرکزی، سالهای پس از پایان جنگهای داخلی بین نیروهای مخالف حکومت بلشویکها وارتش سرخ و تأسیس جمهوریهای سوسیالیستی دراوائل دهه ۱۹۲۰ تا زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ را فرا می‎گیرد. با آن که این دوره، طولانی‎ترین دوره فعالیت مطبوعات این منطقه را تشکیل می‎دهد، اما به جهت کنترل مستقیم روزنامه و مجله‎ها از سوی مقامات حزبی و دولتی، و یکنواختی محتویات آنها، از جاذبه مطالعاتی فراوانی برخوردار نیست.

دوره چهارم فعالیت مطبوعات آسیای مرکزی، سالهای پس از اعلام استقلال جمهوریهای پنجگانه منطقه را شامل می‎شود، که هم به لحاظ دگرگونیهای سیاسی ناشی از استقلال این جمهوریها و هم به سبب تازگی آن، درخور توجه ویژه است.

تحولات اخیر مطبوعات و سایر وسایل ارتباط جمعی آسیای مرکزی، همه در دوره پس از اعلام استقلال جمهوریهای پنجگانه این منطقه‎، آغاز شده‎اند. پیش از آن سیاستهای معروف میخائیل گورباچف، آخرین رهبر اتحاد جماهیر شوروی سابق، موسوم به پرسترویکا (Perestroika) (بازسازی اقتصادی) و گلاسنوست (Glasnost) (ایجاد فضای باز سیاسی)، که در فاصله سالهای ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۱، در آن کشور اجرا گردیدند، در دگرگونی مطبوعات این جمهوریها، نقش تعیین کننده‎ای نداشتند.

سیاست گلاسنوست میخائیل گورباچف در اتحاد جماهیر شوروی، بر خلاف انتظار بسیاری از متخصصان و ناظران سیاسی وقت، درجمهوریهای سوسیالیستی آسیای مرکزی، تأثیر مثبت و مهمی در جهت آزادی عمل وسایل ارتباط جمعی، مشابه آنچه در روسیه پدید آمد، به دنبال نداشت در عین حال، این سیاست، در میان برخی از همکاران مطبوعات و سایر وسایل ارتباطی این جمهوریها، نسبت به بهبود شرائط آزادی بیان واطلاعات، امیدهایی ایجاد کرد. به همین جهت، در دسامبر ۱۹۸۹، چند تن از روزنامه‎نگاران قرقیزستان با دلگرمی به تحقق اهداف سیاست «گلاسنوست» در آسیای مرکزی، در برابر ساختمان کمیته مرکزی حزب کمونیست این جمهوری در «بیشکک»، اجتماع نمودند و به تصمیم رهبران آن، برای برکناری و تعقیب رهبران آن، برای برکناری و تعقیب مدیر روزنامه وچرنی فرونز (Vechernyi Frunz) ، به سبب چاپ مطالب نامطلوب برای حزب، اعتراض کردند. پیش از آن هم، در همان سال ۱۹۸۹، عده‎ای از روزنامه‎نگاران ازبکستان به گسترش سانسور قبلی مطالب مطبوعات و اخبار و برنامه‎های رادیو -تلویزیونی، اعتراض نموده بودند(Brown,1995,pp.249-251) .

بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و کسب استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی، وضع وسایل ارتباط جمعی این جمهوریها نیز مانند تمام نهادهای سیاسی و اقتصادی و اجتماعی آنها رو به دگرگونی گذاشت. از آن پس، روزنامه‎نگاران و همکاران دیگر مطبوعات و رادیو و تلویزیون، برای نخستین بار، بعد از دوران طولانی کنترل حزبی و دولتی، به نقش خاص خویش برای تصمیم‎گیری در طرز اداره و فعالیت ارتباطات جمعی، توجه کردند و با طرد شیوه مداخله مستقیم دولت در سازماندهی و مدیریت آنها، به تأمین آزادی و استقلال و تعدد و تنوع وسایل ارتباطی، امید بستند. اما درعمل، پس استقلال جمهوریهای مذکور هم، به علت عدم دگرگونی بنیادی روشهای حکومتی آمرانه گذشته و جایگزینی رهبریهای حزبی منصوب از مسکو، با رهبریهای فردی جدید مشابه شرایط قبلی، برای تحقق امیدها و آرمانهای آزادیخواهانه و استقلال جویانه مطبوعات و سایر وسایل ارتباط جمعی این کشورها، پیشرفت زیادی حاصل نشد.

مطبوعات در جمهوری ازبکستان

جمهوری ازبکستان که در اول سپتامبر ۱۹۹۱ اعلام استقلال کرد، چهار صد و چهل و هفت هزار و چهار صد کیلومتر مربع وسعت دارد. این جمهوری در سال ۱۹۹۵، دارای بیش از بیست و دو میلیون نفر جمعیت و ۸۶۰ دلار درآمد سرانه بوده است و تعداد باسوادان آن، حدود 97 درصد جمعیت را در می گرفته است. (Reporters Sans Frontieres,1995,p.324)

مشخصات عمومی مطبوعات و فعالیتهای وابسته

در سالنامه آماری سال ۱۹۹۵ «یونسکو» براساس گزارشهای مربوط به سال ۱۹۹۲، تعداد روزنامه‎های روزانه ازبکستان، ۱۲ عنوان و تیراژ کل یومیه آنها , ۴۵۲ هزار, معرفی شده اند. به موجب همین گزارشها, تعداد نسخه های روزنامه های روزانه این کشور برای هر هزار نفر جمعیت در سال ۱۹۹۲، ۲۱ نسخه بوده است.

بر طبق مندرجات سالنامه آماری مذکور، تعداد روزنامه های غیر روزانه جمهوری ازبکستان در سال ۱۹۹۲, ۴۳ عنوان را در بر می گرفته است. تیراژ کل این روزنامه‎ها در آن سال 000/۲۷۹/۱ نسخه و تعداد نسخه‎های آن برای هر هزار نفر جمعیت، ۸۰ نسخه بوده است درهمان سال، تعداد نشریه‎های دوره‎ای (جدا از روزنامه‎های روزانه و غیر روزانه) ازبکستان، ۶۱ عنوان را شامل می‎شده است. نشریه‎های اخیر در آن سال، دارای تیراژ کل 000/۵۹۸/۱ نسخه بوده‎اند و تعداد نسخه‎های آنها برای هر هزار نفر جمعیت به ۷۵ نسخه، می‎رسیده است(Unesco,1995,p.-7-104)

در گزارش ویژه ای که در ماه سپتامبر ۱۹۹۲، در آستانه برگزاری «سمینار وسایل ارتباطی مستقل و کثرت گرای آسیایی» و همزمان با آغاز دومین سال استقلال جمهوری ازبکستان و سایر جمهوریهای جدید آسیای مرکزی از سوی مشاور ارتباطی «یونسکو» در آسیا درباره وضع وسایل ارتباط جمعی کشورهای مذکور انتشار یافت، تأکید شده بود که تعیین دقیق تعداد روزنامه‎های روزانه منتشر شده در این جمهوری، به سبب تعطیل بسیاری از نشریه‎های قبلی بر اثر مکشلات مالی و کمبود کاغذ، امکان‎پذیر نیست. درعین حال، در این گزارش تعداد روزنامه‎ها ومجله‎های عرضه شده در شهر تاشکند، مرکز جمهوری ازبکستان،در آن زمان، ۱۲۰ نشریه، برآورد گردیده بود. در همین گزارش، یادآوری شده بود که تحت تأثیر کمبود کاغذ و افزایش شدید بهای آن، بهای روزنامه‎ها از ۳ کوپک به ۳ روبل افزایش یافته است و در برابر آن، تیراژ برخی روزنامه‎ها، از ۵۰۰ هزار نسخه یا ۳۰۰ هزا نسخه به ۲۵ هزار نسخه، کاهش پیدا کرده است.

