خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه / گونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب ها :

مقدمه

تغییر اجتماعیت^(۱) فرایندی است که طی آن در ساختار^(۲) و کارکرد^(۳) یک نظام اجتماعی^(۴) دگرگونی به وجود می آید و انقلاب،^(۵) یکی از فرازهای مهم تغییر اجتماعی به شمار می رود.^(۶)

هورتن (۱۹۸۴ م)^(۷) انقلاب اجتماعی^(۸) را یک تغییر ناگهانی، سریع، غیر معمولی و شدید یک نظام اجتماعی می داند، و شورمان^(۹) و شل،^(۱۰) انقلاب را چنین تعریف کرده اند:

حذف یک نظم قدیمی، یک نظام سیاسی کهنه، یک فرهنگ سنتی، یک اقتصاد غیر خلاق، یک طبقه حاکم که فقط استثمار می کند و یک نظام سازمان بندی اجتماعی که دیگر آدمیان را ارضا نمی کند.

هانتینگتون^(۱۱) نیز، در تعریف انقلاب می گوید:

یک انقلاب، متضمن تغییرات شدید، کامل و سریع در ارزش ها،^(۱۲) ساخت اجتماعی، نهادهای سیاسی، خط مش های حکومتی و رهبری سیاسی اجتماعی است.^(۱۳)

در این میان یکی از مهم ترین ویژگی های جنبش ها و انقلاب های اجتماعی، آفرینش ارزش های جدیدی می باشد که در گذشته، دست کم به صورت بارزی مطرح نبوده است و تلاش برای همگانی شدن این ارزش ها با شروع انقلاب آغاز می شود.^(۱۴) به عبارت دیگر، برای وقوع هر انقلابی، وجود شرایطی عینی و ذهنی و زمینه های مناسب ضرورت دارد؛ ولی کافی نیست. علاوه بر این عوامل، ایده های نو و ایدئولوژی انقلابی نیز، باید شکل بگیرد تا نه تنها تبیین کننده شرایط نابسامان موجود باشد، بلکه اهداف و آرمان های انقلاب را مشخص کند و امید پیروزی و شوق ایجاد وضع بهتری را در دل مردم برافروزد.^(۱۵)

جامعه ایران هم به فاصله حدود هفتاد سال بعد از پیروزی انقلاب مشروطه در دوره دوم خود ( ۱۲۸۸ ش / ۱۹۰۹ م) و خلع محمدعلی شاه قاجار از سلطنت، دوباره در شرایطی قرار گرفت که مسیر تاریخ کشور را تغییر داد. هر دو انقلاب به فرار شاه منتهی شدند و دولت موقتی به سر کار آمد و هر دو انقلاب مورد هجوم قوای ارتش همسایه قرار گرفتند؛^(۱۶) از این رو شناخت، تحلیل و تبیین انقلاب مشروطه به دلیل تشابه وقایع جوامع انسانی و پیامدهای ناشی از آن، می تواند آموزه های ذی قیمتی برای همگان بویژه سیاست گذاران و برنامه ریزان داشته باشد.

چنان چه مقام معظم رهبری در این زمینه می گویند:

یکی از چیزهایی که انسان از رسانه توقع دارد، این است که از حوادث گذشته برای توضیح تهدیدهای آینده و حوادث در شرف تکوین استفاده کند و مردم را نسبت به آن ها حساس کند. قضایای جوامع انسانی و جهانی، حقیقتاً مشابه اند؛ چون با همه تغییری که در وضع زندگی انسان ها به وجود می آید، عوامل تأثیرگذار حقیقی در زندگی انسان ها همیشه چیزهای معینی است. “سنت الله ” که در قرآن می بینید، همین است. “و لن تجد لسسنه الله تبدیلاً “، ” و لن تجد لسنه الله تحویلاً “همین هاست؛ یعنی سنت هایی وجود دارد و تبدیل ها و تحول هایی به وجود می آید؛ مثلاً امروز قضایای مشروطه برای ما کاملاً قابل درس گیری و درس آموزی است… امروز که نگاه می کنم، می بینم که این قضایا و حوادث خیلی به هم نزدیک است. همچنین عوامل در انقلاب های گوناگون دنیا؛ مثلاً انقلاب کبیر فرانسه یا انقلاب های دیگر، مشابه است.^(۱۷)

سرانجام در دوران سلسله قاجاریه بویژه در دهه های پایانی قرن نوزدهم و سال های آغازین قرن بیستم عکس العمل نخبگان و مردم در برابر پیشرفت های صنعتی، اجتماعی و سیاسی غربی ها که برای مشرق زمین همراه با استعمار بود، در سه گروه کلی تقسیم بندی می شد: ۱. مسالمت آمیز و شیفته گرایانه؛ ۲. مقاومت جویانه و طرد کننده؛ ۳. بیدارگرایانه و اتحادخواهانه.^(۱۸) این عکس العمل ها که از زمینه های فکری داخلی ملهم از آموزش های ضد استبدادی و ضد استعماری اسلام و همچنین زمینه های فکری خارجی ملهم از اندیشه های قانون گرایی غرب متأثر بودند، توانستند زمینه عرضه داشت های فرهنگی، فکری و جریان های مهم مردمی، مانند جنبش تنباکو و انقلاب مشروطه (دوره های اول و دوم) را فراهم کنند.^(۱۹)

انتشار نخستین روزنامه در ایران به عنوان یک وسیله ارتباط اجتماعی و توسعه مطبوعات دولتی در عصر قاجار و توسعه ارتباطات اجتماعی ملی و غیر دولتی، در داخل و خارج از کشور بویژه در جریان دوره های اول و دوم انقلاب مشروطه و بعد از سقوط محمدعلی شاه یکی از ویژگی های مهم دوران سلطنت قاجاریه محسوب می شود.^(۲۰)

نوشتار حاضر می کوشد چگونگی شکل گیری، ویژگی ها، کارکردها و آسیب های یکی از ارکان اساسی انقلاب مشروطه، یعنی مطبوعات^(۲۱) را بررسی کرده و تحلیل نماید. البته در متن مقاله به جای واژه مطبوعات، بیش تر از روزنامه استفاده شده است و منظور از روزنامه با توجه به شرایط دوره مورد بررسی دقیقاً مطبوعاتی نیست که به صورت روزانه انتشار می یابند.

