خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل شیعه و جهانی شدن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شیعه و جهانی شدن :

مقدّمه

«جهانی سازی»** به عنوان یک پدیده نسبتا جدید، دغدغه فکری زمانه است. دغدغه بودن این مقوله ناشی از چالش های فکری و هویّتی این پدیده است. آثار و پیامدهای جهانی سازی در عرصه ها و حوزه های اصلی حیات اجتماعی انسان (سیاست، اقتصاد و فرهنگ) با محورهای مثبت و منفی همراهند و همین امر موجب می گردد که داوری مطلق انگارانه، سیاه و سفید دانستن مطلق آن و سطحی انگارانه جلوه کند. دو رویه بودن جهانی سازی از سویی، ناشی از بُعد فنّاورانه آن می باشد و از سوی دیگر، در ماهیت ایدئولوژیک آن ریشه دارد. جهانی سازی با استفاده از فنّاوری ارتباطی، میان پدیده های بومی و

جهانی پیوند می زند، ایده ها و هنجارهای بومی را جهانگیر می سازد و از طریق تعمیم سازی فرهنگی و ارزشی به استحاله و تخریب تمایزها و تفاوت های بومی و محلی می انجامد. از جانب دیگر، به گفته دیوید هاردی، جهانی سازی با فروریختن مرزهای زمانی و مکانی، جوامع بشری را دچار بی هویّتی و بحران معنا می سازد؛ زیرا این پدیده مهم ترین عناصر هویّت ساز یعنی زمان و مکان را تحت تأثیر قرار داده، به فشردگی مکان ها و تراکم زمان ها می انجامد.

با توجه به آثار و پیامدهای جهانی سازی برای جوامع بشری و با عنایت به وضعیت خاص جوامع اسلامی، چالش ها و تعارضات جهانی سازی نسبت به جوامع و اندیشه اسلامی تشدید می گردد؛ زیرا چه جهانی شدن را به عنوان یک پروسه تاریخی تلقّی نماییم یا یک پروژه غربی، در هر دو حالت، مظروف این ظرف ایده های لیبرالیسم است و فرهنگ لیبرالیستی، گفتمان مسلّط عصر جهانی. این امر به معنای چالش جدّی هویّت و فرهنگ اسلامی است. به عبارت دیگر، جهانی سازی چالش های مدرنیته غرب در برابر سنّت دینی را از لایه های خاص روشن فکری و روشن اندیشی در حوزه عام جوامع مطرح نموده و تعامل جوامع اسلامی با پدیده های جدید را به دغدغه عمومی مسلمانان و به ویژه جوانان مسلمان، تبدیل کرده است. با الهام از ایده آنتونی گیدنز می توان گفت: اگر تجدّد و مدرنیته جوامع سنّتی را با بحران هویّت و تشخّص یابی روبه رو نمود، جهانی سازی این بحران را در سطح عام و گستره وسیع جوامع سنّتی مطرح کرد. در مواجهه با دغدغه مطرح شده، اندیشمندان مسلمان چه پاسخی تدارک دیده اند؟ اندیشه و فرهنگ اسلامی از چه ظرفیت ها و توانمندی هایی برای ارائه تعریف جدیدی از هویّت انسان مسلمان و تجدّد برخوردار است؟ به طور خاص، در اندیشه فقهی کلامی تشیّع، چه ظرفیت ها و زمینه هایی را می توان برای مواجهه منطقی با پرسش های برآمده از درون جهانی سازی شناسایی کرد؟