در این گزارش به عنوان نمونه، مشخصات دو روزنامه و یک مجله درحال انتشار،شامل خلق سوزی (Khalk Suzi) (سخن خلق). ترکستان و ازبکستان کانتاکت (Uzbekistan Contact) (مناسبات ازبکستان)، به اختصار، ارائه شده‎اند:

– روزنامه خلق سوزی (سخن خلق)، نشریه‎ای است که در سال ۱۹۹۱ از طرف دولت ازبکستان تأسیس گردیده است این روزنامه، که صبحها و در ۵ روز هفته منتشر می‎شود، ۳۰ هزار نسخه به زبان روسی و ۱۰ هزار نسخه به زبان ازبکی، چاپ می‎کند. کارکنان روزنامه مذکور، در حدود ۲۰۰ نفرند، که خبرنگاران آن در کشورهای همسایه را نیز دربرمی‎گیرند. این روزنامه، دارای چاپخانه خاص خویش نیست و در مرکز چاپ دولتی در تاشکند،تهیه و تکثیر می‎شود.

– روزنامه ترکستان، که قبلاً ‎اش لنینچی (Esh Leninchi) نام داشت و در سال ۱۹۲۵ تأسیس شده بود، از ژانویه ۱۹۹۲، با این نام انتشار می‎یابد. این روزنامه، یک نشریه نیمه مستقل است و مالکیت آن به طور مشترک به «اتحادیه جوانان ازبکستان» وکارکنان روزنامه، تعلق دارد.در نشریه اخیر، ۳۶ نفر به کار اشتغال دارند که ۲۵ تن آنان، روزنامه‎نگارند. روزنامه ترکستان، به صورت روزانه, در پنج روز هفته، منتشر می‎شود. تیراژ این روزنامه در سال ۱۹۹۲، در حدود ۲۵ هزار نسخه بوده است. در حالی که در سالهای پیش در ۵۰۰ هزار نسخه، انتشار می‎یافته است. مانند اکثر روزنامه‎ها تجهیزات فنی روزنامه مذکور، محدودند و از جمله، پایانه‎های کامپیوتری موجود در آن, کهنه‎اند و کارآیی نسبتاً محدودی دارند.

– نشریه مناسبات ازبکستان مجله‎ای فرهنگی است، که به صورت ماهانه در ۱۲ زبان منتشر می شود و در سطح بین المللی توزیع می‎گردد.این مجله، پیش از استقلال ازبکستان، یک ارگان حزبی به شمار می‎رفت و از طریق نمایندگیهای سیاسی اتحاد جماهیر شوروی سابق، در کشورهای خارجی توزیع می‎شد و از تعدادی مشترک نیز برخوردار بود. از سال ۱۹۹۲، نشریه مذکور با مسائل ناشی از افزایش هزینه‎های تولید و توزیع روبرو بوده است. (Hadlow,1992,pp.16-17)

باید یادآوری کرد که در جمهوری ازبکستان اقلیت تاجیک فارسی زبان آن، که طبق آمار رسمی دولتی، یک میلیون نفر و به موجب اطلاعات منابع غیر رسمی، چند میلیون نفر را دربرمی‎گیرند و بیشتر در شهرهای سمرقند و بخارا و نواحی اطراف آنها، زندگی می‎کنند، دارای مطبوعات محلی خاص خود هستند. معروفترین آنها، نشریه آواز تاجیک است. این روزنامه،که در سال ۱۹۲۴، به وسیله صدرالدین عینی، نویسنده و شاعر معروف تاجیک، تأسیس شده بود و در سال ۱۹۳۱، به حقیقت ازبکستان و در سال ۱۹۶۴ به ازبکستان سرخ تغییر تغییر نام داده بود، در سال ۱۹۹۲، پس از استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی، نام اصلی خود را باز یافت(Rad,1995,p.223)

– روزنامه‎های کنونی ازبکستان، اغلب مانند دوره پیش از استقلال این جمهوری، در «مرکز نشر شرق» در شهر تاشکند، که قبلاً به حزب کمونیست تعلق داشت واکنون در اختیار دولت است، چاپ می‎شوند. دولت ازبکستان، علاوه بر کمک به حروفچینی و چاپ روزنامه‎ها، از لحاظ تهیه کاغذ ارزان قیمت و مساعدتهای دیگر نیز به توسعه آنها، یاری می‎رساند و علاوه بر نشریه‎های دولتی یا وابسته به دولت، بسیاری از نشریه‎های مستقل هم از این کمکها، بهره‎مند می‎شوند. چاپخانه‎های دیگر ازبکستان، معمولاً بیشتر به چاپ کتابها و مجله‎ها، می‎پردازند.(Hadlow, 1992,p.17)

– خبرگزاری ازبکستان، که با نام اختصاری آن اوزا (UZA)، شناخته می‎شود، در فوریه 1992، به جای خبرگزاری قبلی جمهوری سوسیالیستی ازبکستان، موسوم به اوز – تاگ (UZ-TAG) تأسیس شده است. در سازمان مرکزی این خبرگزاری در شهر تاشکند و شعبه‎های آن در ۱۲ استان ازبکستان، ۲۰۰ نفر کار می‎کنند. خبرگزاری «اوزا» به وسیله دولت ایجاد گردیده است و در رأس آن، یک مدیر عامل قرار دارد به موجب اساسنامه خبرگزاری، ضرورت خط مشی خبری و تحریریه‎ای مستقل آن، مورد تأکید واقع شده است.

تجهیزات فنی این خبرگزاری و از جمله، ماشینهای خبرگیری تله تایپ آن، که قبلاً برای برقراری ارتباط با مسکو و استانهای داخلی ازبکستان نصب شده‎اند، در زمان تغییر نام و آغاز فعالیت مستقل آن در سال ۱۹۹۲، کهنه وعقب مانده، محسوب می‎شدند. در آن موقع، هنوز خبرگزاری مذکور، با دستگاههای کامپیوتری تجهیز نشده بود و از امکانات چاپی مستقل نیز برخوردار نبود.

تمام اخبار بین‎المللی خبرگزاری اوزا، به طور معمول، از طریق خبرگزاری ایتار – تاس روسیه دریافت می‎شوند و مبادله خبری آن، با خبرگزاری‎های کشورهای جدید الاستقلال همجوار، بسیار محدود است. در عین حال، این خبرگزاری آناتولی ترکیه و خبرگزاری چینی سین هوآ، که از سال ۱۹۹۲ در تاشکند دارای خبرنگار بوده است، موافقت‎نامه‎های همکاری خبری منعقد کرده است.

