خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عالمان شیعه

چکیده

هدف این مقاله آشنایی اجمالی مخاطبان گرامی با شرح حال و چگونگی حیات علمی «فایل پاورپوینت کامل عالمان شیعه» است. از این رو، بخش پژوهش مؤسسه شیعه شناسی در هر شماره، تعدادی از بزرگان شیعه را معرفی می نماید. در این قسمت، تعدادی از عالمان شیعی به اختصار معرفی می شوند.

¯ علی بن محمّد بن زیاد صیمری (؟ ۲۸۸ ق)

از راویان راستگوی شیعه و از اصحاب امام صادق و عسکری علیهماالسلام ، ولادت او در دست نیست، ولی به گواه اینکه وی از اصحاب امام هادی علیه السلام (۲۱۴۲۵۴ ق) بوده، می توان حدس زد که در نیمه اول قرن سوم هجری متولّد شده است.

وفات او به سال ۲۸۸ ه. (و احتمالاً در روستایش به نام «صیمره» در نزدیکی بصره) اتفاق افتاده است. در گزارشی معتبر آمده است: وی طی نامه ای به امام عصر(عج) از ایشان تقاضای کفن نمود. امام علیه السلام به واسطه یکی از نایبانش، در جواب او مرقوم فرمود: «همانا او در دهه هشتاد (یعنی پس از سال ۲۰۰ ه) نیازمند کفن خواهد شد» و در همان زمانی که امام مقرّر کرده بود، دار فانی را وداع گفت و امام علیه السلام یک ماه پیش از آن برای او کفن فرستاد.

از خانواده او اطلاعی در دست نیست، تنها در گزارشی آمده است که همسر او، ام احمد، دختر وزیر جعفر بن محمود بوده است.

شیخ طوسی وی را «امامی» معرفی کرده است. همچنین سیّد بن طاووس در مهج الدعوات، او را توثیق نموده و از چهره های حدیثی شیعه به شمار آورده است. مامقانی در تنقیح المقال، بدون هیچ تردیدی او را از راویان راستگو شمرده است. وی توقیعات زیادی از امام هادی و عسکری علیهماالسلام دریافت کرد و سپس افتخار تشرّف به محضر آن دو امام را یافت و مدتی نزد آن دو بزرگوار مشغول خدمت بود. او بیشتر معارف و تعلیماتش را از امام حسن عسکری علیه السلام فرا گرفت و مدتی با آن حضرت در زندان مهتدی عبّاسی هم سلول بود. در منابع شیعه، احادیث زیادی از او نقل شده و از روایات او درباره معجزات امام حسن عسکری علیه السلام معلوم می شود که وی در گرایش های شیعی اش، دارای عقیده ای سالم و ایمانی پایدار بوده است.

صیمری معاصر با علی بن مهزیار (م. ح ۲۵۷ ق) بود و روایات بسیاری از او نقل کرده است. وی در دانش کتابت و ادبیات، از پیش کسوتان زمان خود بود. از آثار او کتاب الاوصیاء و ذکر الوصایا است. گفتنی است در منابع حدیثی، گاهی نام او با علی بن محمّد السمری (م ۳۲۹ ق)، نایب چهارم امام عصر(عج)، اشتباه می شود؛ زیرا «سمره»، هم از نظر تلفّظ نزدیک به «صیمره» است و هم از لحاظ جغرافیایی، هر دو بین بصره و واسط قرار دارند.^(۲)

¯ علی بن حسن بن علی بن فضّال (؟ ۲۹۰ ق)

ابوالحسن از چهره های برجسته حدیث در کوفه و از خواص اصحاب امام هادی و عسکری علیهماالسلام ، برادر احمد بن حسن بن علی بن فضّال (م ۲۶۰ ق) است که از اصحاب امام هادی علیه السلام بود. همچنین پدرش حسن بن علی بن فضّال (م ۲۲۴ ق) از اصحاب امام رضا علیه السلام بود که به زهد و کثرت عبادت شهرت داشت. شوهرخاله او داود بن حصین اسدی نیز از راویان راستگوی شیعه بود. وی درباره خویش می گوید: «هجده ساله بودم که همراه پدرم، کتاب های او را مقابله می کردم، ولی جرئت نمی کردم روایاتش را نقل کنم.» وی (نیز مانند پدرش) قبلاً «فطحی المذهب» بود و سپس به ائمّه طاهرین علیهم السلام رجوع کرد و از طریق دو برادرش، احادیث پدرش را روایت کرد. محمّد بن مسعود سمرقندی عیّاشی، مؤلف تفسیر عیّاشی، می گوید: «در خراسان و عراق، کسی را از محدّثان ندیدم که از علی بن حسن در کوفه افقه و افضل باشد، و در حفظ حدیث و قرآن، کسی بر او مقدّم نبود.»