أ) وسایل ارتباط جمعی

۱. مفهوم

یکی از اصطلاحاتی که مجموع روش ها و شرایط انتشار جمعی و منظم تمام عناصر معلومات و قضاوت و فرهنگ انسانی را مشخص می کند، اصطلاح «ارتباطات اجتماعی»^(۲۲) یا «وسایل ارتباط جمعی» است.^(۲۳) این اصطلاح؛ مطبوعات، کتاب های پرتیراژ، رادیو، تلویزیون و سینما [و رسانه های الکترونیکی عصر دوم [را در برمی گیرد و از طرف شورای مذهبی واتیکان دوم در چهارم دسامبر ۱۹۶۳ م انتخاب شده است. این واژه بیان کننده این مفهوم است که واژه ارتباط^(۲۴) در این اصطلاح، انتقال و انتشار و توزیع پیام ارتباطی را مشخص می نماید؛ زیرا انسان ها در زندگی اجتماعی آن چه را که دارند، با هم مبادله می کنند؛ به یک دیگر کمک می نمایند؛ به هم نزدیک می شوند و گرد هم اجتماع می کنند؛ به همین جهت، ارتباط آزاد و دائم، اساس زندگی اجتماعی است. صفت «اجتماعی»^(۲۵) که در اصطلاح مذکور به کار رفته نیز، با دقت خاصی انتخاب شده. هدف این انتخاب آن است که از یک طرف واژه «توده»^(۲۶) که اندیشه مسؤولیت نداشتن و همبسته نبودن افراد را در بر دارد، کنار گذاشته شود، و از سوی دیگر، نشان داده شود که ارتباط گروه های بسیار وسیع جوامع و حتی تمام بشر را در برمی گیرد و خود یکی از عوامل مهم اجتماعی شدن به شمار می رود.^(۲۷)

شایان ذکر است نخستین عصر ارتباطات اجتماعی با اختراع ماشین چاپ حروف متحرک سربی در سال ۱۴۳۶ م به وسیله گوتنبرگ^(۲۸) آغاز شد و به عقیده مک لوهان^(۲۹) روابط اجتماعی و اندیشه ها و رفتارهای انسانی را هم تحت تاثیر شدید نوشته های چاپی قرار داد؛ به همین سبب وی همه مظاهر زندگی جوامع غربی را در این عصر به عنوان کهکشان گوتنبرگ معرفی می کند.^(۳۰)

۲. پیدایش مطبوعات در جهان

انتشار دوره ای، مهم ترین خصوصیت مطبوعات به شمار می رود؛ به طوری که یونسکو کتاب را یک نشریه غیر دوره ای چاپی تعریف می کند.^(۳۱) در اصلاحیه قانون مطبوعات، مصوب سال ۱۳۷۹ ش مجلس شورای اسلامی نیز در تعریف مطبوعات آمده است:

مطبوعات در این قانون، عبارتند از نشریاتی که به طور منظم و با نام ثابت و تاریخ و شماره ردیف در زمینه های گوناگون خبری، انتقادی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، کشاورزی، فرهنگی، دینی، علمی، فنی، نظامی، هنری، ورزشی و نظایر این ها منتشر می شود.^(۳۲)

چگونگی به وجود آمدن مطبوعات به عنوان یک رسانه، وسیله و کانال ارتباط جمعی، توده ای، گروهی یا اجتماعی بدین گونه بود: با تکمیل صنعت چاپ در اروپا بعد از ایجاد خط و تهیه کاغذ، جوامع اروپایی با انتشار مطبوعات وارد دومین عصر ارتباطات اجتماعی خود شدند؛ به طوری که پس از اختراع ماشین چاپ به وسیله گوتنبرگ در سال ۱۴۳۶ م و ایجاد شرایط فنی، سازمانی و مالی مساعد در زمینه تهیه و تکثیر نوشته ها و پیام های مکتوب، تحول بزرگی در ارتباطات غیر مستقیم آغاز شد و برای اشاعه معلومات و اطلاعات و افکار انسانی و پیشرفت فرهنگ و تمدن بشری، امکانات وسیعی پدید آمد.^(۳۳)

بدین ترتیب از اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم که صنعت چاپ توسعه واقعی خود را یافت، انتشار مطبوعات نیز رفته رفته ویژگی های امروزی خود را به دست آورد؛ به طوری که نخستین روزنامه های چاپی اروپایی به تعداد نسبتاً زیاد و با نظم مستمر دوره ای هفتگی، از دهه سوم قرن هفدهم (در حدود دو قرن پس از ایجاد صنعت چاپ) به وجود آمدند. همچنین اگر در نظر داشته باشیم که انتشار توده گیر و نظم دوره ای کوتاه مدت، دو خصلت اصلی وسایل ارتباط اجتماعی اند، باز بین زمان انتشار نخستین مطبوعات غربی تا اوایل قرن نوزدهم میلادی که مطبوعات روزانه توسعه و تکامل پیدا کردند دو قرن دیگر فاصله وجود داشته است^(۳۴)

از منظر دیگر نیز بررسی ها نشان می دهد، مطبوعات غربی که در قرن هفدهم و دوره حاکمیت استبداد زاده شده بودند، دوره دوم حیات خود را در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم که دوره مطبوعات مسلکی نامیده شده است بیش تر به انتشار اخبار و مقالات سیاسی اختصاص می دادند و در واقع به ایفای نقش موءثر خود در انتشار عقاید آزادی خواهانه و انعکاس جنبش های دموکراتیک می پرداختند؛ ولی از اواسط قرن نوزدهم، مطبوعات غربی دوره سوم حیات خود را با توجه بیش از پیش به چاپ اطلاعات و مطالب گوناگون غیر سیاسی و رها کردن روش های سیاسی آغاز کردند و به عبارتی اسیر بودن آنان در دام تبلیغات بازرگانی باعث شد که سازمان ها و نهادهای مطبوعاتی مانند سایر موءسسات بزرگ اقتصادی، هدف اصلی خود را بر فروش بیش تر استوار سازند.^(۳۵)

