خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تجددگرایان افراطی و علما در انقلاب مشروطه

بحثی را که می خواهم ارایه دهم، درباره رابطه تجددگرایی افراطی و علما در دوره مشروطه است، و گریزی است به مفهوم رایجی که در فرهنگ سیاسی ما متداول شده، دالّ بر این که گویا در دوران مشروطه بین علما و روشن فکران تعارض وجود داشت؛ اما به نظر می رسد که چنین تعارضی وجود نداشته؛ یعنی گروهی که در مقابل علما بودند، روشن فکران نبودند. علت این اشتباه و دلیل رواج این تعبیر نادرست، تعریف غلطی است که از مفهوم روشن فکری در جامعه ما متداول شده؛ به این معنا که روشن فکری به معنای یک جریان سیاسی معین انگاشته شده که همان جریان تجددگرایی افراطی است؛ یعنی از واژه «روشن فکر» در واقع تجددگرایان افراطی را اراده می کنیم؛ غرب گرایانی که دین ستیز بودند؛ در مقابل روحانیان ایستادند و تمام همّ و غمّشان در دوران مشروطه این بود که علما را از صحنه بیرون کنند. آنان روش های مختلفی به کار گرفتند؛ از توطئه و ترفندهای مختلف تا ترور: ترور مرحوم شیخ فضل اللّه نوری و ترور مرحوم سید عبداللّه بهبهانی. علاوه بر آن با حربه های مختلف تبلیغاتی و… در نهایت توانستند دستاوردهای مشروطه را تصاحب کنند و رهبری علما بویژه مرحوم آخوند خراسانی که رهبر انقلاب مشروطه بود را از صحنه کنار بزنند و ایشان و مرحوم شیخ عبداللّه مازندرانی را در وضعی قرار دهند که به تعبیر مرحوم مازندرانی از جان خود خائف بودند.

آیا جریانی که در مقابله با نهضت اصیل مشروطه و علما قرار گرفت و همه را از صحنه به در کرد، روشن فکران بودند؟ آن ها روشن فکر نبودند؛ بلکه ترکیبی از گرایش های مختلف سیاسی، شبکه های سرّی و جاسوسی و نخبگانی بودند که شاخص فکر آن ها غرب گرایی، تجددگرایی و شیفتگی نسبت به غرب بود و از سوی کانون های خارجی حمایت می شدند. دلیل این ادعا آن است که روشن فکر، تعریف معینی دارد.

اشتباه گرفتن غرب گرایی و روشن فکری، از واضح نبودن و مغشوش بودن تعریف روشن فکر ناشی می شود. یک مفهوم روشن فکر، مفهوم روسی و مارکسیستی آن است. این مفهومی است به نام «اینتلی جنتسیا»^(۱) که در دهه ۱۸۶۰ میلادی در روسیه رایج شد؛ یعنی در پی اصلاحات الکساندر دوم، تزار روسیه که خود شیفته الگوهای غرب بود، نسلی از جوانان تحصیل کرده به شدت شیفته اروپای غربی در روسیه پیدا شدند. این ها عمدتا ملحد و نسبت به وضع موجود پرخاش گر بودند، و تمام این ویژگی هایی را که ما در فرهنگ متداول خود از مفهوم روشن فکر می شناسیم، داشتند. کتاب «چه باید کرد» نوشته نیکلای چرنیسفسکی نیز که به فارسی ترجمه شده، کتاب مقدس آنان بود. به این گروه «اینتلی جنتسیا» می گفتند. اینتلی جنسیا به معنای روشن فکر، یک واژه روسی است که ریشه لاتین دارد و از آن همین گروه را اراده می کردند: جوان های تازه آشنا شده با غرب که به مذهب و سنن ارتدوکس روسیه اعتراض می کردند و رفتارهای نامتعارفی داشتند.

بعدها مارکسیسم همین واژه را مورد پیشتازان سیاسی جامعه به کار برد و نان را روشن فکر معرفی کرد. حزب توده هم بعد از شهریور ۲۰، این مفهوم را در جامعه ما رواج داد؛ یعنی روشن فکر به کسی می گفتند که بی دین باشد، معترض، به تعبیر خودشان انقلابی باشد، و در یک کلام روشن فکر به کسی می گفتند که کمونیست توده ای باشد. این مفهوم روسی مارکسیستی روشن فکر است که رواج یافته و از آن، روشن فکران در مقابل علما را اراده می کنیم.

در علوم اجتماعی، تعریف دیگری از روشن فکر وجود دارد. روشن فکر در دانش های اجتماعی، به بخشی از اعضای جامعه گفته می شود که به حرفه های فکری اشتغال دارند؛ یعنی در مقابل بقیه اعضای جامعه که به حرفه های مختلف می پردازند، به بخشی از اعضای جامعه که تولیدکنندگان فکری جامعه هستند، روشن فکر می گویند. در این تعبیر فرق نمی کند که گرایش سیاسی این ها چه باشد: دیندار باشند یا دین ستیز، از نظام سیاسی موجود طرفداری کنند یا با آن مخالفت ورزند. این مجموعه را در عرف علمی و جامعه شناسی، روشن فکر می گویند که جدی تر از مفهوم مارکسیستی آن است.

طبق این تعبیر می توانیم بگوییم حتی روحانیان هم جزء گروه های روشن فکری اند؛ چون یکی از کهن ترین و مهم ترین تولیدکنندگان فکری جامعه می باشند؛ یعنی گروهی اجتماعی اند که کارشان تولید فکری است و با فکر سر و کار دارد. طبق این تعریف، در جوامع اسلامی در قرون سوم تا پنجم هجری، گروه های وسیع روشن فکری داشتیم؛ برای نمونه با مراجعه به «احیاءِ علوم دین» ابوحامد امام محمد غزالی می توان ترکیب گروه های فکری ج