متن حاضر به این پرسش عنایت دارد که اندیشه فقهی کلامی چه ظرفیت هایی برای مواجهه با پدیده جهانی سازی دارد؟ طبعا پرسش از ظرفیت های فکری مقدّم بر سؤال از زمینه ها و موانع عینی است. سطح بحثِ نخست عمدتا دارای رویکرد فکری است، در حالی که سطح دوم عمدتا دارای رویکرد جامعه شناختی می باشد. پاسخ احتمالی مورد توجه در این نوشتار در این گزاره فرضی مطرح می شود: اندیشه فقهی کلامی شیعی با اهتمام بر جایگاه عرف و عقل در فهم شریعت اسلامی از یک سو، و تأکید بر عنصر بالنده اجتهاد و تفّقه دینی از سوی دیگر، ظرفیت های درونی قابل توجهی در مواجهه با پرسش های عصر جهانی شدن در اختیار می گذارد. برای تبیین پرسش مزبور و پاسخ اسلام شیعی به آن، مطالب این نوشتار در محورهای ذیل دنبال می شوند:

برای کشف ظرفیت های موجود در اندیشه سیاسی شیعی، مقایسه اصول، مبانی و اهداف حکومت جهانی اسلام، که در چارچوب اندیشه شیعی در قالب حکومت مهدوی و جامعه عصر ظهور مطرح می گردند، با اصول و اهداف جهانی سازی لیبرال و الگوی دموکراسی لیبرال می تواند راهگشا باشد. بر اساس اندیشه مهدویت، ناکامی الگوهای بشری در اداره عادلانه جوامع بشری زمینه های یأس، سرخوردگی و درماندگی انسان معاصر را فراهم نموده، خود بسترساز پذیرش ایده مهدویت شیعی می گردد. بنابراین، ناگزیر باید مهم ترین اهداف و ویژگی های نظام لیبرالیسم را به عنوان مظروف و گفتمان غالب جهانی سازی با اندیشه حکومت مهدوی مورد مقایسه قرار دهیم:

ماهیت و ویژگی های جهانی شدن؛

ماهیت و ویژگی های حکومت جهانی اسلام؛

مقایسه جهانی شدن و حکومت جهانی اسلام.

در سراسر این نوشتار، ما در پی تأیید این گمانه هستیم که جهانی شدن دارای دو رویه «ایدئولوژیک» و «تکنولوژیک» است. از نظر ایدئولوژیک، رابطه جهانی شدن و حکومت جهانی اسلام رابطه تعارضی، و از نظر تکنولوژیک، عدم تعارض و همراهی است. ناگفته پیداست که بر اساس دو دیدگاه دیگر (ایدئولوژیک نگر صرف وتکنولوژیک نگر تنها) رابطه مزبور از تعارض کامل تا انطباق وهمراهی کامل در نوسان می باشد. با تفکیک دو رویه مزبور،استدلال می کنیم که جهانی شدن بذاته و از نظر ماهوی فرایندی تاریخی است که بر بنیان توسعه و پیشرفت خیره کننده تکنولوژی ارتباطی شکل گرفته است. بنابراین جهانی شدن ظرف بی مظروفی است که هر جمع و جماعتی می تواند مظروف خود را در درون آن به دیگران عرضه نمایند، هرچند امروزه حجم بیشتر این ظرف را آموزه های لیبرال غربی به خود اختصاص داده است. بنابراین، جوامع اسلامی نیز این فرصت را دارند تا با استفاده از منطق و توانمندی های تعالیم و فرهنگ اسلامی، جوامع تشنه و سرخورده بشری را سیراب سازند، اما ظرف انتقال دهنده این مشروب «جهانی شدن» می باشد.