روزنامه‎نگاران خبرگزاری «اوزا» برخی ضمن کار در بخش‎های مختلف خبری آن، تجربه حرفه‎ای پیدا کرده‎اند و بعضی دیگر در اتحاد شوروی سابق، آموزش تخصصی یافته‎اند. در عین حال, طبق اظهار نظر مشاور ارتباطی «یونسکو» در منطقه آسیا، راجع به خبرگزاری یاد شده، کارکنان خبری آن، به آموزشهای جدید در زمینه شیوه‎های مختلف روزنامه‎نگاری و استفاده از تجربیات و مبادلات حرفه‎ای بین الملللی در این باره، نیاز مبرم دارند. (Hadlow,1992,p.17)

براساس گزارش تابستان ۱۹۹۲ مشاور ارتباطی «یونسکو» در آسیا، اکثر روزنامه‎نگاران مطبوعات و تهیه کنندگان برنامه‎های رادیویی وتلویزیونی ازبکستان، تنها در حین خدمت، با شیوه‎های روزنامه‎نگاری و تولید برنامه‎ها، آشنا شده‎اند. تعداد کمی از آنها، از دانشگاههای اتحاد شوروی سابق فارغ التحصیل گردیده‎اند و برخی دیگر نیز دوره‎های کوتاه مدت تخصصی را در زمینه‎های مطبوعاتی و رادیو – تلویزیونی، درکشورهای اروپای شرقی، گذرانده‎اند.

با وجود سطح بالای تحصیلات بعضی از همکاران حرفه‎ای وسایل ارتباطی ازبکستان آشنایی عمومی آنها با روشهای نوین روزنامه‎نگاری و شیوه‎های جدید مدیریت مؤسسات ارتباط جمعی و مخصوصاً مطبوعات، بسیار کم است و طبق توصیه «یونسکو» روزنامه‎نگاران این کشور به مساعدت فوری برای برگزاری دوره‎های آموزشی حین خدمت در داخل ازبکستان و شرکت در برنامه‎های تبادل اعضای حرفه‎ای وسایل ارتباط جمعی در کشورهای دیگر، نیاز مبرم دارند.

از سال ۱۹۹۲، برای ایجاد یک برنامه آموزشی روزنامه‎نگاری بین المللی در دانشگاه دولتی تاشکند، به منظور آشنا کردن روزنامه‎نگاران آینده با شیوه‎های نوین فعالیت وسایل ارتباط جمعی، اقدام شده است.

اتحادیه روزنامه‎نگاران ازبکستان، که در سال ۱۹۵۰ تأسیس گردیده است. با وجود وضع بسیار متزلزل آن در دوره پس از استقلال، اندیشه ایجاد سازمان جدیدی، نظیر «باشگاه مطبوعات> یا «انستیتوی مطبوعات» را برای کمک به آموزش روزنامه‎نگاری و پیشرفت وسایل ارتباط جمعی، تعقیب می‎کند.

سازمان رادیو – تلویزیون دولتی ازبکستان هم، به موجب گزارش «یونسکو» در آغاز استقلال این کشور، از تسهیلات آموزشی محدودی، برخوردار بوده است. (Hadlow,1992,pp.17-18)

شرایط حقوقی و سیاسی مطبوعات

در جمهوری ازبکستان، مانند سایر جمهوریهای جدید استقلال آسیای مرکزی در دوره بعد از جدایی از اتحاد جماهیر شوروی سابق، قانون مطبوعات تازه‎ای وضع شده است. در این قانون که در سال ۱۹۹۱ مورد تصویب قرار گرفته است، برای تأسیس روزنامه‎ها و مجله‎ها، به ثبت‎نام آنها در دفتر ثبت رسمی نشریات، اکتفا گردیده است. به همین لحاظ مشاور ارتباطی «یونسکو» در منطقه آسیا، در گزارش ویژه خود درباره وسایل ارتباط جمعی آسیای مرکزی – که در صفحات قبلی به آن اشاره شد – یادآوری کرده است که در قانون مطبوعات ازبکستان، به حفظ و حراست حقوق مطبوعات مستقل، توجه خاصی مبذول شده است. (Hadlow,1992,p.18)

به طور کلی، روزنامه‎نگاران ازبکستان، که در دوره اجرای سیاست «گلاسنوست» اتحاد جماهیر شوروی سابق، امکان یافته بودند درباره برخی موضوعها، مانند بحران محیط زیست یا احیای فرهنگ ملی این سرزمین، گزارش و مقاله بنویسند و راجع به بعضی از مسائل و مشکلات جاری نیز با زبان استعاره‎ای به ابراز عقیده بپردازند، در زمان اعلام استقلال این جمهوری، به برخورداری از آزادی بیان و اطلاعات، امید فراوانی بسته بودند. اما رویدادهایی که پس از انتشار اعلامیه استقلال جمهوری ازبکستان، در ماه اوت ۱۹۹۱، به وقوع پیوستند، نشان دادند که رهبران این جمهوری، برای حفظ قدرت خود، مصمم به سرکوب وسایل ارتباط جمعی هستند. از جمله، چند روز بعد از اعلام استقلال جمهوری مذکور، یک روزنامه‎نگار مستقل به نام انور عثمان اف از سوی مأموران امنیتی دستگیر شد و برای مدت ۱۱ روز به زندان افتاد. پیش از آن هم، افراد عضو نیروی «میلیشیا» در جریان به هم زدن، مراسم راهپیمایی حزب مخالف دولت، موسوم به بیرلیک (Birlik) (وحدت)، علاوه بر توقیف عده زیادی از شرکت‎کنندگان در این مراسم، چندین نفر از روزنامه‎نگاران گزارشگر راهپیمایی و حتی خبرنگاران خبرگزاریهای روسی را هم دستگیر و زندانی کرده بودند.

در اواخر سال ۱۹۹۱، چند ماه بعد ا ز اعلام استقلال جمهوری ازبکستان، هنوز با اجازهثبت رسمی روزنامه‎های مستقل، از سوی مقامات دولتی موافقت نشده بود و این شیوه برخورد با آزادی مطبوعات، نشانگر آن بود که حکومت وقت، به انتشار نشریات تناوب آمیز و ناهماهنگ با نشریات رسمی دولتی، علاقه‎ای ندارد. به همین جهت، در طول مبارزه انتخابات ریاست جمهوری که در دسامبر آن سال صورت گرفت، روزنامه‎های ازبکستان، در پشتیبانی از انتخاب اسلام کریم اف، به عنوان نخستین رئیس جمهور این سرزمین پس از اعلام استقلال آن، شیوه‎ای کاملاً یک سویه داشتند. در همان حال، حزب مخالف اسلام کریم اف، موسوم به ارک (ERK) (آزادی)، عملاً امکان دستیابی به وسایل ارتباط جمعی، در جریان مبارزه انتخاباتی یاد شده را دارا نبود.(Brown,1995,p.253)

در سال ۱۹۹۲،دولت ازبکستان، با زیر نظر گرفتن دقیق فعالیتهای احزاب سیاسی مخالف – «وحدت» و «آزادی» – کنترل مطبوعات را ادامه داد. در آن زمان. مقامات حکومتی با انتشار یک روزنامه از سوی حزب «آزادی»، موافقت کردند. اما با محدود ساختن سهمیه کاغذ آن، برای تیراژ ۶۰ هزار نسخه و سانسور شدید مندرجات روزنامه، تا حد حذف کامل مقاله‎های آن، فشارهای بسیار سنگینی علیه فعالیت این روزنامه، وارد ساختند. مدتی بعد، محدودیتها و فشارهای «کمیته دولتی مطبوعات» علیه نشریات حزب «آزادی» افزایش یافتند و سرانجام، به ممنوعیت کامل آنها، منتهی شدند. در همین جهت، در آوریل ۱۹۹۲، اداره محلی امور وسایل ارتباط جمعی در بخارا، چاپ روزنامه اسوبودنا یا بخارا (Svobodnoia Bukhara) نشریه وابسته به حزب «آزادی» را به اتهام انتشار مطالب ضد حکومتی، ممنوع کرد.