شایان ذکر است که توسعه مطبوعات توده گیر، خود تابعی از عواملی مانند کاهش قیمت روزنامه، صنعتی شدن، کاهش بی سوادی، ثروت اندوزی و گسترش شهر نشینی، بالا رفتن سطح زندگی و… در جوامع غربی نیز بوده است.^(۳۶)

۳. وظایف

وسایل ارتباط اجتماعی از جمله مطبوعات با انتقال اطلاعات و آگاهی های جدید و مبادله افکار و عقاید، در راه پیشرفت فرهنگ و تمدن بشری نقش مهمی را به عهده دارند. به عبارتی دیگر، نیازهای روز افزون گروه های وسیع جوامع انسانی به استفاده از وسایل ارتباطی، برای این وسایل نقش ها و وظایف اجتماعی^(۳۷) متعددی را پدید آورده اند^(۳۸) چنان چه وسایل ارتباط اجتماعی، از جمله عوامل اساسی شکل دادن افکار عمومی^(۳۹) در جهان بوده و هستند،^(۴۰) و اگر فراگرد انتشار نوآوری^(۴۱) را نظر بگیریم که حداقل دارای مراحل چهارگانه «آگاهی»^(۴۲)، «ترغیب»^(۴۳)، «تصمیم»^(۴۴) و «تأیید» یا «هم سویی»^(۴۵) می باشد؛ کانال های ارتباط جمعی و جهان وطنی، به طور نسبی در مرحله آگاهی، و کانال های ارتباط شخصی و محلی در مرحله ترغیب فرایند تصمیم نوآوری، حائز اهمیت هستند.^(۴۶)

یکی از وظایف و کارکردهای اجتماعی مطبوعات، ایجاد بستر مناسبی برای نظارت اجتماعی بر دولت و جامعه است. کازنو^(۴۷) نظارت اجتماعی را مجموعه فراگردهای جامعه پذیری و بویژه فشاری می داند که افراد از جانب دیگران در جامعه حس می کنند و این فشار باعث می شود تا رفتار آن ها در جهت هم رنگی و متابعت از جامعه سوق داده شود. در این میان رسانه ها نقش اساسی در نظارت اجتماعی یافته اند و این نظارت بیش از پیش از حالت فردی خارج شده است و توجه به افکار عمومی در این زمینه، اهمیت زیادی یافته است؛^(۴۸) از این رو وقتی بخواهیم به وضعیت انتقاد در وسایل ارتباط اجتماعی یک جامعه بیندیشیم، به گونه ای اجتناب ناپذیر باید به اندیشه در رابطه دولت و رسانه ها، و متعاقباً به تفکر در باره رابطه دولت و ملت روی آوریم؛ زیرا میان این مقوله ها کنشی متقابل وجود دارد.^(۴۹)

به طوری که اسلون^(۵۰) در کتاب «چشم اندازی به تاریخ رسانه ها» می گوید:

حق انتقاد از حکومت، مهم ترین شاخص حضور آزادی مطبوعات است.البته مقصود از حکومت، همان است که در قالب کار کرد، ساختی به نام دولت مطرح است. به عبارتی دولت مجموعه ای از نهادهاست که قوای اجرایی، قانون گذاری، اداره امور مرکزی و محلی، دادگستری، پلیس و نیروهای مسلح را در بر می گیرد …. و حق انحصاری به کار بردن مشروع زور را در اختیار دارد.^(۵۱)

بنابراین، انتقاد، دیگر صرفاً فریاد علیه ظلم و عیب جویی نیست؛ بلکه جایگاهی است برای ارزیابی عملکردها و رویدادها. این ارزیابی، به نوعی دارای کارکرد حضور مشورتی مردم در اداره امور است و چنین کارکردی از نظر قرآن، کارکردی ارزشمند می باشد؛^(۵۲) چنان که خداوند متعال در آیه ۳۸ سوره شورا می فرمایند:

و آنان که امر خدا را اجابت کردند و نماز به پا داشتند (و در حفظ دین و دنیای خود)، کارشان را به مشورت یک دیگر انجام دهند و از آن چه روزی آن ها کردیم به فقیران انفاق می کنند.

از سوی دیگر، اندیشمندان معتقدند که عملکردهای مطبوعات و روزنامه نگاران، هیأت حاکمه و دولت مردان در حوزه انتقاد، خود تابع تئوری هنجاری حاکم بر وسایل ارتباط اجتماعی است؛ تئوری هایی که حاوی بایدها و نبایدها صریح و ضمنی درباره رسانه هاست؛^(۵۳) به طوری که مک کوائل^(۵۴) (۱۹۸۷م) در کتاب «تئوری های ارتباط جمعی» به وضوح این نظر را مطرح کرده است و می گوید:

تئوری های هنجاری با این سؤال اساسی سر و کار دارد که وسایل ارتباط جمعی چگونه باید عمل نمایند و چه انتظاری از آنان می رود. این امر به زنجیره «جامعه رسانه» مربوط می شود و زنجیره مذکور به سه نکته باز می گردد : ۱. ریشه های شکل گیری رسانه ها در آن جامعه؛ ۲. تصویری که رسانه ها به عنوان واسطه میان رویدادها و رسانه ها از خود دارند؛ ۳. تصوری که از رسانه ها برای تداوم سیستم حاکم در جامعه وجود دارد.^(۵۵)

در واقع تئوری هنجاری حاکم بر وسایل ارتباط اجتماعی جامعه، مشخص کننده بایدها و نبایدها در عملکرد آن هاست که قوانین رسانه ای جاری با تعیین میزان استقلال رسانه ها و مشروعیت بخشیدن به ارتباط عمودی یا افقی هیأت حاکمه با رسانه ها به رغم اهمیتی که دارد، فقط سهمی از این بایدها و نبایدها را تعیین می کند؛ ولی توقعات غیر رسمی دولت مردان، توقعات گروه های فشار، باورها و انتظارات مردم از رسانه ها، محتوای حافظه عامه از عملکرد رسانه ها و در مجموع پاره فرهنگ حاکم بر رسانه ها، تعیین کننده بخش عمده ای از این بایدها و نبایدها هستند که می توان همگی آن ها را در تئوری هنجاری حاکم بر رسانه های یک جامعه خلاصه کرد. بنابراین، بستر ساخت و کارکرد رابطه «دولت مطبوعات ملت» را می توان تئوری هنجاری حاکم دانست که عملاً فضای تنفسی مطبوعات را تشکیل می دهند و بر مقدار و نوع انتقاد در مطبوعات تأثیری عمیق می گذارند.^(۵۶)