الف. ماهیت و ویژگی های جهانی شدن

در مورد ماهیت و ویژگی های جهانی شدن، اتفاق نظری وجود ندارد. احتمالاً این امر تا حدّی طبیعی است؛ زیرا با پدیده ای روبه رو هستیم که در حال تکوین و «شدن» است و هنوز به «بودن» نرسیده تا توصیف و شرح جامعی از آن ارائه نماییم. عمدتا سه رهیافت فکری از سه زاویه مختلف به بررسی این مقوله پرداخته اند: نگاه رئالیستی، لیبرالیستی و رادیکال. دو نگاه اول و سوم جهانی شدن را پدیده ای دیرینه و مقوله ای قدیمی می دانند، در حالی که نگاه لیبرالیستی آن را یک مقوله جدید می خواند. واقع گرایانی همچون گیپلین (۱۹۸۷) و هانتینگتون (۱۹۹۳) دوره جدید را ادامه دوره جنگ سرد ارزیابی نموده، تنها تفاوت هر دو مقطع را در دگرگونی چهره قدرت می دانند. اینان معتقدند: سیاست جهانی پس از جنگ سرد با پیش از آن تفاوت جدّی ندارد و تنها حوزه رقابت و چهره قدرت تغییر نموده است. گیلپین معتقد است: آنچه تغییر کرده یک بازی در قلمرو اقتصادی است، اما هانتینگتون بر این باوراست که سیاست قدرت همچنان ادامه دارد، با این تفاوت که جای بازیگران دگرگون شده و تمدن ها به جای دولت ملت هابازیگران اصلی سیاست جهانی اند.(۱)

رهیافت رادیکال و انقلابی، که عمدتا مارکسیست های تجدیدنظرطلب هستند، نیز بسان واقع گرایان می اندیشند و معتقدند که صحنه جدید صرفا مرحله ای جدید در ابراز بلندپروازی های امپریالیستی است و جهانی شدن شکل جدیدی از استعمار است.(۲) اما در این میان، لیبرال ها و فردگرایان پایان جنگ سرد را پیروزی نهایی لیبرال دموکراسی غرب اعلام نموده، آن را مقطع کاملاً جدیدی در تاریخ بشری می خوانند. در این تلقّی، جنگ سرد نه دوره خاصی از تاریخ، بلکه پایان تاریخ و نقطه پایانی سیر تکاملی ایدئولوژی بشری و عالمگیرشدن دموکراسی لیبرال غربی و شکل نهایی حکومت بشری است.(۳) نویسندگان مزبور تنها کشورهای غربی را حوزه حاکمیت الگوی دموکراسی لیبرال نمی دانند، بلکه با قاطعیت تمام، از جهانگیر شدن آن یاد می کنند. «این ترکیب به این معناست که فرایند بنیادی در کار است تا الگوی تکاملی مشترکی را برای کل جوامع انسانی دیکته کند؛ به طور خلاصه، چیزی شبیه تاریخ جهانی بشر در راستای نیل به دموکراسی لیبرال.»(۴) بنابراین، هر چند فوکویاما از جهانی شدن نمی گوید، اما نظریه «پایان تاریخ» او محتوای جهانی شدن محسوب می شود.

صرف نظر از تفاوت های لفظی و گاه ماهوی در تعریف جهانی شدن، از میان تعاریف گوناگون، می توان این نکته را به عنوان مخرج مشترک کلیه تعریف ها برگزید که جهانی شدن، چه به عنوان یک پروسه یا پروژه، بیانگر وضعیتی است که در درون آن، ارتباطات متقابل، وابستگی متقابل و تأثیرگذاری متقابل به شکل فزاینده ای رشد یافته است، به گونه ای که شعاع اثرگذاری رفتار واحدهای سیاسی از مرزهای ملّی عبور نموده، دورترین واحدها را تحت تأثیر قرار می دهد.

آنتونی مک گرو ضمن تأکید بر بعد ارتباطی «جهانی شدن»، ویژگی های ذیل را برای آن مطرح می کند:

۱. فعالیت های سیاسی، اجتماعی و اعتقادی بر ماورای مرزهای ملّی تأثیر می گذارند و از آن ها تأثیر می پذیرند؛

۲. حجم کنش متقابل افزایش می یابد و نظام جدید جهانی ایجاد می گردد؛

۳. شدت و وسعت ارتباطات افزایش می یابند و زمان و مکان فشرده می شوند؛

۴. ارتباطات در حال رشد مسائل جدیدی در سطح فراملّی ایجاد می کنند که دغدغه عمومی بشر هستند و حل و فصل آن ها نیازمند همکاری جهانی می باشد.