حزب « وحدت» که در آن موقع، رادیکال‎‎ترین حزب مخالف دولت، به شمار می‎رفت، هیچگاه اجازه ثبت رسمی نشریات خود، از سوی «کمیته دولتی مطبوعات» را، به دست نیاورد. در اوایل فوریه ۱۹۹۲، گروهی از فعالان حزب مذکور، علیه شیوه عمل «کمیته دولتی مطبوعات» در برابر نشریات این حزب، به سبب مغابرت مستقیم آن با قانون مطبوعات جمهوری ازبکستان، اعتراض کردند. اما این اعتراض، نتیجه مثبتی به بار نیاورد و نایب رئیس کمیته، به آنها پاسخ داد که طبق دستور رئیس جمهوری، از ثبت رسمی نشریات مورد نظر حزب «وحدت» خودداری کرده است.

روابط دولت ازبکستان و مطبوعات آن کشور، در اواسط سال ۱۹۹۲، به دنبال تشدید جنگ داخلی تاجیکستان، به نقطه عطف جدیدی رسیدند و وخامت بیشتری پیدا کردند. زیرا، از آن پس، رئیس جمهوری مصمم شد که برای مقابله با افزایش قدرت احزاب مخالف در داخل ازبکستان، سیاستهای احتیاط آمیزتر و محدود کننده‎تری را اعمال کند. به همین لحاظ، در ماه ژوئن آن سال، سانسور مطالب روزنامه حزب «آزادی» گسترده‎تر شد و مدتی پس از آن، انتشار روزنامه‎های وابسته به هر دو حزب «آزادی» و «وحدت» ممنوع اعلام گردید. به دنبال آن، در حال که حزب «وحدت» به چاپ یک نشریه خود، موسوم به هفته‎نامه مستقل

(Nezavisimy. Ezhenedlnik) در روسیه ادامه می‎داد، مقامات دولتی ازبکستان، پلیس مسکو را وادار کردند تا مسئولان هیأت تحریریه آن را، به سبب انتقاد از سیاستهای اسلام‎کریم‎اف، رئیس جمهوری این کشور، تحت فشار بگذارد و از چاپ نشریه یاد شده در روسیه جلوگیری کند. در چنین شرایطی، سرانجام، چاپ هفته‎نامه مستقل، در بهار سال 1993، متوقف شد و حمید رسول اف، سردبیر آن، به اتهام توهین علیه رئیس جمهوری ازبکستان، تحت تعقیب قرار گرفت.

شیوه دیگر اعمال فشار علیه نشریات احزاب مخالف دولت، که در همان سال ۱۹۹۳، به کار گرفته شد، محاکمه سیاسی چند نفر از روزنامه‎نگاران همکار این نشریات بود. یکی از مهمترین نمونه‎های آن، محاکمه عبدومناب پولاتوف (Adbumanob Pulatov)، از فعالان دفاع از حقوق بشر، به اتهام چاپ عکس توهین آمیزی علیه رییس جمهوری در روزنامه حزب «وحدت» بود، که در ژانویه ۱۹۹۳ صورت گرفت. اما به رغم صدور رأی محکومیت وی، مجازات او معلق گذاشته شد. نمونه دیگر آن، محاکمه خانم « واسیلیا اینویاتووا» (Vasilya Inoyatova)، شاعر و همکار فعال حزب «وحدت» بود، که مانند مورد قبلی، به اتهام توهین علیه رئیس جمهوری در یکی از نشریه‎های حزب یاد شده متهم گردید. متهم اخیر، به دو سال حبس محکوم شد، اما مثل مورد پیش، مجازات وی، معلق ماند (Brown,1995,p.254).

در این شرایط، علاوه بر نشریات وابسته به احزاب سیاسی مخالف دولت، روزنامه‎های مستقل نیز، تحت فشار شدید قرار گرفتند. به طور مثال، درماه اوت ۱۹۹۲، نشریه مستقل تدبیر کار (Tadbirkor) ، (بازرگان)، به اتهام اقدام به انتشار مطالب در جهت انحراف افکار عمومی، ایجاد نارضایی نسبت به سیاستهای دولت وچاپ اخبار نادرست، از طرف «کمیته دولت مطبوعات»، تعطیل شد. سردبیر این روزنامه، تصمیم کمیته مذکور درباره تعطیل نشریه را، به انتقاد آن از وسعت تدارک چینی‎های دولت برای مراسم سالروز استقلال ازبکستان، مربوط دانست. بر همین اساس، مدیران هیأت تحریریه روزنامه، که این نشریه را با مشارکت جمعی خویش، تأسیس کرده بودند، به تعطیل آن اعتراض نمودند و اعلام داشتند که «کمیته دولتی مطبوعات» هیچ اقتدار قانونی، برای تعطیل یک روزنامه، دارا نیست. در فوریه ۱۹۹۳ هم، روزنامه دیگری موسوم به پرچم دوستی (Dostyk Touy) ، که به وسیله اعضای یک اقلیت قزاق ازبکستان، منتشر می‎شد. به علت چاپ اشعار و مقالاتی در انتقاد از نظام سیاسی موجود، از سوی پارلمان، ممنوع الانتشار گردید.

در دسامبر ۱۹۹۳، پس از آن که حکومت ازبکستان از مدیران تمام نشریات دوره‎ای آن کشور خواست که ثبت رسمی روزنامه‎ها و مجله‎های خود را، از طریق «کمیته دولت مطبوعات» تجدید کنند، دیگر هیچ کدام از نشریه‎های متعلق به اشخاص خصوصی و یا مجتمع‎های روزنامه‎نگاران. اجازه ثبت مجدد، به دست نیاوردند. از آن زمان، تنها نشریه‎های متعلق به نهادهای دولتی و یا تحت کنترل دولت، از ثبت رسمی برخوردارند. به طوری که بنیانگذاران چهار روزنامه بزرگ ازبکستان را، شورای عالی (پارلمان)، هیأت وزیران، حزب حاکم دمواتیک خلق و «صندوق حمایت از مطبوعات» (تأسیس شده به وسیله رئیس جمهوری)، تشکیل می‎دهند. این روزنامه‎ها، به طور مداوم از رئیس جمهوری و سیاستهای او، تعریف و تمجید می‎کنند. (Brown, 1995.p.255)

مطبوعات در جمهوری تاجیکستان

جمهوری تاجیکستان، که در ۹ سپتامبر ۱۹۹۱، استقلال خود را اعلام داشت، دارای یکصد و چهل و سه هزار و صد کیلومتر مربع وسعت است. جمعیت این جمهوری، در سال ۱۹۹۵، پنج میلیون و هشتصد هزار نفر بوده است. درهمان سال، درآمد سرانه مردم این کشور، ۴۸۰ دلار بود و تعداد باسوادان آن به حدود ۹۸ درصد جمعیت می‎رسید.

