خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نظری به اصول و فلسفه هنر اسلامی(۱)

تیتوس بورکهارت یکی از صاحب نظران کم نظیر در زمینه هنر سنتی یا هنر دینی و از جمله هنر سنتی اسلامی در جهان امروز است. کتابها و مقالات بی شماری درباره هنر سنتی تألیف کرده است که به زبانهای مختلف ترجمه شده اند، از جمله معروفترین کتابهای وی کتاب هنر سنتی در ادیان جهان است که به زبان آلمانی نگاشته و بعد به زبانهای مهم دیگر از جمله انگلیسی ترجمه شده است.
تیتوس بورکهارت همزمان با برگزاری جشنواره جهانی اسلام کتابی به نام هنر اسلامی(۲) نوشت که به وسیله برگزارکنندگان جشنواره در بهار سال ۱۳۵۵ در انگلستان انتشار یافت. به علت اهمیت بسیاری که این کتاب در شناخت و معرفی اصول و فلسفه هنر اسلامی و نیز نقش هنرمندان ایرانی در آن دارد، در اینجا ترجمه مقدمه و بخش کوچکی از این کتاب بزرگ از نظر خوانندگان خواهد گذشت. نقش کعبه در هنر اسلامی
ما پژوهش خود را درباره هنر اسلامی با توصیف کعبه و سهمی که در شعائر دینی مسلمانان دارد آغاز می کنیم، زیرا اهمیتی که کعبه برای هنر اسلامی و بیش از هر چیز برای معماری آن دارد، بر همه روشن است. چنانکه می دانیم، هر مسلمانی برای ادای نماز روزانه خویش روی به کعبه می آورد و به همین دلیل هر مسجدی در این جهت ساخته می شود. در فصل بعدی، ما هر چیزی را که از این امر نتیجه می شود، به شرح باز خواهیم گفت.
دلیل دیگری برای گفتگوی ما درباره کعبه در آغاز این کتاب وجود دارد. آن تنها اثر ساخته شده ای است که سهمی اجباری در عبادت مسلمانان دارد. اگر چه کعبه را به معنای دقیق کلمه یک اثر هنری نمی توان خواند، زیرا بنایی بیش از یک مکعب ساده نیست، ولی به آن چیزی تعلق دارد که شاید بتوان آن را هنر ازلی نامید، هنری که ساحت معنوی آن، بسته به دیدگاه ما، به رمز و تمثیل و یا وحی مطابقت می کند. این امر بدین معنی است که رمز و تمثیل درونی کعبه، هم در شکل آن و هم در آداب و شعائری که با آن ارتباط دارد، هر چیزی را که در هنر مقدس اسلام بیان شده است، چون نطفه در بر می گیرد.
نقش کعبه به عنوان مرکز عبادت مسلمانان با این امر ارتباط دارد که آن مبین حلقه ارتباط میان اسلام و دین ابراهیمی و بنابراین اصل و منشأ ادیان توحیدی است. طبق آنچه در قرآن مجید آمده است، خانه کعبه به وسیله حضرت ابراهیم علیه السلام و پسر او حضرت اسماعیل علیه السلام ساخته شد و ابراهیم علیه السلام بود که سنت حج را در آنجا برپا داشت. کعبه هم مرکز است و هم اصل: اینها دو جنبه یک حقیقت معنوی واحد و یا به تعبیر دیگر دو انتخاب اساسی هر طریقه معنوی به شمار می روند.