به هر حال وسایل ارتباط اجتماعی هر کشور، می توانند آیینه تمام نمای زندگی سیاسی و اجتماعی آن کشور باشند؛ به همین دلیل استقلال و عدم استقلال، آزادی و محدودیت آن ها در انعکاس خواست ها و آرمان های جمعی و حل مسایل عمومی، آثار متفاوتی را به وجود می آورد.^(۵۷) در این جهت نقش ها یا کارویژه ها یا کارکردها و یا وظایف اجتماعی وسایل ارتباط اجتماعی که برای نخستین بار از سوی هارولد لاسول^(۵۸) (۱۹۲۸۱۹۴۸م) طبقه بندی شده است و بعدها سایر اندیشمندان به تکمیل آن پرداخته اند را می توان در چهار نقش اساسی بیان کرد: نظارت بر محیط (نقش خبری)، ایجاد و توسعه همبستگی های اجتماعی (نقش تشریحی)، انتقال میراث فرهنگی (نقش آموزشی) و ایجاد سرگرمی (نقش تفریحی).^(۵۹)

ب) زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه

۱. مطبوعات به مثابه زیرساخت

تاریخ تمدن، به تعبیری تاریخ سیر افکار و عقاید بشر است و در مدت بیش از پانصد سال، بشر با استفاده از وسایل و اختراعات علمی مثل چاپ، تلفن، تلگراف، مطبوعات، رادیو، تلویزیون [و رسانه های الکترونیکی عصر دوم مانند اینترنت[ بیش از کوشیده با هم نوع خود فراتر از محدودیت های مکانی و زمانی و… ارتباط پیدا کند. به عبارتی با به کار بردن وسایل ارتباطی، اعضای مختلف جامعه انسانی کوشیده اند از وقایع روز باخبر شوند؛ عقاید خود را به هم دیگر ابراز کنند؛ اندیشه های محیط خود را تفسیر و تعبیر نمایند و سرانجام با تسلط بر وسایل ارتباطی، به پیشرفت های فکری، اجتماعی و سیاسی دست یابند.

در این میان بررسی ها نشان داده است که نقش روزنامه نگاری و ارتباطات اجتماعی در دوران انقلاب فرانسه، انقلاب مشروطه ایران و بسیاری از وقایع و حوادث، غیر قابل تردید است؛ چنان چه نقش ارتباطات به طور عام و فن آوری وسایل ارتباط اجتماعی به طور خاص، در فرایند تغییرات اجتماعی، رشد اقتصادی و تغییرات بزرگ سیاسی در کشورهای به اصطلاح غیر صنعتی و رو به توسعه از قرن نوزدهم مورد بررسی قرار گرفته است.

همچنین بررسی رویدادها در خاورمیانه، آسیا، آمریکای لاتین در قرن بیستم نیز، نشان می دهد که یک خط موازی مستقیم میان اصلاح طلبان و انقلابی ها از یک سو، و روزنامه نگاران، نویسندگان، سخنرانان و منتشر کنندگان اعلامیه ها و جزوات سیاسی از سوی دیگر وجود دارد که نمی توان میان دو جریان رابطه نهادهای ارتباطی بویژه ارتباطات اجتماعی و کل فرایند شورش سیاسی، انقلاب و اصلاح اجتماعی تفکیک قایل شد. به عبارتی در واقع برخی از مهم ترین وقایع اجتماعی دو دهه نخستین قرن بیستم در برخی کشورها از جمله ایران، مستقیما رابطه میان مطبوعات، افکار عمومی و اصلاحات سیاسی و انقلاب ها را نشان می دهد.

بنابراین، با توجه به این که در منابع معتبر علمی از مطبوعات به عنوان یکی از ارکان اساسی انقلاب مشروطه نام برده،^(۶۰) می توان مطبوعات را یکی از زیرساخت های انقلاب مشروطه دانست و چگونگی شکل گیری و کارکردهای آن را در جریان انقلاب مذکور بررسی کرد.

۲. چگونگی شکل گیری ارتباطات اجتماعی در ایران تا آغاز قرن بیستم (۱۰۱۸۱۲۷۹ش/۱۶۳۹۱۹۰۰م)

۱۲. صنعت چاپ در ایران

تاریخ روزنامه نگاری هر کشور، نتیجه اقدام و کوشش دسته برجسته و اشخاص مشخص نیست؛ بلکه حاصل جریان تاریخی است که اعضای مختلف جامعه در آن شرکت دارند.^(۶۱) همچنین تاریخ روزنامه نگاری و ارتباطات اجتماعی ایران، از تاریخ تمدن کشور جدا نیست؛ بویژه پیشرفت ها و نقش رهبری ایران در اختراع و توسعه شاه راه های تجاری، نظام حمل و نقل و پست، دریانوردی، مخابرات، کتاب نویسی و نقشه کشی که در خصوص آن ها پژوهش متعددی انجام شده است.^(۶۲)

شناخت و توسعه صنعت کاغذسازی در ایران، به سرعت انجام شد و رونق یافت؛ اما صنعت چاپ در ایران به کندی راه پیدا کرد. در مقابل، فن کاغذسازی که از طرف شرق آسیا به ایران آمده بود، معرفی فن چاپ در ایران محصول و میوه تمدن غرب و اروپا بوده است. نخستین ماشین چاپ در دوره سلطنت شاه عباس کبیر و به دست ارمنیان جلفای اصفهان وارد ایران شد^(۶۳) و با چاپ نخستین کتاب که کتابی مذهبی و به زبان ارمنی بود ایرانیان نیز وارد کهکشان گوتنبرگ شدند.^(۶۴)

