خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تسبیح موجودات از نظر قرآن کریم

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تسبیح موجودات از نظر قرآن کریم :

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان

تسبح له السموات السبع والارض ومن فیهن و ان من شی ء الا یسبح بحمده ولکن لاتفقهون تسبیحهم انه کان حلیما

غفورا (الاسراء۱۷/۴۴

)

یکی از معانی بلند و عمیق قرآنی، مساله تسبیح نظام آفرینش در برابر خداوند متعال است. آیات و روایات فراوانی وجود

دارد که به صراحت به تسبیح و حمد موجودات اعم از ذی روح و غیر ذی روح اشاره می کند

.

«

تسبیح » در لغت به معنای حرکت سریع در آب و یا هوا است و در فرهنگ قرآن به معنای «تنزیه و مبرا داشتن » خدای

تعالی است از هر گونه نقص و عیب و حاجتی که در ماسوای او فرض شود

. ^(۱)

در قرآن کریم ۹۲ مورد مشتقات ریشه (س، ب، ح) به کار رفته و به چهار صورت مصدر، فعل ماضی، فعل مضارع، و فعل

امر استعمال شده است

. ^(۲)

استعمال تسبیح در ساختهای سه گانه فعل می تواند نشانگر این موضوع باشد که تسبیح

موجودات اختصاص به زمان خاصی ندارد، همان گونه که ثابت خواهد شد این نوع تسبیح اختصاص به موجود یا

موجودات خاصی هم ندارد

.

دو نظریه اساسی درباره تسبیح موجودات وجود دارد

:

الف – تسبیح موجودات ذی روح و ذی شعور، حقیقی است ولی تسبیح موجودات غیر ذی روح، مجازی می باشد

.

ب – هم تسبیح موجودات ذی روح و هم تسبیح موجودات غیر ذی روح حقیقی است و هرگز به صورت مجازی در قرآن

کریم استعمال نشده است

.

توضیح این که گروه اول مرادشان آن است که این موجودات صرفا آیتی بر وجود خداوند هستند و قرآن کریم از این

آیت بودن » موجودات غیر ذی شعور به «تسبیح » تعبیر کرده است. بنابراین در این معنا «تسبیح » به معنای «تنزیه و منزه

دانستن » نیست بلکه به معنای «آیت و نشانه بودن » است، یعنی کاربرد لفظ تسبیح درباره موجودات ذی شعور با آنچه در

باب موجودات غیر ذی شعور به کار رفته کاملا متفاوت است. مرحوم طبرسی (ره) در مجمع البیان

(۳)

و زمخشری در

کشاف

(۴)

و همچنین صاحب منهج الصادقین

(۵)

و … بر این اعتقادند

.

گروه دوم که تسبیح موجودات را اعم از – ذی شعور و غیر ذی شعور – حقیقی می دانند، بر این نکته تاکید دارند که تمام

موجودات علاوه بر این که «آیت و نشانه » وجود حق تعالی هستند، همگی به صورت حقیقی مسبح خداونداند و با زبان

مخصوص خود متناسب با بهره وجودی خود خدای تعالی را از هر نقص و عیبی منزه و مبرا می دارند. بنابراین بر طبق

نظر گروه اخیر تفاوتی در استعمال لفظ تسبیح در موجودات غیر ذی شعور و ذی شعور وجود ندارد

.

ما در این نوشتار بر آنیم که با دلایل عقلی و نقلی، نظریه گروه اول را رد کنم و نظریه گروه دوم را تقویت نمایم و اثبات

کنیم. (ان شاء الله

)

در این جا نخست به برخی از آیاتی که به مناسبت تسبیح موجودات نازل شده اشاره می کنیم و سپس به تفصیل به

بررسی آیات و روایات و تبیین و اثبات مدعا خواهیم پرداخت

.

سبح لله ما فی السموات والارض وهو العزیز الحکیم. (الحدید۵۷/۱

)

هر چه در زمین و آسمان است همه به تسبیح و ستایش یکتا خدایی که مقتدر و حکیم است مشغولند

.

یسبح الرعد بحمده والملائکه من خیفته (الرعد۱۳/۱۳

)

رعد و جمیع فرشتگان همه از بیم قهر خدا به تسبیح و ستایش او مشغولند

.