روایتگر احادیث او احمد بن محمّد بن سعید و محمّد بن زبیر هستند. خود او از محمّد بن عبداللّه بن زراره و اسماعیل بن مهران، محمّد بن خالد طیالسی، ایّوب بن نوح و دیگران نقل حدیث کرده است. تألیفات او بالغ بر ۳۰ کتاب می باشند. از جمله آثار اوست: فضل الکوفه، کتاب الرجال، کتاب الطب، اصفیاء امیرالمؤمنین علیه السلام و اثبات امامه عبداللّه بن جعفر افطح. وی همچنین در بیشتر ابواب فقهی مانند «الوضوء»، «الصلاه»، «الحیض»، «الزکاه» و جز آن ها تألیفاتی دارد.^(۳)

¯ محمّد بن حسن بن فروخ صفّار قمی (؟ ۲۹۰ ق)

ابوجعفر اعرج از فقها و محدّثان بزرگ امامیه و از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام ، ولادتش معلوم نیست، اما وفات او در سال ۲۹۰ ه در قم اتفاق افتاد. از محیط خانوادگی او در منابع، ذکری به میان نیامده است، اما از موالیان و هم پیمانان عیسی بن موسی بن طلحه اشعری بود و بیشتر عمر خود را در قم اقامت داشت. به گفته شیخ طوسی در فهرست، پدر عیسی، موسی بن طلحه، از راویان حدیث و دارای کتاب بوده است. وی در رأس فقهای قم و از برجستگان راویان حدیث در آنجا بود. بسیاری از احکام فقه شیعه بر پایه احادیث او بنا شده اند. از نامه های متعدد و پرسش های فقهی او از امام حسن عسکری علیه السلام به دست می آید که وی در قم، مرجع مردم و پاسخگوی خواسته های آنان بوده است. از این رو، می توان حدس زد که وی یکی از نایبان و سفیران آن امام در قم بوده است.

گفته می شود: استادان او در حدیث، بیش از ۱۵۰ نفر بوده اند که از جمله آن ها، احمد بن محمّد بن خالد برقی، احمد بن حسن بن علی بن فضّال و احمد بن محمّد بن عیسی است. از جمله شاگردان روایی او، سعد بن عبداللّه اشعری، محمّد بن یحیی و محمّد بن حسن بن ولید (استاد شیخ صدوق) است. نوشته ها و تألیفات او بیشتر درباره فقه شیعه اند. از این رو، چنین به دست می آید که تخصص عمده او در همین موضوع بوده است، اما در علم رجال و ادبیات عرب نیز صاحب نام می باشد. وی تألیفات زیادی دارد و در تمام ابواب فقه، کتاب نوشته است. تنها کتابی که اکنون از وی موجود است کتاب بصائر الدرجات الکبری و بصائر الدرجات الصغری است. موضوع این کتاب فضایل اهل بیت علیهم السلام است. وی به خاطر تألیف این دو کتاب، به «صاحب بصائر» معروف شده است.^(۴)

¯ احمد بن یحیی بن سیّار کوفی شیبانی (۲۰۰ ۲۹۱ ق)

ابوالعبّاس معروف به «ثعلب نحوی»، ادیب و لغت شناس بزرگ کوفه، در سال ۲۰۰ ه در کوفه متولّد شد و یازده خلیفه عبّاسی را درک کرد و سرانجام، در زمان خلافت مکتفی عبّاسی (حکومت ۲۸۹ ۲۹۵ ق) در روز شنبه ۱۷ جمادی الاولی به سال ۲۹۱ ه در بغداد وفات کرد. از خانواده او اطلاع وثیقی در دست نیست. در سال ۲۰۴ ه، که مأمون از خراسان وارد بغداد شد، وی کودکی چهارساله بود که پدرش او را بالای دوش خود قرار داد و مأمون را به او معرفی نمود. گفته می شود: وی تمام اموالش را به دخترش، که ظاهرا تنها فرزندش بود، بخشید. وی فردی خوش لهجه، راستگو و دارای حافظه ای قوی بود.