در دوره قاجاریه و مخصوصاً سلطنت فتحعلی شاه در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی که روابط ایران با کشورهای اروپایی رو به توسعه گذاشت، توسعه فن چاپ و امور ارتباطی بار دیگر مورد توجه جدی قرار گرفت. به طوری که از سال ۱۱۹۵ش/۱۸۱۶م، به تدریج ماشین های چاپ از روسیه به ایران آورده و در تبریز به کار انداخته شدند و برای چند سالی تبریز تنها شهری بود که فن چاپ در آن رونق داشت و در آن جا به چاپ خانه «باسمه خانه» گفته می شد. ضمناً نخستین کتاب فارسی چاپی که تبریزی ها در سال ۱۱۹۶ش/۱۸۱۷م منتشر کردند، «قرآن» بود.^(۶۵)

بدین ترتیب با توسعه صنعت چاپ در ایران، آموزش و فرهنگ جدید نیز، رو به ترقی گذاشت و آمیزش این فن بسیار مهم با رسوخ عقاید و آگاهی های جدید در طبقات تحصیل کرده و متوسط ایران، هسته اولی روزنامه نگاری را پدید آورد که انقلاب بزرگی در طرز فکر و روش طبقات مختلف ایران ایجاد کرد.^(۶۶) در این میان، ذکر این نکته ضروری است که افکار تمدن غرب و اروپا و ظواهر آن در قرن نوزدهم، از طریق دو جبهه غربی هایی که به ایران سفر می کردند یا ایرانیانی که به آن جا رفته و بر می گشتند و یا میسیون های مسیحی که از اروپا و آمریکا برای پخش عقاید خود به ایران می آمدند، اشاعه می یافت که در سه رشته اصلی : تأسیس مدرسه، تأسیس بیمارستان و مرکز بهداشت و تاسیس چاپ خانه و قرائت خانه به فعالیت می پرداختند.^(۶۷)

به هر حال با توسعه فن چاپ در ایران و تأسیس چاپ خانه و کارگاه های انتشار در نقاط مختلف کشور در آغاز نیمه دوم قرن نوزدهم صنعت چاپ وسیله بسیار مهم ارتباطاتی در ایران به شمار می رفت و کارکردی شبیه رسانه های امروزی مانند تلویزیون و ماهواره را بازی می کرد. به عبارتی وسیله چاپ تا آن زمان در ایران، مهم ترین نمونه رسوخ تمدن غرب به شمار می آمد و نتایج اجتماعی حاصل از آن در افکار و عقاید ایرانی ها بویژه طبقات دولتی، تجار و روحانیان مشهود بوده است.^(۶۸)

۲۲. طلیعه مطبوعات فارسی در جهان

زادگاه و سرزمین اصلی زبان فارسی، البته ایران است؛ ولی بر خلاف انتظار، نخستین مطبوعات و روزنامه های فارسی در هندوستان منتشر شده اند که علل آن را می توان این گونه برشمرد: توسعه رسمی صنعت چاپ پیش تر از ایران، رواج زبان فارسی در هندوستان و شیوه حکومت و اداره هند در قرن هیجدهم، توسعه نسبی سواد و آموزش و پرورش نسبت به ایران در طبقات بالای جامعه هند، و علاقه انگلیسی ها برای گسترش نفوذ خود در هند. بدین ترتیب پس از انتشار روزنامه های محلی در هندوستان، نخستین روزنامه فارسی زبان در سال ۱۷۹۸ م در دهلی به نام «اخبار» منتشر شد و بعد از آن هم روزنامه های دیگری با عناوین «مرآت الاخبار»، «جام جهان نما»، «شمس الاخبار»، «آئینه سکندری»، «سلطان الاخبار»، «مهر منیر» و «جام جمشید» برای مخاطب داخل هندوستان انتشار یافتند و از راه های گوناگون مانند روزنامه های اروپایی با زبان بیگانه، به طور غیر رسمی وارد ایران شدند.^(۶۹)

۳۲. تأسیس نخستین روزنامه در ایران

تاریخ ارتباطات اجتماعی ایران، در سومین سال سلطنت محمد شاه قاجار، شاهد تأسیس و انتشار نخستین روزنامه فارسی چاپی در ایران بود که اسم رسمی نداشت؛ ولی به نام «کاغذ اخبار»^(۷۰) معروف می باشد و در روز ۲۵ محرم سال ۱۲۵۳ ق / ۱۲۱۶ش/۱۸۳۷م به مدیریت و سردبیری میرزا صالح شیرازی در تهران منتشر شد که روزنامه ای بود با خط نستعلیق و با چاپ سنگی.^(۷۱) «کاغذ اخبار» به فاصله ۲۱۵ سال بعد از انتشار اولین روزنامه در لندن^(۷۲)، در چاپ خانه ای که از تبریز به تهران انتقال داده شده بود، چاپ شد و دوره زمانی انتشار آن ماهیانه بود و مدت انتشار آن حدود سه سال به طول انجامید و مالکیت آن دولتی بود.^(۷۳)

محتوای روزنامه «کاغذ اخبار» به عنوان یک رسانه دولتی، حالت سخن گویی و مداحی دولت وقت را داشته و نوشته ها و اخبار آن بسیار رسمی، خشک و مقاله و تفسیرهای اجتماعی و ادبی نیز نداشته است. مندرجات کوتاه و اخبار خارجی «کاغذ اخبار» هم جز اطلاعات تاریخی و جغرافیایی چیزی بیشتر نداشته و اخبار داخلی آن نیز، تنها به اخبار تهران مربوط می شد و اخبار خارجی آن هم ترجمه ای از اخبار روزنامه های اروپایی و یا نامه های رسیده به تهران بود.^(۷۴)

۴۲. توسعه ارتباطات اجتماعی در ایران از دوره سلطنت ناصرالدین شاه تا آغاز قرن بیستم