الم تر ان الله یسبح له من فی السموات والارض والطیر صافات کل قد علم صلاته وتسبیحه (النور ۲۴/۴۱

)

آیا ندیدی که هر کس در آسمانها و زمین است تا مرغ که در هوا پر گشاید همه به تسبیح و ثنای خدا مشغولند و همه آنها

صلاه و تسبیح خود بدانند

.

وسخرنا مع داود الجبال یسبحن والطیر (الانبیاء ۲۱/۷۹

)

و کوهها و مرغان را به آهنگ (تسبیح و نغمه) داود مسخر او گردانیدیم

.

الم تران الله یسجد له من فی السموات ومن فی الارض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وکثیر من

الناس (الحج ۲۲/۱۸

)

آیا مشاهده نکردی که هر چه در آسمانها و هر چه در زمین است و خورشید و ماه و ستارگان و درختان و جنبندگان و

بسیاری از آدمیان همه (با کمال شوق) به سجده خدا (و اطاعت او) مشغولند

.

آیات مذکور که تنها بخش اندکی از آیات مورد نظر است، بیانگر آن است که مجموعه نظام آفرینش اعم از موجودات ذی

روح و ذی شعور و جز آن مانند زمین و آسمان و کوهها و پرندگان و ماه و خورشید و ستارگان و درختان و چارپایان و

انسانها و … همگی مشغول تسبیح خداوند متعال می باشند و او را به پاکی می ستایند

.

همان طور که گذشت گروهی از مفسران برآنند که تسبیح موجودات غیر ذی روح مانند کوه و درخت و زمین و آسمان و

رعد و نجوم و ماه و خورشید … غیر حقیقی ( مجازی) است یعنی از آن جا که این موجودات «آیت و نشانه » وجود خداوند و

دلیل وحدانیت او هستند، لذا قرآن از این آیت بودنشان از روی مجاز با «تسبیح » تعبیر نموده است و تسبیح حقیقی

مختص موجودات ذی روح و ذی شعور است. در این قسمت به بیان چند اشکال وارد بر نظریه اخیر می پردازیم

.

اشکال نخست آن است که اگر تسبیح موجودات غیر ذی روح چیزی جز همان «آیت بودن » آنها نیست، چرا خدای سبحان

در آیه ۴۴ سوره اسراء می فرماید: «وان من شی ء الا یسبح بحمده و لکن لاتفقهون تسبیحهم

».

زیرا این که ما انسانها تسبیح آنها را نمی فهمیم نشانگر آن است که موجودات غیر ذی روح به گونه ای مخصوص خود

خدای تعالی را تسبیح می گویند، ولی به گونه ای که انسانهای عادی، نمی توانند آن تسبیح را بشنوند و بفهمند، چه اگر

مراد صرف دلالت آنها بر وجود خداوند بود، این مساله به قدری روشن و آشکار است که لازم نبود بفرماید «ولی شما

تسبیح آنها را نمی فهمید» زیرا بیشتر انسانها و بلکه همه آنها «آیت بودن » موجودات را می فهمند و درک می کنند

.

اشکال دوم بر این رای، آن است که قرآن کریم در موارد بسیار به صراحت می فرماید که همه موجودات چه ذی روح و چه

غیر ذی روح خدای تعالی را تسبیح می گویند مانند «یسبح الرعد بحمده والملائکه «و» سخرنا مع داود الجبال یسبحن

والطیر «و مانند» الم تر ان الله یسجد له من فی السموات ومن فی الارض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر و

الدواب وکثیر من الناس…» که می رساند داودعلیه السلام و کوهها با هم و هماهنگ تسبیح می گفتند و در کنار تسبیح

انسانها، موجودات دیگر از قبیل حیوانات و نباتات و جمادات نیز همچون بسیاری از انسانها، خدای بزرگ را به پاکی و

بی عیبی می ستایند

.