۵. شبکه های به هم فشرده، که بازیگران ملّی را محدود می نمایند، شکل می گیرند و حاکمیت و خودمختاری آنان را کاهش می دهند.

اما جهانی شدن با این ویژگی ها تا چه اندازه احتمال توفیق دارد؟ این پرسش از نگاه لیبرالیسم پاسخ مثبت دارد؛ زیرا جهانی شدن جریانی طبیعی است که دیر یا زود شعاع خود را بر سراسر جهان گسترش خواهد داد. در این تلقّی، همراه با جهانی شدن، دنیا شاهد عالمگیر شدن دموکراسی لیبرال، تجارت آزاد و اصول اعتقادی لیبرال خواهد بود و دیگر فرهنگ ها در برابر موج توفنده این جریان رنگ خواهند یافت.

اما در مقابل، نگرش چپ و دیدگاه انتقادی، جهانی شدن را چهره جدیدی از قدرت امپریالیستی می خواند و عمدتا جنبه پروژه بودن آن را مورد تأکید دارد و معتقداست که جهانی شدن بامقاومت هایی مخالف در قالب جنبش های کارگری و ائتلاف های منطقه ای روبه روخواهد گشت.

از منظر اسلامی، آراء و اندیشه های بشری دارای جنبه های صوری و گذرا هستند و از پایداری و ماندگاری برخوردار نیستند و در برابر اندیشه های دینی رنگ خواهند باخت؛ زیرا اسلام با توجه به ظرفیت و توانمندی ذاتی و انطباق با فطرت انسانی، از جذبه هایی به مراتب بیش از ایده های بشری برخوردار است. اما تحقق این امر نیازمند ارائه منطق دینی در قالب قابل قبول و ترسیم چهره واقعی اسلام نزد افکار جهانی است. در صورت تحقق این مسئله، جهان در آینده شاهد جهانی شدن اسلام به جای لیبرالیسم غرب خواهد بود.

ب. حکومت جهانی اسلام

حکومت جهانی اسلام بر مبنای نگرش جهان شمولی تعالیم اسلامی استوار می باشد. این نکته بدان معناست که اسلام دینی جهان شمول و عالمگیر است که در جهت رفاه دنیوی و سعادت عموم ابنای بشر، برنامه های خود را مطرح می نماید. هدف اسلام در واقع، همان هدف بعثت نبی خاتم و فلسفه نبوّت است که در بلند مدت، غایت آن را کمال و سعادت بشری تشکیل می دهد. اما برای رسیدن به این هدف نهایی، اسلام از بسط ارزش های دینی و به ویژه عدالت اجتماعی از حوزه خاص، آغاز می کند و تا مرز عدالت گستری در سطح جهان امتداد می یابد. بنابراین، تقسیم مکارم اخلاق و بسط عدالت اجتماعی و قیام جامعه به قسط و عدالت از مهم ترین اهداف رسالت نبی خاتم می باشد. در این زمینه، اسلام سازوکار اجرایی نیل به اهداف مزبور را تحت عنوان «تشکیل حکومت دینی»، که گستره حاکمیت خود را در ورای مرزهای ملّی و در سطح جهان جست وجو می کند، مطرح می نماید. مهم ترین ویژگی های حکومت جهانی اسلام عصر ظهور را می توان در محورهای ذیل مطرح کرد:

۱. پیشرفت برق آسای علوم

روایات و متون دینی اسلام جامعه عصر ظهور و تحت حاکمیت حکومت جهانی امام عصر (عج) را به گونه ای توصیف نموده اند که فهم این تحوّلات جز در پرتو گسترش عینی فنّاوری علم و اطلاعات، که از آن با عنوان «جهانی شدن» یاد می شود، دشوار می نماید. از این رو، تفاسیر اسلاف و اندیشمندان گذشته این دگرگونی عظیم و بنیادین در زمینه علوم و فنّاوری را از منظر قدرت ماورای طبیعی و با عنوان «معجزه الهی» مطرح نموده اند. برای نمونه، از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمودند: «دانش بیست و هفت حرف (شعبه و شاخه) است و مجموع آنچه پیامبران آورده اند دو حرف است و مردم تا آن روز (عصر ظهور) بیش از آن دو حرف ندانند و وقتی قائم قیام کند، بیست وپنج حرف بقیه رابیرون می آورد و در میان مردم منتشرمی سازد. بدین سان، مجموع بیست و هفت جزء دانش را نشر می دهد.»(۵)