برای اکثریت مسلمانان، نماز خواندن به طرف قبله یا رو به مکه که همان معنی را می دهد، مبین و نمودار یک انتخاب قبلی است. فرد مسلمان با این عمل خود هم از یهودیان که به طرف بیت المقدس نماز می خوانند و هم از مسیحیان که رو به مشرق یعنی در جهت طلوع آفتاب عبادت می کنند، مشخص می شود. او ترجیح می دهد که به «دین مرکز» که به مانند درختی است که ادیان دیگر از آن ریشه گرفته اند، بپیوندد. طبق آیه قرآنی ماکان ابراهیم یهودیا و لا نصرانیا و لکن کان حنیفا مسلما یعنی ابراهیم نه یهودی بوده است و نه نصرانی بلکه حنیف مسلمانان بوده است،(۳) فحوای این کلمات این است که دین ابراهیم علیه السلام که در اینجا نمونه اعلای فرد مسلمان است، از همه حدود و قیودی که به نظر مسلمانان، یهودیان و مسیحیان بدان گرفتارند، آزاد است، بدین معنی که یهودیان خود را برگزیده خداوند تلقی می کنند و مسیحیان فقط به یک منجی الهی که پسر خداوند است قایل هستند.
در اینجا باید توجه کنیم که داستانی که قرآن درباره ساختن کعبه بدست ابراهیم نقل کرده است، او را به عنوان جد اعراب که اعقاب وی از هاجر و اسماعیل هستند، معرفی نمی کند، بلکه از او فقط به عنوان پیامبر توحید کلی و محض که اسلام در صدد احیای آن بوده است، نام می برد. منشأ تاریخی این داستان هر چه باشد، صرف نظر از مسایل مربوط به صداقت و امانت پیغمبر، غیرقابل تصور است که وی آن را از روی انگیزه های سیاسی اختراع کرده باشد. اعراب پیش از اسلام سخت شیفته علم انساب بودند و این به هر جهت از خصوصیات بادیه نشینان است و هرگز «الحاق» اجداد تاکنون ناشناخته را در سلسله نسب خود جایز نمی دانستند. اگر کتاب مقدس به جایگاه مقدسی که ابراهیم علیه السلام و اسماعیل علیه السلام در عربستان برپا کرده بودند هیچ گونه اشاره ای نکرده است، به این علت است که هیچ دلیلی برای اشاره کردن به مکان مقدسی که خارج از سرزمین و سرنوشت قوم بنی اسرائیل بوده است، در دست نداشته است. ولی با وجود این، سرنوشت معنوی قوم بنی اسرائیل را با گنجاندن آنها در گروه کسانی که خداوند به حضرت ابراهیم علیه السلام وعده کرده بود، مورد توجه قرار داده است. بالاخره بدون اینکه زیاد از مطلب دور شویم، باید به این نکته اشاره کنیم که از مشخصات «هندسه الهی» که هم دقیق و هم در عین حال غیر قابل پیش بینی است، یکی این است که از مکان مقدس حضرت ابراهیم علیه السلام که در بیابانی گم شده و مورد غفلت جماعتهای دینی بزرگ آن زمان قرار گرفته بود، استفاده کرده، آن را مبدأ تازه ای برای احیای توحید ابراهیمی که صبغه سامی دارد، قرار داده بود. پرسشی را که این همه محققان اسلام شناس از خود می کنند که «در مکه چه چیزی روی داد که توانست دین جدیدی را به وجود آورد» می تواند درست برعکس شود: «به چه دلایلی این دین جدید و نوپا نخست در این نقطه ظهور و بروز کرد؟.»
شکل قدیمی و مشخص مکه با اصل و منشأ ابراهیمی که به آن نسبت داده شده است کاملاً وفق می کند. در واقع خانه کعبه مکررا ویران و دوباره ساخته شده است، ولی خود نام کعبه که به معنای مکعب است، ضامن و مؤید این است که در شکل آن تغییر اساسی روی نداده است: مکعب آن اندکی نامنظم است، طول آن ۱۲ متر، عرض آن ۱۰ متر و ارتفاع آن ۱۶ متر است.