(Rrporters sans Frontiers,1995,p.291)

مشخصات مطبوعات و فعالیتهای وابسته

براساس سالنامه آماری سال ۱۹۹۵ «یونسکو» در جمهوری تاجیکستان در سال ۱۹۹۲، تعداد ۹ روزنامه روزانه، با تیراژ کل یومیه ۱۱۶ هزار نسخه، منتشر می‎شده است. در همان سال، تعداد نسخه‎های روزنامه‎های روزانه این جمهوری برای هر هزار نفر جمعیت، به نسخه می‎رسیده است. به موجب اطلاعات مندرج در سالنامه مذکور، در سال ۱۹۹۲، تعداد ۱۱۰ روزنامه غیر روزانه، با تیراژ کل حدود ۵۸۹ هزار نسخه نیز در تاجیکستان انتشار می‎یافته است که تعداد نسخه‎های آنها برای هر هزار نفر جمعیت به حدود ۵/۱۰ نسخه، بالغ می‎گردیده است.

بر طبق مندرجات سالنامه سال ۱۹۹۵ «یونسکو» در جمهوری تاجیکستان، در سال ۱۹۹۲، تعداد 26 نشریه دوره‎ای ( جدا از روزنامه‎های روزانه و غیر روزانه)، با تیراژ کل ۴۸۱ هزار نسخه هم چاپ می‎شده است. تعداد نسخه‎های این نشریه‎های برای هر هزار نفر جمعیت، در همان سال، ۴۳ نسخه بوده است. (Unesco.1995,pp.7-104,7-109)

در ماه سپتامبر ۱۹۹۲، یک سال پس از اعلام استقلال جمهوری تاجیکستان،طبق گزارش ارتباطی ویژه «یونسکو» و به نقل از منابع موثق، ۱۴۸ روزنامه و مجله در این کشور، منتشر می‎شدند. از این تعداد، ۴۵ روزنامه، نشریه‎های مملکتی، به شمار می‎رفتند و در سراسر تاجیکستان، توزیع می‎گردیدند. ۷ روزنامه، نشریه‎های محلی بودند و بقیه آنها، نشریه‎های تخصصی محسوب می‎شدند. از کل نشریه‎های یاد شده، ۴۱ نشریه، به تازگی تأسیس گردیده بودند که در میان آنها ۱۰ نشریه متعلق به مالکان خصوصی نیز وجود داشتند.

قدیمترین روزنامه تاجیکستان در این زمان، روزنامه روزانه تاجیک زبان جمهوریت بود. این روزنامه که در سال ۱۹۲۴ تأسیس شده است، در آغاز دومین سال استقلال جمهوری مذکور، ۴۵ هزار نسخه تیراژ داشت. در حالی که قبلاً تیراژ آن، به ۲۰۰ هزار نسخه، می‎رسید. به دنبال افزایش بهای کاغذ، در نخستین ماههای بعد از استقلال تاجیکستان، گردانندگان روزنامه، ناچار شدند، تعداد نسخه‎های چاپی آن را به کمتر از یک چهارم، کاهش دهند به همین لحاظ همراه با افزایش قیمت کاغذ، بهای تکفروشی روزنامه هم از ۱۰ کوپک به ۲ روبل، افزایش یافت.

بسیاری از مطبوعات تاجیکستان در دوره پس از استقلال نیر مانند قبل از آ ن، در مرکز انتشارات سابق حزب کمونیست آن جمهوری که به «مرکز انتشارات شرق آزاد» تغییر نام داده است، چاپ می‎شوند. ادارات تحریریه‎های ۳۰ روزنامه و ۱۰ مجله این کشور هم در محل ساختمان مرکز یاد شده، قرار دارند. (Hadlow,1992,p.10)

– خبرگزاری دولت تاجیکستان،موسوم به خاور، که در سال ۱۹۲۴ تأسیس شده است، پس از استقلال هم با همان نام، به فعالیت ادامه داده است. این خبرگزاری، علاوه بر مرکز اصلی آن در «دوشنبه» در چهار استان این کشور نیز دارای دفاتر محلی است. در سال 1992، یک خبرگزاری خصوصی کوچک نیز در تاجیکستان، آغاز به کار کرده بود. اما از ادامه فعالیت آن اطلاعی در دست نیست.

در سازمان مرکزی خبرگزاری خاور، در نخستین سال استقلال تاجیکستان در حدود ۱۰۰ نفر مشغول کار بوده‎اند. در هر کدام از دفاتر محلی خبرگزاری هم حداقل یک نماینده خبری و یک همکار محلی، به کار اشتغال داشته‎اند.

خبرهای ارسال شده از مسکو، به وسیله خبرگزاری روسی ایتارتاس و اخبار و گزارشهای دفاتر نمایندگی محلی خبرگزاری خاور، از داخل این کشور، همه از طریق دستگاه‎های «تله تایپ» دریافت می‎شوند. توزیع خبرهای و گزارشهای خبری، در میان مشترکان. که اغلب سازمانهای دولتی تاجیکستان در شهر «دوشنبه» را شامل می‎گردند، نیز به وسیله دستگاههای مذکور، صورت می‎گیرد. زبانهای مورد استفاده برای دریافت و پخش اخبار و گزارشها، تاجیکی، ازبکی و روسی‎اند. در دوره پیش از استقلال تاجیکستان، خبرگزاری «خاور» دو روزنامه هم انتشار می‎داد. اما پس از استقلال به سبب مشکلات مالی، انتشار آنها، متوقف شده است.

خبرگزاری خاور نیز مانند سایر خبرگزاریهای جمهوریهای جدید الاستقلال آسیای مرکزی، به دریافت مستقیم هر چه بیشتر اخبار از کشورهای دیگر و به ارسال مستقیم هر چه بیشتر اخبار مربوط به تاجیکستان به کشورهای دیگر،نیاز مبرم دارد. آموزش حرفه‎ای همکاران این خبرگزاری و تجهیز آن به دستگاههای جدید خبرگیری و خبرپراکنی و کامپیوتری شدن آنها، از جمله، اولویتهای مهم نوسازی خاور، به شمار می‎روند. (Hadlow,1992,pp.9-10)

– در سال ۱۹۹۲ طبق برآورد «اتحادیه روزنامه‎نگاران تاجیکستان»، ۳ هزار نفر در مطبوعات و مؤسسات ارتباط جمعی دیگر این کشور، به فعالیت اشتغال داشته‎اند، که ۱۲۰۰ تن آنان، روزنامه‎نگار بوده‎اند.

در تاجیکستان هم مانند سایر کشورهای تازه استقلال آسیای مرکزی، امکانات آموزش تخصصی روزنامه‎نگاران بسیار محدودند. از نخستین ماههای پس از استقلال این کشور،«اتحادیه روزنامه‎نگاران تاجیکستان» برای ایجاد یک مرکز کوچک تربیت حرفه‎ای روزنامه‎ نگاری، تلاشهای زیادی را آغاز کرده بود و در این زمینه، تسهیلاتی نیز فراهم آورده بود. اما از نتایج آنها، اطلاعی در دست نیست.