بنابراین، طبق مفاد روایت مزبور، نشر و گسترش علوم، اعم از علوم عقلی و طبیعی، در عصر ظهور، در مقایسه با سایر مقاطع تاریخی، از نسبت ۲ به ۲۵ برخوردار می باشد. در پرتو پیشرفت علم و فنّاوری است که امکان اعمال حاکمیت جهانی در اکناف عالم فراهم می آید و شهروندان حکومت جهانی با همدیگر مرتبط می شوند. امام صادق علیه السلام این مسئله را چنین مطرح می نمایند: «در زمان قائم، شخص مؤمن در حالی که در مشرق به سر می برد، برادر خود را، که در مغرب است، می بیند و نیز آنکه در مغرب است، برادر خویش را در شرق خواهد دید.»(۶)

پیشرفت فنّاوری اطلاعات و ارتباطات، که از آن به عنوان مهم ترین عامل جهانی شدن به مفهوم فشرده شدن فضا و زمان یاد می کنند، در عصر ظهور به مرحله کمال می رسد، به گونه ای که همگان در آنِ واحد، از طریق امواج صوتی پیام را دریافت می کنند. در روایتی، در این زمینه می خوانیم: «چون قائم ما قیام کند، گوش و چشم شیعیان ما را چنان تقویت می کند که بین آن ها و امام، پست و پیکی وجود نداشته باشد، به گونه ای که وقتی امام با آن ها سخن می گوید آنان می شنوند و او را می بینند و امام در جایگاه خود قرار دارند.»(۷)

در اینجا رویه تکنولوژیک جهانی شدن مطرح است که نه تنها با اندیشه حکومت جهانی اسلام تعارض ندارد، بلکه فهمی معقول و قابل قبولی از آن مطرح می کند. اگر در گذشته، درک مضمون این حدیث با شک و تردیدهای علمی روبه رو بود، امروزه توسعه و پیشرفت خیره کننده فنّاوری و اطلاعات ارتباطی این معانی را مورد تأیید قرار داده، کمترین تردیدی برای آن ها باقی نمی گذارد. در پرتو چنین جامعه ای، مردمانی با افکار و اندیشه های بلند و بینش وسیع تربیت می شوند که بیش از پیش استقرار حاکمیت جهانی اسلام و برخورداری از یک جامعه همراه با ثبات و عدالت را فراهم می آورند؛ زیرا شهروندان این جامعه در پرتو عقلانیت ناشی از تعالیم عصر ظهور و با پشتوانه توسعه علمی، به تعامل و برقراری روابط اجتماعی در سایه حکومت مهدوی همّت می گمارند.

۲. توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی

«توسعه اقتصادی» به مفهوم برخورداری از موهبت های مادی و بهبود کمی و کیفی زندگی، از دیرباز یکی از دغدغه های بشر بوده و امروزه نیز جایگاه مهمی در مباحث اجتماعی سیاسی به خود اختصاص داده است. اما از سوی دیگر، «عدالت اجتماعی» نیز مقوله ای است که در کنار توسعه اقتصادی به عنوان گم شده جوامع بشری از دیرزمان مطرح بوده است. اگر توسعه اعتقادی را از کار ویژه های مهم دولت ها بدانیم، به یقین برقراری عدالت اجتماعی و ایجاد فرصت های برابر برای کلیه شهروندان از مهم ترین وظایف آنان محسوب می گردد. در میان دو مقوله توسعه و عدالت، دومی از اهمیت بیشتری برخوردار بوده و در