دوره سلطنت ناصرالدین شاه، شاهد آغاز صفحات جدیدی در تاریخ ارتباطات داخلی و خارجی ایران بود که تأسیس روزنامه «وقایع اتفاقیه» در سال ۱۲۳۰ش (۱۲۶۷ق/۱۸۵۱م)، افتتاح ارتباطات تلگرافی ۱۲۴۳ش (۱۲۸۱ق / ۱۸۶۴م) و تشکیل وزارت انطباعات ممالک محروسه ۱۲۵۰ ش (۱۲۸۸ق/۱۸۷۱م) برای کنترل بیش تر بر مواد چاپی از جمله روزنامه ها، نمونه های مهمی از تحولات این دوره به شمار می رود.^(۷۵)

بررسی ها نشان می دهد که در مدت سی و پنج سال که از زمان آغاز انتشار نخستین روزنامه وابسته به حکومت در ایران می گذشت، در حدود ده روزنامه در تهران و شهرستان ها منتشر شد که عبارتند از: «کاغذ اخبار» (۱۸۳۷م ، دولتی، ماهانه، تهران)، «زاراریت باهرا» (۱۸۵۱م، غیر دولتی، ماهانه، ارومیه)، «وقایع اتفاقیه»، (۱۸۵۱م، دولتی، هفتگی، تهران)، «تبریز» (۱۸۵۸م، دولتی، ماهانه، تبریز)، «روزنامه دولت علّیه ایران» (۱۸۶۰م، دولتی، هفتگی تهران)، «روزنامه علمیه» (۱۸۶۴م، دولتی، ماهانه، تهران)، «روزنامه ملتی» (۱۸۶۶م، دولتی، ماهانه، تهران)، «روزنامه دولتی» (۱۸۶۶م، دولتی، ماهانه، تهران)، «روزنامه ایران» (۱۸۷۱م، دولتی سه روز در هفته، تهران)، «روزنامه فارس» (۱۸۷۲م، دولتی، هفتگی، شیراز). انتشار این روزنامه ها نشان دهنده توجه دولت استبدادی ناصرالدین شاه به ارتباطات اجتماعی برای مقابله با آزادی خواهان بوده است.^(۷۶)

در دو دهه آخر قرن نوزدهم، روزنامه به عنوان یک وسیله ارتباط اجتماعی با تغییرات اجتماعی و تحولاتی که در ایران به وجود آمد، همراه شد و هسته نارضایتی و شورش مردم علیه استبداد را فراهم کرد. بدین ترتیب که در مدت بیست سال آخر سلطنت ناصرالدین شاه قاجار (۱۸۷۶ ۱۸۹۶م) در حالی که از میان نزدیک به دوازده روزنامه منتشره در ایران، فقط یک روزنامه به نام «مدنیت»، غیر دولتی بود که در شهر تبریز به وسیله ارمنیان انتشار می یافت. سایر روزنامه ها؛ مانند «شرف» و یا «ناصری» همگی به حکومت استبدادی وابسته بودند و کارکردی برای عامه مردم نداشتند؛ ولی از سوی دیگر، بی اعتنایی ناصرالدین شاه به اصلاحات اساسی باعث زندگی تبعیدی عده قابل توجهی از نویسندگان و آزادی خواهان ایران در برخی کشورهای اروپایی، هندوستان، مصر و عثمانی شد که زمینه تشکیل هسته اصلی روزنامه نگاری تبعیدی ایرانی در خارج از کشور را ایجاد نمود و فصل جدیدی در مطبوعات قبل از مشروطه را پایه ریزی کرد.^(۷۷)

مطبوعات تبعیدی فارسی زبان که تعداد آن ها تا آغاز قرن بیستم ۲۲ عنوان بود، در هندوستان، مصر، عثمانی، فرانسه و انگلستان انتشار می یافتند و عمدتاً توزیع آن ها در داخل کشور از سوی ناصرالدین شاه ممنوع شده بود و حتی برای مقابله با آن ها بعضاً روزنامه هایی نیز، از سوی وزارت انطباعات انتشار می یافت. مطبوعات ملی مذکور به حکومت قاجارها حمله و از وضع سیاسی و اجتماعی و اقتصادیِ ایران انتقاد می کردند و برقراری عدالت، آزادی، آزادی مطبوعات، برقراری نظام پارلمانی و… خواستار بودند.

این افکار و عقاید به وسیله الگوی چند مرحله ای نشر پیام ها به وسیله انجمن ها، شب نامه ها، نخبگان جامعه و روزنامه نگاران در میان آحاد مردم در شهرهای بزرگ مانند تهران، تبریز، رشت، اصفهان، شیراز و… اشاعه می یافت. از مهم ترین این روزنامه ها می توان به روزنامه های ذیل اشاره کرد: «اختر» (هفتگی، ۱۸۷۵م، استانبول)، «عروه الوثقی» (۱۸۸۲م، هفتگی، پاریس)، «قانون» (۱۸۹۰م، ماهانه، لندن)، «شاهسون« (۱۸۸۹م، ماهانه، استانبول)، «حکمت» (۱۸۹۲م، ماهانه، قاهره)، «حبل المتین» (۱۸۹۳م، هفتگی، کلکته)، «ثریا» (۱۸۹۸م، هفتگی، قاهره) و «پرورش» (۱۹۰۰م، هفتگی، قاهره).^(۷۸)

در این میان اولین مبارزه دسته جمعی از سوی مطبوعات ملی تبعیدی که در خارج انتشار می یافتند و بعداً در ایران توزیع می شدند (مانند روزنامه «اختر») به همراه روزنامه های مخفی (شب نامه ها که در داخل کشور، بویژه آذربایجان منتشر می شدند) همگام با آحاد مردم کشور آشکار شد. این واقعه هنگام واگذاری انحصار تنباکو و توتون (قرار داد تالبوت) به یک شرکت انگلیسی از سوی ناصرالدین شاه، در سال ۱۲۶۹ ش/۱۸۹۰م به وقوع پیوست که با رهبری روحانیان منجر به پیروزی جنبش ضد استعماری تنباکو به عنوان طلیعه انقلاب مشروطه منجر گردید.^(۷۹)