از سپتامبر ۱۹۹۲، دانشگاه دولتی تاجیکستان در شهر «دوشنبه» یک دانشکده روزنامه‎نگاری تأسیس کرده است. این دانشکده در واقع به جای «دپارتمان روزنامه‎نگاری» این دانشگاه که در سال۱۹۶۵، ایجاد شده بود، به فعالیت پرداخته است. در دانشکده روزنامه‎نگاری، در حدود ۱۳۰ دانشجو، در زمینه‎های تخصصی مختلف مطبوعاتی و رادیو – تلویزیونی تعلیم می‎بینند. در همان زمان تبدیل دپارتمان سابق روزنامه‎نگاری به دانشکده جدید روزنامه‎نگاری، برای تجدید نظر و تغییر برنامه‎های درسی این رشته و استفاده از برنامه‎های مبادله دانشجویان روزنامه‎نگاری در دانشگاههای کشورهای دیگر، نیز اقداماتی صورت گرفته بودند. اما نتایج عملی آنها، مشخص نشده‎اند.

دانشکده روزنامه‎نگاری دانشگاه تاجیکستان، از همان زمان تأسیس از لحاظ امکانات و تجهیزات فنی و حرفه‎ای موردنیاز برای آموزش عملی دانشجویان و آماده ساختن آنان برای انتشار نشریه‎های خبری و برنامه‎های رادیو – تلویزیونی تجربی، نیز در مضیقه شدید قرار داشته.

بر مبنای اظهار نظر مشاور ارتباطی «یونسکو» در آسیا، در تاجیکستان هم مانند سایر کشورهای جدید الاستقلال آسیای مرکزی، روزنامه‎نگاران و همکاران حرفه‎ای دیگر مؤسسات ارتباط جمعی، برای استفاده از برنامه‎های مبادله متخصصان در کشورهای دیگر و شرکت در دوره‎های آموزشی خارجی، به فرا گرفتن زبان انگلیسی، نیاز فراوان دارند. (Hadlow, 1993,p.11)

شرایط حقوقی و سیاسی مطبوعات

در جمهوری تاجیکستان هم مانند کشورهای جدید الاستقلال دیگر آسیای مرکزی، در دوره پس از جدایی از اتحاد جماهیر شوروی سابق، تغییرات مهمی در قوانین و مقررات مربوط به تأسیس و اداره وسایل ارتباط جمعی، پدید آمده‎اند.

در سال ۱۹۹۲، برای ایجاد نشریه‎های جدید در تاجیکستان، ثبت نام آنها در وزارت اطلاعات این کشور، کافی شناخته شد. وزارت مذکور، که به موجب قانون، نظارت بر امور چاپ کتاب و مطبوعات را به عهده دارد، برای تأمین هزینه‎های چاپ و تهیه کاغذ، کمکهایی در اختیار مؤسسات انتشاراتی و مطبوعات قرار می‎دهد. در دوره بعد از استقلال، به سبب افزایش ناگهانی بهای کاغذ و وزارت اطلاعات تاجیکستان، در مورد تدارک نیازهای مطبوعات در این زمینه، با دشواریهای بزرگی روبرو بوده است.

امور مربوط به آموزش حرفه‎ای روزنامه‎نگاران، تأمین تجهیزات و ماشین‎آلات جدید چاپی و همچنین دستگاههای نوین کامپیوتری، برای استفاده‎های نگارشی هیأت‎های تحریریه و حروفچینی متن‎های مطبوعاتی هم به لحاظ وظایف و مسئولیتهای وزارت اطلاعات در همین دوره جزء مشکلات عمده آن به شمار می‎رفته‎اند. (Hadlow, 1992,p.11)

بررسی تحول مطبوعات تاجکستان در دوره پس از استقلال آن، به لحاظ نقش بسیار مهمی که نشریات دوره‎ای درکنار برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی، در روند دگرگونیهای سیاسی این کشور، ایفا کردند، از اهمیت فراوانی برخوردار است. به عبارت دیگر، به سبب تغییرات سیاسی پیاپی جمهوری مذکور در سالهای پس از استقلال و تأثیر‎گذاری و تأثیرپذیری مطبوعات در جریان آنها، تفاوتهای زیادی بین عملکرد روزنامه‎های و مجله‎های تاجیکستان، با مطبوعات سایر جمهوریهای جدید آسیای مرکزی، به چشم می‎خورند.

در آخرین سالهای اجرای سیاستهای «پرسترویکا» و «گلاسنوست» گروهها و انجمنهای سیاسی و فرهنگی متعددی در تاجیکستان به وجود آمدند و به انتشار مطبوعات موازی

La Presse Parallele درکنار نشریات دولتی و حزبی دست زدند.

یکی از نخستین گروههای سیاسی تأسیس شده در این دوره گروه «رستاخیر تاجیک» بود که در سپتامبر ۱۹۸۹ ایجاد گردید و از آن زمان، تا سپتامبر ۱۹۹۱که به عنوان یک حزب سیاسی قانونی شناخته شد، در تحولات جدید تاجیکستان، نقش مهمی ایفا کرد. گردانندگان «رستاخیر» که خود را «گروهی از روشنفکران میهن‎پرست» معرفی می‎نمودند، در ژوئن 1990، اولین نشریه دوره‎ای خود، با همان نام «رستاخیر» را به صورت ماهنامه انتشار دادند. «رستاخیر> در فعالیتها و تظاهرات سیاسی تابستان آن سال و به ویژه کوشش برای ممنوع شدن مداخله های حزب کمونیست تاجیکستان در دستگاههای دولتی این جمهوری سهم بسیارمهمی داشت.

– <حزب دموکرات> تاجیکستان هم, که در تحولات سیاسی سالهای اخیر این جمهوری, نقش برجسته ای به عهده داشته است, ازتابستان ۱۹۹۰ نخستین فعایتهای خود را با برگزاری سخنرانیهایی در سالن بزرگ اجتماعات آکادمی علوم تاجیکستان در شهر دوشنبه آغازکرد. نشریه ماهانه این حزب موسوم به< عدالت> هم از همان زمان, انتشار یافت و در کنار ماهنامه <رستاخیز> و اغلب, همراه با نسخه های آن, در دانشکده ها و هیئت های تحریریه مطبوعات دولتی و حزبی و سایر محافل ومجامع علمی و فرهنگی توزیع شد.

رهبران و گردانندگان این دو حزب, که به لحاظ سوابق اجتماعی و حرفه ای, تحصیلات دانشگاهی , اندیشه های سیاسی و آگاهی به ضرورت مقابله با بحران هویتی ناشی از استیلای دیرین روسها, وجوه مشترکی دارا بودند. برای ایفای نقش رهبری آینده تاجیکستان, در جهت احیای هویت فرهنگی و استقلال سیاسی این کشور, کوششهای فراوانی کردند. به طوری که تحت تأثیر تلاشهای آنها, ژوئیه ۱۹۹۰, از سوی پارلمان, زبان تاجیکی, زبان رسمی کشور شناخته شد و ضرورت تغییر الفبای این زبان, الفبای سیریلیک روسی , به الفبای فارسی, مورد تصویب قرار گرفت.