در سن شانزده سالگی (۲۱۶ ه) شروع به آموختن علوم عربی کرد و در سن هجده سالگی تمام مسائل فرّاء (م ۲۰۷ ق) را فرا گرفت و در سن ۲۵ سالگی به حدّ کمال رسید. ابن اعرابی، که استاد وی بود، هرگاه در مسئله ای شک می کرد، از او پرسش می نمود. از هم بحثان معروف او، ابوالعبّاس مبرّد نحوی (م ۲۸۵ ق) بود که با یکدیگر روابط خوبی نداشتند. بین او و مبرّد نحوی مناظرات زیادی انجام شدند. وی به دلیل آنکه در علم لغت و نحو بی رقیب بود، احساس تنهایی می کرد و شاید به همین دلیل، می گفت: «اصحاب قرآن به قرآن مشغول شدند و رستگار گشتند، اصحاب حدیث به حدیث … و اصحاب فقه به فقه …، اما من خود را به زید و عمرو مشغول کردم و نمی دانم عاقبت کارم چه خواهد شد.» مرحوم مامقانی درباره تشیّع او تردید دارد، اما در هر صورت، وی را فردی راستگو معرفی می کند.

از استادان معروف او، ابن اعرابی و زبیر بن بکّار (م ۲۵۶ ق) هستند. وی شاگردان زیادی تربیت کرد که مهم ترین آن ها علی بن سلیمان، معروف به «اخفش صغیر» (م ۳۱۵ ق)؛ ابوعمرو زاهد مطرز، معروف به «غلام ثعلب» (م ۳۴۵ ق)؛ ابوالحسن علی بن محمّد بن عبید، معروف به «ابن زبیر» (م ۳۴۸ ق)؛ و ابن انباری هستند. از تألیفات او کتاب های المصون، مایجری و ما لایجری، الهجاء، معانی الشعر، معانی القرآن و الفصیح را می توان نام برد. مهم ترین کتاب او الفصیح است که در تکمیل آن، کتاب های دیگری همچون تمام الفصیح، تألیف ابن فارس قزوینی (م ۳۷۵ ق) و فائت الفصیح، تألیف ابوعمرو زاهد مطرز معروف به «غلام ثعلب» (م ۳۴۵ ق)؛ نوشته شدند. وی علاوه بر علم نحو و لغت، در شعر و شاعری نیز دست داشت.^(۵)

¯ عبید بن کثیر بن محمّد (ابن کثیر) بن عبدالواحد بن عبداللّه بن شریک عامری کلابی وحیدی (؟ ۲۹۴ ق)

ابوسعید از راویان شیعه امامیه، ولادتش معلوم نیست، ولی در رمضان سال ۲۹۴ ه وفات کرد. وی اهل کوفه و از قبیله «بنی کلاب» بود. جدّ بزرگ او عبداللّه بن شریک عامری وحیدی، از راویان راستگوی شیعه و نزد اهل سنّت نیز فردی خوش نام است که از امام سجّاد و امام باقر علیهماالسلام روایت دارد، اما صاحب ترجمه در کتاب های رجالی فردی ملعون و کذّاب معرفی شده است. گفته می شود: وی در جعل احادیث بی پروا بود و آشکارا دروغ می گفت. با اینکه ضعف حال او نزد علمای رجال، روشن است، اما برخی از محققان معاصر اهل سنّت وی را بدون هیچ دلیلی، فردی «فاضل» معرفی کرده اند. وی به دلیل اینکه احادیث را جعل می کرد، نامی از استادانش در علم رجال ذکر نشده است. از شاگردان روایی او، ابوالحسین عبدالصمد بن علی بن مکرّم است که کتاب التجریح را نزد او خوانده است. از آثار او، التجریح فی بنی شیصبان است که برخی به اشتباه آن را «بنی شیبان» ثبت کرده اند. «شیصبان» نام قبیله ای از جن و یا به گفته برخی، یکی از نام های شیطان است و منظور از نام مزبور در این کتاب، «بنی عبّاس» هستند. بیشتر روایات او در این کتاب، «جعلی» و «مزخرف» معرفی شده اند. از آثار دیگر او، المختار، الارج، الانوار، تفسیر غریب الصادقین، کتاب الفضائل و مشاتمه الاشراف است. گفتنی است یکی از ضعف های عمده تفسیر فرات کوفی، تألیف فرات بن ابراهیم کوفی این است که بیشتر احادیث آن از صاحب شرح حال نقل شده اند.^(۶)