اشکال سوم

(۶)

بر نظریه مذکور این است که اگر منظور از تسبیح موجودات، صرف دلالت آنها بر وجود خداوند باشد چرا

در مواردی تسبیح موجودات غیر ذی روح را به ساعات خاصی اختصاص داده و فرموده است: (انا سخرنا الجبال معه

یسبحن بالعشی والاشراق) یعنی کوهها شب هنگام و صبحگاهان خدای تعالی را تسبیح می گویند

. ^(۷)

تسبیح موجودات غیر ذی روح از نظر قرآن حقیقی است نه مجازی

بسیاری از مفسران و حکمای گران قدر بر این باورند که تسبیح همه موجودات حقیقی است و با زبان مخصوص خودشان

انجام می گیرد، بدین معنا که مجموعه نظام آفرینش، چه ذی روح و چه غیر آن، علاوه بر آن که با وجودشان دلالت بر

وجود حق تعالی دارند، با زبان خود نیز خدای تعالی را تسبیح می گویند و او را از جمیع نواقص و شوائب ممکنات تنزیه

می کنند و به این کار خود نیز علم و شعور دارند (کل قد علم و تسبیحه

)

نکته قابل دقت و تامل در این جا این است که تسبیح فرع بر شعور و ادراک است بدین معنا که اگر بپذیریم تمام

موجودات مسبح حق تعالی هستند، ناچار باید پذیرفته باشیم که تمام موجودات ادراک و آگاهی دارند و بالطبع تمام

موجودات از نوعی حیات بهرمند هستند

.

دلایل و شواهد عقلی و نقلی دال بر این حقیقت است که هر موجودی به حسب درجه وجودی خود، دارای علم و ادراک و

حیات است ما در این جا نخست دلایل و شواهد نقلی از آیات و روایات را ذکر می کنیم، سپس به بیان دلایل و براهین

عقلی می پردازیم

.

اندک تاملی در آیاتی که در این جا ذکر خواهد شد ما را به این نکته رهنمون خواهد شد که تمام موجودات، حتی

جمادات به عنوان موجوداتی که دارای علم و ادراک هستند، مورد نظر قرار گرفته اند

.

۱-

وان منها لما یهبط من خشیه الله (البقره ۲/۷۴

)

و پاره ای از سنگها از ترس خدا فرود آیند

.

۲-

قالت نمله یا ایها النمل ادخلوا مساکنکم لایحطمنکم سلیمان وجنوده وهم لایشعرون فتبسم ضاحکا من قولها

… (

النمل ۲۷/۱۸ و۱۹

)

موری گفت: ای موران، همه به خانه های خود اندر روید مبادا سلیمان و سپاهیانش ندانسته شما را پایمال کنند، سلیمان

از گفتار مور بخندید

.

۳-

انا عرضنا الامانه علی السموات والارض والجبال فابین ان یحملنها واشفقن منها وحملها الانسان انه کان ظلوما جهولا

(

الاحزاب ۳۳/۷۲

)

ما بر آسمانها و زمین و کوههای عالم عرض امانت کردیم همه از تحمل آن امتناع ورزیدند و اندیشه کردند تا انسان

(

ناتوان) بپذیرفت و انسان هم (در مقام آزمایش و ادای امانت) بسیار ستمکار و نادان بود

.

۴-

وحشر لسلیمان جنوده من الجن والانس والطیر فهم یوزعون (النمل ۲۷/۱۷

)

و سپاهیان سلیمان از گروه جن و انس و مرغان هر سپاهی تحت فرمان رئیس خود در رکابش حاضر آمدند

.

۵-

لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرایته خاشعا متصدعا من خشیه الله وتلک الامثال نضربها للناس لعلهم یتفکرون

(

الحشر۵۹/۲۱

)

اگر ما این قرآن را بر کوه نازل می کردیم مشاهده می کردی که کوه از ترس و عظمت خدا خاشع و ذلیل و متلاشی

می گشت و این امثال را برای مردم بیان می کنیم باشد که اهل فکرت شوند

.

۶-

تکاد السموات یتفطرن منه وتنشق الارض وتخر الجبال هدا (مریم ۱۹/۹۰

)

نزدیک است از این گفته زشت (و عقیده باطل) آسمانها از هم فرو ریزد و زمین بشکافد و کوهها متلاشی گردد

.

۷-

یوم تشهد علیهم السنتهم وایدیهم وارجلهم بما کانوا یعملون (النور ۲۴/۲۴

)

بترسند از روزی که زبان و دست و پای ایشان بر اعمال آنها گواهی دهند

.