از قدیم رسم بر این بوده است که بنای کعبه را با «کسوه ای» که همه ساله عوض می شود می پوشانده اند و این کسوه از زمان خلفای عباسی به بعد از پارچه سیاه زردوزی شده با حروف طلایی تهیه می شده است، و این خود بنحو مشخصی از یک سو مبین جنبه انتزاعی و از سوی دیگر نمایشگر جنبه رمزی و عرفانی این بنای مقدس است. رسم پوشاندن این بنای مقدس ظاهرا جزئی از یک سنت بسیار مورد احترام نژاد سامی است که به هر جهت با طرز فکر یونانیان و رومیان بیگانگی دارد. پوشاندن یک بنای مقدس به مثابه تلقی کردن آن چون یک موجود زنده و یا صندوقی است که تأثیر معنوی دارد و اعراب پیوسته آن را به همین چشم می نگریسته اند. در مورد سنگ معروف حجرالاسود، باید گفت که آن نه در وسط کعبه بلکه در یکی از دیوارهای خارجی نزدیک به نیم زاویه طولی آن قرار دارد. آن سنگی است آسمانی که از یک کره آسمانی سقوط کرده است و پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم فقط خصوصیات مقدس آن را مورد تأیید قرار داده است. بالاخره باید از محوطه خارجی و نسبتا مدور حرم که جزئی از این مکان مقدس را تشکیل می دهد نام ببریم.
کعبه تنها جایگاه مقدس در اسلام است که می توان آن را با یک معبد مقایسه کرد. آن معمولاً «بیت اللّه » نامیده می شود و در واقع خصوصیت «خانه خدا» را دارد. اگر چه ممکن است در جو اسلامی که در آن مفهوم تعالی و تنزیه خداوند بر هر چیز دیگری غلبه دارد، سخن ما اندکی گزاف نماید، ولی خداوند گویی در مرکز درک ناشدنی عالم قرار گرفته است، چنانکه او در درونی ترین مرکز انسان مأوی دارد. باید به خاطر داشت که مقدس مقدسان در معبد اورشلیم که به همین نحو مأوای الهی تلقی می شد، مانند خانه کعبه شکل مکعب داشت. مقدس مقدسان یا به عبری «دبیر»(۴) حاوی صندوقچه میثاق الهی بود، در حالی که درون کعبه خالی است. آن فقط حاوی پرده ای است که در روایات مأثوره از آن به عنوان «پرده رحمت الهی» یاد شده است.
مکعب با مفهوم مرکز ارتباط دارد، زیرا آن ترکیب متبلوری از همه فضاست و هر یک از سطوح آن با یکی از جهات اصلی یعنی اوج و حضیض و چهار سمت مطابقت می کند. ولی باید به خاطر داشت که حتی در چنین حالتی طرز قرار گرفتن کعبه کاملاً با این طرح نام برده شده تطبیق نمی کند، زیرا چهار گوشه کعبه و نه چهار جانب آن است که روبروی چهار جهت اصلی قرار گرفته است، بدون شک به این دلیل که چهار جهت اصلی در تصور اعراب به معنای چهار رکن عالم است.
مرکز عالم خاکی نقطه ای است که «محور» آسمان آن را قطع می کند. عمل طواف به دور کعبه که در یکی از اشکال آن در اکثر اماکن مقدس قدیم دیده می شود، به مثابه بازآفرینی گردش آسمان به دور محور قطبی خود است. طبعا اینها تفسیرهایی نیست که اسلام به این شعائر دینی نسبت داده باشد، بلکه بطور قبلی و اولی در یک جهان بینی متعالی که همه ادیان گذشته در آن مشترک هستند، ذاتا وجود دارد.
خصوصیات «محوری» کعبه در یکی از افسانه های معروف اسلامی تأیید شده است که بر طبق آن این «بیت عتیق» که نخست بوسیله آدم علیه السلام ساخته شده و سپس ویران گردیده و دوباره بوسیله حضرت ابراهیم علیه السلام ساخته شده و سپس ویران گردیده و دوبار بوسیله حضرت ابراهیم علیه السلام ساخته شده است، در منتهی الیه تحتانی محوری که همه افلاک را قطع می کند، قرار گرفته است. در مقطع هر عالم سماوی مکان مقدس دیگری که محل آمد و شد و تردد فرشتگان است، همان محور را قطع می کند. و نمونه اعلای این اماکن مقدس که در طول این محور قرار گرفته اند، عرش الهی است که کروبیان سماوی به دور آن طواف می کنند، ولی دقیق تر آن است که بگوییم کروبیان در درون آن طواف می کنند زیرا عرش الهی محیط بر همه عالم است.