– گروه سیاسی دیگری, که دراین دوره, به فعالیتهای مخالف نظام کمونیستی حاکم بر تاجیکستان دست زد, <حزب احیای اسلام> (موسوم به نهضت اسلامی) بود. رهبران این حزب, که از سالها پیش, به فعالیتهای مخفی و نیمه مخفی, برای ترویج ادبیات سیاسی اسلامی, پرداخته بودند و علاوه بر چاپ کتابهای مختلف دینی با الفبای فارسی, در مجله ماهانه <علم و زندگی > هم, مقاله های متعددی به زبان والفبای فارسی, درباه اندیشه های اسلامی معاصر, منتشر می کردند, در اکتبر ۱۹۹۰, از حالت مخفی خارج شدند و آغاز فعالیتهای سیاسی و فرهنگی علنی خود را اعلام نمودند. از همان زمان, نشریه ماهانه این حزب که قبل با نام <هدایت>و به صورت مخفی در چهار صفحه منتشر می شد, با نام نجات, به طور علنی, انتشار یافت. از نخستین شماره نشریه <نجات> نام آن, در سرلوحه صفحه اول روزنامه, با الفبای فارسی, به چاپ می رسید, اما متن آن, با الفبای سیریلیک, منتشر می شد. نسخه های این نشریه, بیشتر درجلوی مساجد, به عبادت گزاران عرضه می شدند و در میان اعضای خانواده ها دست به دست, می گشتند

(Bertrand,1992pp,205-215)

در آستانه استقلال تاجیکستان, رهبری حزب کمونیست این جمهوری سوسیالیستی, ظاهر توانایی مقابله با گسترش مطبوعات مستقل در جمهوری یاد شده را دارا نبود و یا آن که به متوقف کردن آن, علاقه ای نداشت. روزنامه های مستقل تازه تأسیس تاجیکستان, برخی مانند <رستاخیز> <عدالت> و <نجات> از سوی گروهها و جمعیتهای جدید سیاسی, دائر شدند و بعضی دیگر, با مالکیت خصوصی افراد, ایجاد گردیدند. در عین حال, نشریه های خصوصی و غیر حزبی هم, جنبه مسلکی و عقیدتی داشتند. از جمله, نشریه <چراغ روز> که نام آن به گونه ای کنایه آمیز و استعاره ای, معرف تاریکی مستولی بر فضای سیاسی تاجیکستان بود, به سبب خط مشی مخالفت آمیز آن با دولت حاکم وقت شهرت زیادی, پیدا کرد. در دسامبر 1991 , صفر علی کنجایف (Safarali Kendjayev) , رئیس شورای عالی (پارلمان) تاجیکستان, از این روزنامه, شکایت نموده بود که او را به عنوان یک فاشیست و رئیس گروه مافیایی این جمهوری, معرفی کرده است. در همان موقع, روزنامه <نارودنایاگازتا> (Narodnaia Gazeta) , که به جای روزنامه <تاجیکستان کمونیست>(Kommunist Tadjikistana) , انتشارمی یافت. در حالی که دیگر به طور رسمی از طرف حزب کمونیست, کنترل نمی شد, به گزارشگری درباره اقدامات این حزب, ادامه می داد و پوشش خبری بسیار هوادارانه ای, راجع به حکومت وقت و طرفداران آن, ارائه می کرد. (Brown,1995,p.255)

برای شناخت بهتر تحول مطبوعات تاجیکستان در دوره پس استقلال آن, بررسی دگرگونیهای سیاسی سریع این کشور, از برگزاری تظاهرات عمومی, انجام انتخابات ریاست جمهوری و تشکیل دولت ائتلاف ملی تا شروع جنگ داخلی, ضروری است.

به دنبال اعلام استقلال جمهوری تاجیکستان, که در ۹ سپتامبر ۱۹۹۱, حدود سه هفته پس از شکست کودتای نظامی در اتحاد جماهیر شوروی سابق (۱۹ تا ۲۱ اوت ۱۹۹۱) صورت گرفت. <قدر الدین اصلان اف> رئیس جدید شورای عالی (پارلمان) این کشور, فعالیت حزب کمونیست را ممنوع کرد.اما چند روز بعد, تحت فشار نمایندگان شورای مذکور, <صفر علی کنجایف> به جای <اصلان اف> به ریاست آن انتخاب شد و ممنوعیت حزب کمونیست, لغو گردید. به موازات آن, از سوی گروههای و احزاب ملی گرا و اسلام گرا, تظاهرات عمومی وسیعی علیه ادامه قدرت سیاسی کمونیستها در شهر دوشنبه, برگزار شدند. برای مقابله با این تظاهرات, حکومت نظامی اعلام شد و <رحمان نبی اف> که پیش از روی کار آمدن میخائیل گورباچف, در سالهای ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۵, رهبری حزب کمونیست را به عهده داشت, ریاست پارلمان را در دست گرفت.

درنخستین انتخابات ریاست جمهوری تاجیکستان در دوره بعد از استقلال, که در ۲۴ نوامبر 1991, برگزار گردید, <رحمان نبی اف> با اکثریت نسبت محدود ۵۷ درصد آرا, در برابر <دولت خدانظراف> کاندیدای مورد حمایت تمام گروه های مخالف حزب کمونیست, که فقط ۳۰ درصد آرا را کسب کرد, به عنوان اولین رئیس جمهوری منتخب برگزیده شد.

لازم به یادآوری است که در ماه مارس ۱۹۹۲، « رحمان نبی اف» رئیس جمهوری وقت تاجیکستان، برای تشدید نظارت بر روزنامه‎ها و مجله‎ها، یک لایحه قانونی جدید مطبوعات به پارلمان، پیشنهاد کرد. با آنکه پیشنهاد این لایحه قانونی، از سوی اتحادیه روزنامه‎نگاران تاجیکستان، با مخالفت شدید روبرو شد و به عنوان تجاوز به آزادی بیان، مورد اعتراض قرار گرفت، در عین حال، پارلمان وقت، علاوه بر تأیید کلیات لایحه پیشنهادی، محدودیتهای پیش‎بینی شده در آن را افزایش داد و ازجمله، برای توهین به مقامات دولتی، مجازاتهای سنگینی تعیین کرد. به طوری که برای چنین مواردی، امکان محکومیت به سه سال حبس و پرداخت ۴۰ تا ۵۰ هزار روبل غرامت، در نظر گرفته شد. اما با وجود تصویب این قانون چون در آن زمان، قدرت «رحمان نبی اف» متزلزل شده بود و وی بر امور تاجیکستان کنترل کامل نداشت، اجرای محدودیتهای آن، تحقق نیافت.