این موضوع یعنی شهادت و گواهی اعضا و جوارح در روز قیامت، نشانگر آن است که در دنیا با علم و شعور، شاهد اعمال

فرد بوده اند، چه در غیر این صورت شهادت آنها معنا نخواهد داشت و شخص مجرم می تواند اعتراض کند که چطور اعضا

و جوارحی که در دنیا نمی توانستند به عمل من علم و آگاهی پیدا کنند، امروز علیه من شهادت می دهند

.

۸-

الیوم نختم علی افواههم وتکلمنا ایدیهم وتشهد ارجلهم بما کانوا یکسبون (یس ۳۶/۶۵

)

امروز است که بر دهان آن کافران مهر خموشی نهیم و دستهایشان با ما سخن گوید و پاهایشان به آنچه کرده اند گواهی

دهد

.

۹-

وقالوا لجلودهم لم شهدتم علینا قالوا انطقنا الله الذی انطق کل شی ء (فصلت ۴۱/۲۱

)

و آنها به اعضای بدن گویند، چگونه بر اعمال ما شهادت دادید آن اعضا جواب گویند خدایی که همه موجودات را به نطق

آورد ما را نیز گویا گردانید

.

۱۰-

یومئذ تحدث اخبارها بان ربک اوحی لها (الزلزله ۹۹/۴ و ۵

)

آن هنگام زمین مردم را به حوادث خویش آگاه می سازد که خدا به او چنین الهام کند (تا به سخن آید و خلق را به

اخبارش آگه نماید

).

۱۱-

وقیل یا ارض ابلعی ماءک ویا سماء اقلعی (هود ۱۱/۴۴

)

و به زمین خطاب شد که فورا آب را فرو بر، و به آسمان امر شد که باران را قطع کن

.

۱۲-

فقال لها وللارض ائتیا طوعا اوکرها قالتا اتینا طائعین (فصلت ۴۱/۱۱

)

فرمود ای آسمان و زمین همه به سوی خدا به شوق و رغبت یا به جبر و کراهت بشتابید آنها عرضه داشتند ما با کمال

شوق و میل به سوی تو می شتابیم

.

۱۳-

قلنا یا نار کونی بردا وسلاما علی ابراهیم (انبیاء ۲۱/۶۹

)

ما خطاب کردیم که ای آتش سرد و سالم برای ابراهیم باش

.

۱۴-

انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون (یس ۳۶/۸۲

)

فرمان نافذ خدا (در عالم) چون اراده خلقت چیزی کند به محض این که گوید موجود باش بلافاصله موجود خواهد شد

.

۱۵-

وسئل القریه التی کنا فیها والعیر التی اقبلنا فیها (یوسف ۱۲/۸۲

)

و از آن شهر و از آن قافله می توان چنین نتیجه گرفت که تمام موجودات حتی جمادات که نازلترین مرتبه از مراتب

وجوداند، حظی و بهره ای از فهم و علم و ادراک دارند و می توانند مخاطب قرار گیرند و از خود عکس العمل نشان دهند و

حتی سخن بگویند. و بالاتر از این مطلب حتی به آنچه می کنند و می گویند نیز علم و آگاهی دارند و در نتیجه به معنای

حقیقی کلمه خدای تعالی را به پاکی می ستایند و تسبیح می گویند

.

همچنین روایاتی وجود دارد که بر تسبیح حقیقی موجودات غیر جاندار دلالت دارد. از جمله تسبیح سنگریزه ها در کف

حضرت رسول صلی الله علیه وآله و جریان استن حنانه که مشهور است

. ^(۸)

در روایتی از عایشه نقل شده که گفت «رسول خداصلی الله علیه وآله وقتی بر من وارد شد فرمود: ای عایشه این دو برد

(

لباس) مرا بشوی عرض کردم یا رسول الله دیروز آنها را شستم. فرمود: مگر نمی دانی لباس آدمی خدای را تسبیح

می گوید و اگر چرک شود تسبیحش قطع می شود

». ^(۹)

برهان عقلی و فلسفی در اثبات این که تسبیح تمام موجودات حقیقی است

این برهان مشتمل بر چهار مقدمه یقینی است که نخست به اجمال آنها را ذکر می کنیم و سپس به شرح و تبیین آنها

می پردازیم

.