¯ موسی بن الامام ابوجعفر محمّد الجواد التقی علیه السلام (؟ ۲۹۶ ق)

ابوجعفر، معروف به «موسی مبرقع»، از رجال عالی نسب شیعه و از بزرگان سادات رضوی، فرزند امام جواد علیه السلام و برادر امام هادی علیه السلام از طرف پدر و مادر، مادرش ام ولد (کنیز) بود و «سمانه مغربیه» نام داشت. وی همیشه بر چهره خود نقاب داشت. از این رو، او را «مبرقع» لقب داده اند. ولادت او معلوم نیست، اما به سال ۲۹۶ ه در قم وفات کرد. درباره میزان علم و دانایی او چیزی در منابع نیامده، اما از پرسش هایی که یحیی بن اکثم، قاضی مأمون، از وی داشته است، به دست می آید که وی به احکام دین و فقه آشنا بوده است. وی در زمان متوکّل عباسی زندگی می کرد و متوکّل سعی داشت برادرش امام هادی علیه السلام را به دربار خود بکشاند، اما موفق نشد. از این رو، به پیشنهاد بعضی از درباریان، او را، که همچون برادرش امام هادی علیه السلام معروف به «ابن الرضا» بود، به دربار فراخواند. هدف متوکّل در این کار، تخریب چهره خاندان امام رضا علیه السلام بود. امام هادی علیه السلام ، که از این موضوع مطّلع شد، وی را از رفتن منع کرد، اما او نپذیرفت و (بر اساس سیاست متوکّل عبّاسی) سه سال در خدمت متوکّل بود و از ندیمان وی به شمار می آمد. پس از آن، در سال ۲۵۶ ه از کوفه وارد قم شد، اما اهل قم، یعنی طایفه جلیل القدر «اشعریه» وی را نشناختند و او را بیرون کردند و او بناچار به کاشان منتقل شد و در آنجا مورد تکریم احمد بن عبدالعزیز بن دلف العجلی (م ۲۸۰ ق) قرار گرفت. پس از چندی اهل قم قدر او را دانستند و وی را به قم بازگرداندند و از اموالشان برای او خانه خریدند و بخشی از سهم باغات و مزارع خویش را به وی اختصاص دادند. سپس خواهران او زینب (م. ح ۲۶۰ ق)، ام محمّد و میمونه (از دختران امام جواد علیه السلام ) نزد وی به قم آمدند و پس درگذشت آنان، در کنار مرقد مطهّر فاطمه معصومه علیهاالسلام ، دختر امام موسی کاظم علیه السلام ، مدفون شدند. وی تا آخر عمر در قم اقامت داشت تا اینکه در شب چهارشنبه هشتم ربیع الثانی سال ۲۹۶ ه وفات کرد و فرماندار قم، عبّاس بن عمرو الغنوی، بر او نماز گزارد و سپس در منزل خودش و به قولی در منزل محمّد بن ابی خالد اشعری ملقّب به «شنبوله» دفن شد. پس از مرگ او، همسرش بریهیه وفات کرد و در کنار شوهرش مدفون گشت.

از فرزندان او، احمد بن موسی شاه چراغ و محمّد بن موسی (م ۳۱۵ ق) هستند که سادات رضوی از نسل احمد می باشند و هم اکنون خاندان ملقّب به «برقعی» که در اطراف قم و ری پراکنده اند، منسوب به او هستند و بسیاری از احفاد او در محله «چهل اختران» قم مدفون می باشند.

علاّمه نوری طبرسی (م ۱۳۲۰ ق) درباره احوال وی و همچنین ذریّه اش، کتاب جامعی با عنوان البدر المشعشع فی احوال ذرّیّه موسی المبرقع نوشته است که شرح حال کامل او در آنجا آمده است. همچنین کتاب دیگری به زبان فارسی با نام ترجمه موسی المبرقع تألیف شیخ محمّد کجوری طهرانی (م ۱۳۵۳ ق) نوشته که حجم آن بیش از کتاب سابق است.