از جمله ویژگی های محتوای مطبوعات ملی خارج از کشور در آن دوره، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. محتوای آن ها بیش تر جنبه اجتماعی، سیاسی و تفسیری داشت و کم تر به اخبار داخلی و خارجی دولت می پرداختند؛

۲. اغلب نویسندگان و ناشران؛ آزادی خواه، مشروطه طلب و خواستار الغای حکومت استبدادی بودند؛

۳. هم جراید و هم نویسندگان، بی نهایت تحت تاثیر نظام اجتماعی سیاسی اروپا و الگوی اداری و مملکتی و حکومتی کشورهای اروپایی بویژه انگلستان، فرانسه، بلژیک، فرانسه و سوئیس بودند؛

۴. مطبوعات این دوره با مطالب خود توانستند بین روحانیان ایران و روشن گران در اروپا و تحصیل کرده های خارجی ایران تعاملی ایجاد کنند و میدان را برای مبارزات آینده آماده سازند.^(۸۰)

به هر حال، پس از کشته شدن ناصرالدین شاه و با روی کار آمدن مظفرالدین شاه در سال ۱۲۷۶ش (۱۳۱۵ق/۱۸۹۷م) باز هم وضعیت مطبوعات دولتی در تولید و توزیع، بسیار بد بود و قدرت رقابت با مطبوعات تولیدی در خارج از کشور را نداشتند. حکومت برای حل این مشکل، نخستین روزنامه دولتی را که به صورت روزانه بود، تحت عنوان «خلاصه الحوداث» در سالروز تولد مظفرالدین شاه منتشر کرد. انتشار این روزنامه تا ماه اوت ۱۹۰۳ م ادامه یافت و سبک آن همانند گذشته همراه با تعارفات اغراق آمیز از پادشاهان و ضعف در خبرنویسی و ارایه خبر بود.^(۸۱)

مجموعه وقایع ذکر شده باعث گردید که شیوه ارتباطی ایرانیان در آستانه ورود به قرن بیستم در نشر افکار و عقایدشان بین طبقات مختلف مردم، دیگر انحصاراً از طرق قدیمی ارتباطات شفاهی که ارتباط فردی، گروهی، سخنرانی، انجمن ها و دوره ها را در برمی گرفت انجام نگیرد؛ بلکه علاوه بر آن از راه های دیگری هم چون نشر کتاب، جزوه، اعلامیه و مطبوعات نیز انجام شود که برای بیش تر ایرانیان تازگی داشت. این دو شیوه ارتباطی به هم کمک کردند که جریان ارتباطی ایرانیان با خود و دنیای خارج تسهیل شود.^(۸۲)

۳. زیرساخت مطبوعاتی دوره اول انقلاب مشروطه (۱۲۷۹ ۱۲۸۵ش / ۱۹۰۰ ۱۹۰۶م)

۱۳. چگونگی شکل گیری و ویژگی ها

دوره اول انقلاب مشروطه ایران که به صدور فرمان مشروطه از سوی مظفرالدین شاه، تشکیل نخستین مجلس شورای ملی و تدوین نخستین قانون اساسی ایران منتهی شد، در تاریخ ارتباطات اجتماعی ایران نیز فصل مخصوص به خود را دارد.^(۸۳)

زیرساخت مطبوعاتی انقلاب مشروطه در بین سال های ۱۲۷۹ ۱۲۸۵ش (۱۹۰۰ ۱۹۰۶م؛ یعنی آغاز قرن بیستم تا صدور فرمان مشروطه)، از حدود چهل روزنامه عمدتاً انقلابی و آزادی طلب تشکیل شده بود که در تهران و شهرستان ها منتشر می شدند. همچنین شهرهای مشهد، همدان و بوشهر برای نخستین بار در تاریخ ایران در دوره مذکور، صاحب روزنامه گردیدند. در واقع نیمی از تعداد ۸۳ روزنامه انتشار یافته در داخل کشور از سال ۱۲۱۶ ش / ۱۸۳۷م، مربوط به شش سال اول قرن بیستم است؛ و ضمناً تبریز نیز، بزرگ ترین مرکز انتشار روزنامه های ملی و غیر دولتی کشور در دوره اول انقلاب مشروطه محسوب می شد.^(۸۴)

از مهم ترین مطبوعات این دوره می توان به روزنامه های ذیل اشاره کرد: «طلوع» (۱۹۰۰م، غیر منظم، بوشهر)، «کمال» (۱۹۰۱م، هر دو هفته یک بار، تبریز)، «ادب» (۱۹۰۰م، هفتگی، مشهد)، «امید» (۱۹۰۶م، هفتگی، تبریز)، «ادب» (۱۹۰۴م، هفتگی، تهران)، «جریده ملی» (۱۹۰۶م، هفته ای دو شماره، تبریز)، «الجناب» (۱۹۰۶م، هفتگی، اصفهان)، «مکتب» (۱۹۰۶م، نامنظم، تهران)، «اسلامیه» (۱۰۹۶م، هفتگی، تبریز) و «نوروز» (۱۹۰۲م، هفتگی، تهران).^(۸۵)

همچنین در شش سال مذکور، فقط هشت روزنامه جدید ملی در خارج از کشور انتشار یافت که نسبت به دوره قبل از آغاز قرن بیستم، کاهش قابل توجهی داشت. علت آن بود که فعالیت انقلابی ها و آزادی خواهان در آن روزها، عمدتاً به ایران منتقل شده بود.^(۸۶)

به هر ترتیب از انتشار نخستین روزنامه در ایران تا اعلام مشروطه، روی هم رفته در حدود ۱۱۴ روزنامه دولتی و غیر دولتی در داخل و خارج از کشور منتشر شد (جداول شماره ۱ و ۲) که به جز یک روزنامه روزانه به نام «خلاصه الحوادث» که مدتی در تهران منتشر می شد، تمام مطبوعات ایران در این ۶۹ سال، هفتگی و ماهانه و چند نشریه سه روز در هفته بود. اندازه روزنامه های داخلی دوره اول انقلاب نیز، مانند روزنامه های قبل از آغاز دوره مذکور کوچک بود؛ مخصوصاً در دو سال قبل از صدور فرمان مشروطه که به علت کمبود کاغذ، صفحات مطبوعات در هر شماره تغییر می کرد.