چند ماه پس از انتخابات ریاست جمهوری، تحت فشار تظاهرات عمومی، در ماه مه ۱۹۹۲، یک حکومتی آشتی ملی مرکب از ۲۴ وزیر با شرکت ۸ وزیر از «حزب دموکرات» و «حزب احیای اسلام» تشکیل شد. در این میان، وزارت امور خارجه، وزارت فرهنگ و وزارت ارتباطات، در اختیار دو حزب مذکور قرار گرفتند و یک مقام معاونت نخست وزیر هم به «دولت عثمان»، رهبر شماره ۲ «حزب احیای اسلام»، واگذار گردید. بدین طریق، احزاب مخالف رهبران کمونیست، همراه با سرپرستی وزارتهای فرهنگ و ارتباطات، کنترل سازمان رادیو و تلویزیون تاجیکستان را هم به دست گرفتند و پس از انتصاب «میر بابا میر حکیم اف» به ریاست این سازمان ضمن تغییراتی که در برنامه‎های آن ایجاد کردند، به پخش مستقیم برنامه‎های خبری روزانه، سیمای جمهوری اسلامی ایران، پرداختند و برنامه‎های تلویزیونی روسیه و ازبکستان را، که پیش از آن از طریق شبکه‎های تلویزیونی تاجیکستان، پخش می‎شدند، متوقف کردند.

چند هفته بعد، تحت تاثیر شرایط ناشی از گسترش نفوذ گروههای ملی و اسلامی و ناتوانی رهبران کمونیست در حفظ قدرت سیاسی، مقدمات جنگی داخلی فراهم شد. در این میان «رحمان نبی اف» تحت فاشر «جوانان دوشنبه»، در ۷ سپتامبر ۱۹۹۲ استعفا کرد. به دنبال آن «اکبر شاه اسکندراف»، از کمونیستهای اصلاح طلب، که نایب رئیس پارلمان بود، در رأس حکومت قرار گرفت.

با ادامه اختلافات کمونیستهای و مخالفان آنها، در ۱۶ نوامبر ۱۹۹۳، در اجلاسیه ویژه پارلمان تاجیکستان، که در شهر خجند تشکیل شد، استعفای گروه همکاران اسکندراف در حکومت وقت، مورد تصویب، واقع گردید و بدین ترتیب رهبران گروههای سیاسی ملی و اسلامی، از حکومت طرد شدند. پس از آن «امام علی رحمان اف»، از طرف پارلمان تاجیکستان، به عنوان رئیس پارلمان و رئیس دولت، انتخاب گردید. در برابر این اقدام، احزاب ملی و اسلامی، یک «جبهه نجات ملی» تشکیل دادند و مبارزات سیاسی و نظامی علیه تجدید قدرت کمونیستها را تشدید کردند.

در ۱۰ دسامبر ۱۹۹۳، نیروهای موسوم به «جبهه خلق»، که از کمونیستهای افراطی قدرت طلب مستقر در ناحیه خجند، در شمال تاجیکستان، تشکیل می‎شدند، با استفاده از حمایتهای نظامی روسیه و ازبکستان وارد شهر دوشنبه گردیدند. دو روز بعد، پس از سرکوب کامل مخالفان به وسیله نیروهای مذکور، « رحمان نبی اف» به عنوان رئیس جمهوری تاجیکستان، زمام امور این کشور را به دست گرفت. پس از آن، جنگهای داخلی تشدید شدند و طی چند ماه، در حدود ۶۰۰ هزار تن از مردم تاجیکستان، از شهرها و روستاهای خود فرار کردند و از جمله ۶۰ هزار نفر از آنها به افغانستان پناه بردند.

به دنبال این رویدادهای خشونت‎آمیز، دادگاه عالی تاجیکستان، چهار حزب مخالف، شامل «حزب دموکرات» ، «حزب احیای اسلام»، «رستاخیر» و «لعل بدخشان» را غیر قانونی اعلام کرد. از آن پس، امور سازمان رادیو و تلویزیون تاجیکستان، مستقیماً به وسیله ریس جمهوری و از طریق دفتر شخصی وی، اداره می‎شوند. روزنامه‎ها و مجله‎های مخالف دولت، همه تعطیل شده‎اند و نشریات موجود طرفدار دولت نیز تحت کنترل مستقیم مقامات دولتی قرار دارند و اعضای تحریریه آنها، از سوی دولت، تعیین می‎شوند. (Jahangiri,1994,pp.37-70)

مطبوعات در جمهوری ترکمنستان

جمهوری ترکمنستان، که از ۲۷ اکتبر ۱۹۹۱، استقلال یافته است، دارای چهار صد و چهل و هشت هزار کیلومتر مربع ، وسعت است. جمعیت این جمهوری در سال ۱۹۹۵ به کمی بیش از چهار میلیون نفر رسیده بود. در این سال، درآمد سرانه مردم ترکمنستان، بالغ بر ۱۲۷۰ دلار بود و تعداد باسوادان آن، به حدود ۹۸ درصد جمعیت، بالغ می‎شد.

(Reporters Sans Frantiers1995,p.313)

مشخصات مطبوعات و فعالیتهای وابسته

در سالنامه آماری سال ۱۹۹۵ «یونسکو»، در مورد مطبوعات جمهوری ترکمنستان، هیچگونه اطلاعاتی، انعکاس نیافته‎اند. این خلاء نشانه آن است که مقامات دولتی این جمهوری، گزارشهایی مانند آنچه راجع به وضع روزنامه‎ها و نشریه‎های دوره‎ای جمهوریهای ازبکستان وتاجیکستان در سالنامه یاد شده منعکس گردیده‎اند. برای انتشار در این سالنامه در اختیار دبیرخانه «یونسکو» قرار نداده‎اند. به همین جهت برای آشنائی با مشخصات مطبوعات ترکمنستان در نخستین سالهای پس از استقلال، باید به گزارش ارتباطی ویژه «یونسکو» در سال ۱۹۹۲، و منابع محدود دیگر استناد جست.

براساس گزارش ارتباطی ویژه «یونسکو» در سال ۱۹۹۲، در تابستان آن سال، بیش از ۷۰ روزنامه و ۲۱ مجله در جمهوری ترکمنستان منتشر می‎شدند. از میان این نشریه‎ها، چند روزنامه ومجله، از پشتیبانی مالی «مجلس» (شورای عالی) یا شورای وزیران، برخوردارند و بسیاری دیگر از آنهاه, به وزارتخانه‎ها و سازمانهای دولتی مختلف یا مؤسسات بازرگانی کوچک وابسته‎اند:

– روزنامه «مشعل ترکمن» با کمک مالی «مجلس» ترکمنستان، به صورت روزانه و به زبان روسی، انتشار می‎یابد. این روزنامه، از زمان استقلال این کشور، با تیراژ متوسط ۲۰ هزار نسخه، منتشر می‎گردد. همکاران روزنامه اخیر، به ۶۰ نفر بالغ می‎شوند و اکثر روزنامه‎نگاران عضو تحریریه آن، در اتحاد شوروی سابق، آموزش دیده‎اند. در روزنامه «مشعل ترکمن» برخی آگهی‎های بازرگانی هم به چشم می‎خورند.

– پر تیراژ ترین رونامه روزانه ترکمن زبان،به موجب گزارش یاد شده، روزنامه «ترکمنستان» است. این روزنامه که در سال ۱۹۲۰ به عنوان نشریه وابسته به حزب کمونیست، دائر شده بود، از موقع استقلال این کشور، با پشتیبانی مالی «مجلس» منتشر می‎شود. در این روزنامه، درحدود ۵۰ نفر کار می‎کنند و تیراژ روزانه آن به ۱۳۰ هزار نسخه می‎رسد