این اسطوره گواهی صادق برای ارتباطی است که میان «جهت گیری» شعائر دینی از یک سو بعنوان توکل و تسلیم در برابر اراده الهی از سوی دیگر وجود دارد. حقیقت توجه به نقطه ای یگانه در نماز که فی نفسه درک ناشدنی است ولی بر روی زمین قرار دارد و در یگانگی خویش همانند مرکز هر یک از عوالم است، مبین وحدت اراده انسان با اراده کلی عالم است، این وحدت در قرآن بدین گونه بیان شده است: و الی اللّه ترجع الامور(۵) یعنی بازگشت همه چیز بسوی خداست. در عین حال می بینیم که میان این رمز و تمثیل اسلامی و تمثیل عبادت مسیحی که در آن نقطه جهت گیری آن قسمتی از آسمان است که در آنجا خورشید، یعنی رمز و تمثیل عیسای دوباره زنده شده، در عید فصح طلوع می کند، اختلاف فراوانی وجود دارد. این امر بدین معنی است که همه کلیساهای جهت دار محورهای موازی دارند، در حالی که محور همه مسجدهای عالم به یک مرکز نزدیک می شود.
ولی متوجه شدن همه اعمال عبادت بطرف یک مرکز فقط در نزدیکی خانه کعبه آشکار می شود. یعنی هنگامی که گروه مؤمنان در نماز جماعت، از همه سو به طرف یک مرکز واحدی روی آورده، سجود می کنند. شاید هیچ مظهر مستقیم تر و ملموس تر از این، مبین حقیقت اسلام نباشد.
از آنچه گفته شد می توان نتیجه گرفت که شعائر مقدس اسلام از دو جنبه مختلف ولی مکمل یکدیگر با خانه کعبه ارتباط دارد، که یکی از آن دو ایستا و دیگری پویاست. حالت اول به این معنی است که هر جایی در روی زمین مستقیما با مرکز مکه ارتباط دارد و با ملاحظه همین معنی است که پیغمبر فرموده است: «خداوند به امت من برکت عنایت فرموده و همه زمین را عبادتگاه آنان قرار داده است.» مرکز این عبادتگاه مقدس و منحصر به فرد کعبه است و شخص مؤمنی که در این عبادتگاه مقدس عالم نماز می گزارد، در یک لحظه احساس می کند که همه فاصله ها نابود شده است. حالت دوم که دارای طبیعتی پویاست در مراسم حج آشکار می شود، که هر مسلمان مکلفی به شرط استطاعت باید لااقل یک بار در عمر خود انجام دهد. در مراسم حج مسلمانان باید لباس خود را خلع کنند و این حالت سادگی و بی پیرایگی گویی به همه محیط اسلامی منتقل می شود. در عین حال تأثیری که در فرد مؤمن به جای می گذارد تلقین و تکرار اسلام اوست. پس از رسیدن به آستانه حریم مقدسی که مکه را احاطه کرده است، زائر بیت اللّه همه لباسهای خود را از تن بیرون می آورد و خود را از سر تا پا با آب تطهیر می کند و خود را با دو تکه پارچه بافته نشده، یکی به دور کمر و دیگری بر روی یک شانه می پوشاند. در این حالت احرام است که شخص مؤمن برای انجام مراسم طواف، در حالی که پیوسته ذکر خدا را بر لب دارد به خانه کعبه نزدیک می شود. پس از زیارت بیت اللّه دیدار از اماکن مختلفی را که با تاریخ مقدس اسلام ارتباط دارد، آغاز می کند و زیارت خود را با قربانی گوسفندی، به یادبود قربانی حضرت ابراهیم علیه السلام ، به اتمام می رساند.
بعدا خواهیم دید