خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تحول گفتمان ترقی در اندیشه روشنفکران دینی

نویسنده با اشاره ای به تاریخچه «اندیشه ترقی» به طرح این مسأله در تاریخ معاصر ایران می پردازد و گفتمان ترقی را در ابتدا به «گفتمان تصعید» که نزد حکمای اسلام جایگاه ویژه ای دارد و «گفتمان تکامل» که نزد روشنفکران دینی شکل گرفته است تقسیم می کند و سپس «گفتمان تکامل» را به دو نسل اول و دوم تقسیم بندی کرده، در پایان به نوع سوم، یعنی گفتمان توسعه اشاره می کند. نویسنده برای گفتمان تصعید ویژگی هایی مانند نگاه بدبینانه به آینده، نخبه گرایی، جهش پذیری در روند ترقی معرفی می کند و ویژگی هایی مانند حرکت خطی تاریخ، تکامل مادی تاریخ، خوش بینی به آینده و ظهور نقش مهم اراده و اختیار انسان را خصوصیات گفتمان تکامل نسل دوم ذکر می نماید.
 
اندیشه ترقی از مقولاتی است که در کشور ما عنایت چندانی بدان نشده، جز تک نگارهایی که در خصوص بعضی اصلاحگران عصر مشروطیت و احیاگران دینی نوشته شده و عمدتاً خصلتی توصیفی دارد. مقاله حاضر کوششی ابتدایی برای طرح این مسأله در تاریخ معاصر ایران است که در سه دوره «گفتمان تصعید»، «گفتمان تکامل» و «گفتمان توسعه» ارائه می شود.
گفتمان تصعید: نگره سنتی فلاسفه و حکمای اسلام را می توان با اقتباس از نظر هانری کربن به صفت تعالی یا والایش متصف کرد. هنگامی که انسان از عالم خاکی پر می کشد و بدون آنکه از معبر ماده و حجابهای آن عبور کند، به جسمی لطیف و افلاکی بدل می شود، صعود کرده است. مهمترین ویژگی های این گفتمان عبارت اند از: ۱. مدینه فاضله این اندیشه، در گذشته تاریخ قرار دارد و به آینده بدبینانه می نگرد. اگر در آینده تاریخ وعده دولت موعود را به خود می دهد، دولت آرمانی موعود را برای انتقام از بی عدالتی ها می خواهد، نه برای استقرار و تنعم در یک بهشت زمینی; چراکه حتی این دولت آرمانی مستعجل است و جای عیش و تنعم، تنها رضوان الهی است، نه دار دنیا; ۲.  این اندیشه شدیداً نخبه گراست و راه تعالی را برای انسانهایی که تالی تلو انسان کامل هستند هموار می بیند. البته اینان در قوس صعود و پس از گردشی مکاشفه آمیز به میان خلق باز می گردند و آنان را به سرمنزل سعادت رهنمون می شوند; ۳. زمان و فضا در این زمان خصلتی اثیری دارد و از آنجا که ترقی در این گفتمان از مجاری مادی نمی گذرد، می توان در آن قائل به طفره و جهش شد; ۴. به همین دلیل، علم و معرفت در این گفتمان، فاقد ویژگی انباشتی است و می توان یک شبه ره صد ساله رفت. از آنجا که علم در این گفتمان به معنی ذکر و یادآوری است، کافی است که ذهن زنگارآلود را صیقلی داد تا جمال حق در آن جلوه کند. در این اندیشه، علمی که خصلت وسیله اندیش داشته باشد مورد مذمت است. عقلانیت ابزاراندیش شایسته عنایت نیست; ۵ . این گفتمان که قرائتی عرفانی و اخلاقی از دین به دست می دهد، در واقع نوعی فرافکنی آرزوها و آرمانهای سرکوب شده این جهانی در دنیایی مثالی است. در این نگره، هم اهداف، بسیار متعالی و ناکجا آبادی است و هم طرق رسیدن به آن. با گونه شناسی «کنش جمعی» ماکس وبر، رفتار ناشی از این نوع نگرش را می توان رفتار عاطفی معطوف به ارزش تلقی نمود. هر چه هست، فیضان از بالاست و اگر هم استعداد ترقی در پایین دیده می شود، ناشی از لطف و مرحمت است و اساساً شاید مفهوم ترقی در این گفتمان تطوراتی است که عارض بعضی جلوه های وجود مطلق در عوالم علوی می شود.
گفتمان تکامل: نگره تکامل، تحت تأثیر تحولات اجتماعی پس از سال ۱۳۲۰ و همچنین رویارویی روشنفکران دینی با اندیشه های وارداتی شکل گرفت و از دهه ۵۰ به بعد به گفتمان غالب روشنفکری ایران بدل شد. این گفتمان در دو نسل دو شکل متفاوت پیدا کرد. نسل اول، تکامل گرایان وطنی، همچون مهندس بازرگان، هستند که عمدتاً نظرات خود را از اندیشمندانی چون داروین، اسپنسر، میل و کنت وام گرفته اند. نگرش مهندس بازرگان نسبت به تکامل، شبیه مدافعان اولیه داروینیسم در غرب است. او در کتاب طبیعت، تکامل و توحید ترکیبی از آیات قرآنی، نظریه عمومی سیستمها، نظریه تله فاینالیسم و نظریات لوکنت دنوی را به کار می گیرد تا نظریات تاریخ گرایانه خود را اثبات کند و در این کتاب، هیچ عنایتی به ملاصدرا که جنبه های عالی تطور روح برایش اهمیت اساسی دارد نمی کند.