مقدمه اول: هر موجود ممکن، محتاج و نیازمند به خدای تعالی است

.

مقدمه دوم: نیازمندی و احتیاج موجودات از وجود موجودی مستقل و بی نیاز حکایت می کند

.

مقدمه سوم: تمام ممکنات حتی جمادات، به حسب درجه وجودی خود دارای علم و ادراکند

.

مقدمه چهارم: تسبیح چنانچه از سوی موجودات دارای علم و ادراک واقع شود و از بی نیازی ( تنزیه) خداوند حکایت

کند، حقیقی خواهد بود

.

نتیجه: تمام ممکنات، خدای تعالی را به صورت حقیقی (نه مجازی) تسبیح می گویند

.

بنابراین اگر چنین است که تسبیح حقیقی چیزی جز بیان بی نیازی خدای تعالی همراه با علم و ادراک نیست، و اگر

چنین است که تمام موجودات از بی نیازی و منزه بودن خداوند حکایت می کنند و به حکایت خویش علم و آگاهی نیز

دارند، به سهولت می توان نتیجه گرفت که تمام موجودات یعنی مجموعه نظام آفرینش، حتی جمادات، خدای تعالی را به

معنی حقیقی کلمه تسبیح می کنند

. ^(۱۰)

بررسی و ارزیابی برهان

مقدمه اول مقدمه ای عقلی و یقینی است، بدین معنا که نظام آفرینش بر طبق قاعده علیت نمی تواند به اتفاق و صدفه به

وجود آمده باشد بلکه دارای علت هستی بخشی است که با معلول خود سنخیت دارد و بر مبنای حکمت متعالیه معلول

چیزی جز تجلی و تشؤن علت تامه نیست و عین ربط و نیاز به او می باشد

.

مقدمه دوم نیز مقدمه ای عقلی و یقینی است و قابل انکار نیست، بدین معنا که «احتیاج » وقتی مطرح است که محتاج

الیهی وجود داشته باشد همان طور که «ربط » وقتی معنا خواهد داشت که «مستقلی » در کار باشد. بنابراین عدم استقلال

مجموعه نظام آفرینش و وابستگی شدید آن، حاکی و کاشف از وجود موجودی مستقل و بی نیاز است

.

مقدمه سوم به ادراک شعور موجودات غیر ذی روح اشارت دارد که گرچه در مبحث قبلی با بیان آیات و روایات آشکار

گردید که همه موجودات دارای علم و ادراک و شعور می باشند و متناسب با حیطه وجودی خود بهره ای از علم و ادراک

دارند، نظر به اهمیت بسیار زیاد این مقدمه در ادامه مقال از دیدگاه فلسفی، مستقل و جداگانه درباره آن سخن خواهیم

گفت

.

مقدمه چهارم تعریف تسبیح حقیقی در مقابل تسبیح مجازی است; چه تسبیح حقیقی به معنای تنزیه ای است که همراه

با علم و ادراک صورت پذیرد در حالی که تسبیح مجازی به معنای آیت بودن و دلالت داشتن … به کار رفته است

.

از مقدمات مذکور در بالا چنین نتیجه می گیریم که مجموعه نظام آفرینش از جمادات و نباتات و حیوانات و انسانها و

فرشتگان و … همگی حقیقتا مسبح حق تعالی هستند و نظر گروه مخالف نمی تواند درست باشد که گفته اند تسبیح بعضی

از موجودات از قبیل مؤمنان از افراد انسان و ملائکه ربانی زبانی، و تسبیح بقیه موجودات حالی است و در مجاز تسبیح

گفته می شود، چون موجودات هر یک به نوبه خود به وجود خدای تعالی دلالت می کنند به این اعتبار آنان را تسبیح گوی

خدا خوانده است

. ^(۱۱)

تمام موجودات حتی جمادات بهره ای از علم و ادراک دارند

همان طور که قبلا بیان شد چنانچه یقینی بودن این مطلب یعنی علم و ادراک داشتن تمام موجودات اثبات گردد،

برهانی که در اثبات مدعای مورد