مندرجات مطبوعات این دوره نیز، تماما سیاسی و انتقادی بود و کم تر مسایل تفریحی و فرهنگی و ادبی مطلقاً غیر سیاسی در آن ها دیده می شد. در روزنامه های دوره مذکور از آگهی مطبوعاتی هم خبری نبود. البته به علت علاقه و اشتیاق اهالی شهرستان ها و تهران به مسایل سیاسی، تیراژ روزنامه های ملی و غیر دولتی همگام با افزایش تعدادشان در این دوره نسبت به سال های قبل افزایش قابل توجهی پیدا کرد.^(۸۷)

در مجموع از آغاز قرن بیستم تا صدور فرمان مشروطه، در کارنامه مطبوعاتی ایران انتشار مطبوعات فرهنگی، مذهبی، پزشکی، کشاورزی، ادبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دیده می شود که در پرورش روزنامه نگار، شب نامه نگار و رابطان خبری مطبوعات فارسی برون مرزی نیز، سهم به سزایی داشته اند. همچنین مدرسه ها در آن روزگار نیز، یکی از کانون های مطبوعاتی بوده اند و حتی در آستانه صدور فرمان مشروطه، روزنامه خوانی در قهوه خانه ها شدیداً رواج پیدا کرده بود.^(۸۸)

۲۳. کارکردها

تأمین نیازهای اطلاعاتی انجمن های سری

یکی از ارکان انقلابی در ایران که شبکه نهضت مشروطه طلبی را بیش از پیش ریشه دار کرد و در ارتباطات اجتماعی عصر انقلاب مشروطه نقش مهمی داشت، انجمن های سری بود. این انجمن ها در تاریخ انقلاب مشروطه ایران فصل جداگانه و مخصوص دارند؛ ولی از جنبه تعامل انجمن ها با مطبوعات ملی و عوامل ارتباطات اجتماعی در ایران، همین قدر باید یادآوری کرد که انجمن ها در حقیقت، مرکز تهیه مقالات انقلابی روزنامه ها و همچنین مرکز مباحثه و تفسیر و تعبیر نوشته های مطبوعات ملی به شمار می رفتند.

انجمن های سری که در اواخر قرن نوزدهم در تهران و برخی شهرها به وجود آمده بودند، در اوایل قرن بیستم در اکثر شهرهای بزرگ ایران نیز توسعه یافته و مرکز تجمع و فعالیت ملی گرایان و آزادی خواهان شدند. البته دو دسته مهم روزنامه نگاران و روحانیان در تشکیل این انجمن ها نقش بسیار مهمی ایفا می کردند؛ به طور مثال از ۵۴ نفر عضو نخستین انجمن سری که در تهران تشکیل شد، بیست نفر روزنامه نگار و بقیه روحانی و بازرگان بودند.

حضور روزنامه نگاران از این رو در انجمن های سری اهمیت داشت که علاوه بر آگاهی و دانشی که از اوضاع داخل و خارج کشور داشتند، روزنامه ها و جزوه های آن ها وسیله ترویج و توسعه انجمن های سری بین مردم بود. البته نقش روحانیان در انجمن های سری به علت احترام و نفوذ قابل ملاحظه ای که بین بازاریان و مردم داشتند، مهم بود و از طرفی روحانیان هم از طریق مکاتب و مدارس مذهبی در آموزش و پرورش زمان خود اثر می بخشیدند. ذکر این نکته نیز مهم است که یکی از دستورهای مهم انجمن های سری، این بود که هر روز یا هر هفته اعضای انجمن در مرکز خود جمع شده و روزنامه های ممنوعه داخل و خارج کشور را برای یک دیگر بخوانند و اوضاع و احوال مملکتی و فعالیت های خود را مورد بحث و ارزیابی قرار دهند. در نتیجه پیوند روزنامه ها و انجمن های سری و ارتباطی که از این طریق حاصل شده بود، اسلحه بسیار مهمی در تبلیغات انقلابی ها و آزادی خواهان به شمار می آمد.^(۸۹)

منبع عقاید و مرجع اصلی خبرهای داخلی و خارجی جامعه

مطبوعات ملی خارج از کشور که آزادی خواهان آن را منتشر می کردند در دوره اول انقلاب مشروطه نه تنها منبع عقاید و مباحث سیاسی و اجتماعی برای مردم و آزادی خواهان داخل کشور بود، بلکه مرجع و منبع اصلی خبرهای داخلی و خارجی برای خوانندگان پایتخت و شهرستان ها به شمار می آمد؛ از این رو مطبوعات خارج از کشور در این دوره مهم ترین ذخیره اطلاعات اجتماعی در ایران محسوب می شود؛ مثلاً اخبار مربوط به جنگ روسیه و ژاپن و فعالیت انقلابی ها در روسیه، از طریق مطبوعات فارسی خارج از کشور به ایران می رسید.^(۹۰)

کلاس های جدید انتقال آگاهی به جامعه

مطبوعات در دوره اول انقلاب مشروطه، با ترویج افکار آزادی خواهانه و اطلاعات جدید، به صورت کلاس های جدید انتقال دانش و آگاهی بین عامه در آمدند.^(۹۱) به عبارت دیگر، آزادی خواهان و افراد دارای سواد بیش تر با دریافت پیام های مطبوعات، آن ها را با استفاده از الگوی چند مرحله ای نشر در بین اقشار مختلف مردم اشاعه می دادند.

تغییر نگرش مردم به مطبوعات و روزنامه نگاران

یکی از کارکردهای مطبوعات در دوره اول انقلاب مشروطه که از جنبه جامعه شناسی و روان شناسی اجتماعی بسیار مهم می باشد، این است که فعالان ارتباطات اجتماعی این دوره متشکل از روزنامه نگاران، ناشران و گویندگان حلقه های تشکیلاتی انقلاب مشروطه ایران را تشکیل می دادند. روزنامه نگاران حرفه ای این دوره برای نخستین بار به اهمیت و آگاهی افکار عمومی پی بردند و در حقیقت افکار عمومی این دوره،