اما بر نسل دوم تکامل گرایان وطنی، نظریات قائلین به تکامل مادی تاریخ (مانند اوپارین) سنگینی می کند و حتی به نظر می رسد که برخلاف نسل اول، دست به نوعی تجدید ساختار گفتمان تصعید نیز زده اند. ذیلا به مهمترین ویژگی های این نگره اشاره می کنیم:
۱. حرکت دوَرانی تاریخ تبدیل به حرکتی خطی می شود. تکامل اجتماعی به صورتی خطی و بازگشت ناپذیر به اجل محتوم خود نزدیک می شود; ۲. زمان خصلتی مادی یافته، ادوار و اکوار مفهوم سنتی خود را از دست می دهد و تبدیل به مقوله دورانهای تاریخی و صورت بندیهای اجتماعی می شود، که ضرورت تاریخی و اجتماعی باید از دالان این دورانها و صورت بندیها عبور کند و بدین ترتیب زمان به درون تاریخ می آید و ایدئولوژیهای تاریخی گرا زاده می شود; ۳. ناکجاآباد از ابتدای تاریخ به انتهای آن منتقل می شود و روند تکاملی تاریخ مطلوب جلوه می کند و خوش بینی به آینده جای بدبینی های قبلی را می گیرد. برای رسیدن به جامعه آرمانی این جهانی باید از کوران انقلاب عبور کرد و به این ترتیب، فتنه آخرالزمانی جای خود را به انقلاب اجتماعی می دهد. اهداف تکامل هنوز خصلتی ناکجاآبادی دارد; اما کمابیش عرفی تر و این جهانی تر شده است; ۴. یکی از مهمترین وجوه این گفتمان، تشرف یافتن مفهوم کار مشخص تاریخ ساز و نوعی اراده گرایی است. عالی ترین میوه تکامل، ظهور اختیار و اراده انسان است و تلاش آگاهانه انسانها، برپایی حکومت عدل را به تعجیل می اندازد; ۵ . دوگانه انگاری از ویژگی های دیگر این نگره است. تقسیم جهان به دو جبهه اهورایی اهریمنی و دو اردوی توحید و شرک، ناچار به تقویت رهیافت ستیزش گرایانه نسبت به جامعه و تاریخ راه می برد که دکتر شریعتی نمونه ای از تبدیل گفتمان سازش به گفتمان ستیز است. راه تکامل از درون تضادها و فتنه ها می گذرد. نو در نبردی مستمر با کهنه، در میدان قربانی و شکنجه پیروز می شود. این دوگانه انگاری موجب شده که علل عقب افتادگی به عوامل بیرونی مانند امپریالیسم جهانخوار و کارگزاران داخلی آن نسبت داده شود; ۶. حال که تاریخ دارای جهت، معنی و منطق ویژه ای است که در ساختار مادی آن پیکر می یابد و مانند هر روند مادی دیگر غیرقابل اجتناب است، می توان با شناختن قوانین آن مسیر تاریخ را تند و کند کرد. البته جهش از روی مراحل آن نامیسر است. از همین جاست که نگرش غایت گرایانه به تاریخ، موجد یک نظریه اخلاقی و ارزشی هم می شود. یک ایدئولوژی انقلابی که قادر باشد تمام اطوار و اشکال تازه تکامل را در بر بگیرد و بر قانون مندیهای آن مبتنی باشد شایستگی بقا دارد و الا راه زوال خواهد پیمود; ۷. هرچند برخی از متفکران و حکمای مسلمان نگاهی یکسونگر و احیاناً عرفانی و اخلاقی به رستگاری و ترقی و تکامل داشته اند، اما تاریخ اندیشه اسلامی خالی نبوده است از کسانی مانند امام خمینی(قدس سره) و شهید مطهری که رستگاری و ترقی را پدیده ای چندجانبه با ابعاد اخلاقی و مادی، دنیایی و دینی دیده اند و بر ضرورت تبیین راه چنین ترقی و تکاملی و فراهم نمودن مقدمات نظری و عملی آن انگشت تأکید نهاده اند. از نظر اینان همان گونه که در ابعاد فرامادی جهش و ترقی یکباره امکان پذیر است، در ابعاد مادی و دنیوی آن نیز طی مراحل و گذر از زمان اجتناب ناپذیر است; ۸ . در اندیشه اسلامی خبر دادن از روند تاریخ و آینده آن منافاتی با تلاش و کوشش برای ترقی و تکامل ندارد، همان طور که علم الهی به سرنوشت انسانها با اختیار آنها در سازندگی خود منافات ندارد، علاوه بر آنکه نفی تکامل و ترقی کامل و پایدار این جهانی، نفی ترقی و تکامل نسبی و ناپاید