گفتنی است لقب او با ابوحرب یمانی مبرقع مشترک است. از این رو، نباید این دو را یکی دانست. ابوحرب یکی از اصلاح طلبانی بود که بر پادشاه فلسطین خروج کرد و مردم را به سوی امر به معروف و نهی از منکر دعوت نمود و سرانجام، در سال ۲۲۷ ه کشته شد.^(۷)

¯ عبداللّه بن جعفر بن حسین مالک بن جامع بن مالک حمیری (؟ بعد ۲۹۷ ق)

ابوالعباس، از راویان راستگوی امامیه و از اصحاب بلند پایه امام هادی و عسکری علیهماالسلام ، ولادتش معلوم نیست، ولی تاریخ وفات او پس از سال ۲۹۷ ه بوده است؛ زیرا ابوغالب زراری (م ۳۶۸ ق) در ۲۹۷ ه در کوفه نزد او درس خوانده است. درباره نام جدّ او، بین علمای رجال اختلاف است. به عقیده مشهور، نام جدّش «حسن» است، ولی در رجال ابن داود، نام جدّش حسین (به صورت مصغّر) ثبت شده است. فرزند او، محمّد بن عبداللّه بن جعفر (م بعد ۳۰۴ ق)، از رجال معتمد شیعه و کاتب امام عصر(عج) و همچنین از شاگردان روایی او بوده است. نجاشی در رجال خود، از وی فرزندان دیگری به نام های جعفر، حسین و احمد نام می برد که همگی مکاتباتی با حضرت ولی عصر(عج) داشته اند. وی از چهره های برجسته قم بود که پس از سال ۲۹۰ ه وارد کوفه شد و برای اهل آنجا نقل حدیث کرد و کتاب های زیادی تصنیف نمود. از تألیفات او به دست می آید که تخصص عمده او در علم حدیث، فقه و اعتقادات بوده است.

وی احادیث و گفته های امام رضا و امام جواد علیهماالسلام را در کتاب های جداگانه ای با عنوان قرب الاسناد الی الرضا و قرب الاسناد الی ابی جعفر الثانی جمع آوری کرده است. همچنین روایات امام حسن عسکری علیه السلام و امام عصر(عج) را نیز جداگانه جمع آوری نموده است. وی، که در عصر غیبت صغرا می زیست، کتابی درباره غیبت امام زمان(عج) تألیف نمود و مکاتباتی نیز با سفیر دوم، محمّد بن عثمان عمری (نیابت: ۲۶۷ تا ۳۰۵ ق)، داشت.

بیشتر روایات او به طور مستقیم از امام حسن عسکری علیه السلام هستند و گاهی نیز از استادان خود (که تعداد آن ها ۲۱ نفر است) همچون ابراهیم بن مهزیار، ایّوب بن نوح، علی بن اسماعیل، محمّد بن عیسی و دیگران نقل حدیث کرده است. از هم بحثان او، احمد بن خالد برقی (م ۲۸۰ یا ۲۷۴ ق) است که در قم با یکدیگر ارتباط داشتند. از شاگردان او، محمّد بن حسن صفّار و محمّد بن علی بن محبوب را می توان نام برد، ولی معروف ترین آن ها احمد بن محمّد بن یحیی العطّار است. از جمله آثار او، کتاب الامامه، کتاب الدلائل، کتاب الغیبه و کتاب الطب است که بیشتر این کتاب ها از طریق احمد بن محمّد بن یحیی العطار نقل شده اند.^(۸)

¯ محمّد بن زکریّا بن دینار غلابی جوهری بصری (؟ ۲۹۸ ق)

ابوعبداللّه، از چهره های برجسته اصحاب امامیه در بصره و از موالیان و هم پیمانان بنی غلاب بود. کلمه «غلاب» بدون تشدید لام است و «بنی غلاب» قبیله ای از تیره بنی نصر بن معاویه بود که فقط در بصره سکونت داشتند. از ولادت او اطلاعی در دست نیست، ولی در سال ۲۹۸ ه در بصره فوت کرد. فرزند او جعفر بن محمّد بن زکریا غلابی از راویان امامیه و شاگرد عبّاس بن بکّار بود. وی فردی آشنا به اخبار و از معلومات بالایی برخوردار بود و کتاب های زیادی تصنیف کرده است. بیشتر آثار او در موضوع تاریخ اسلام، جنگ ها و سیره اهل بیت علیهم السلام می باشد. از این رو، وی را «پیشوای سیره نویسان» لقب داده اند. وی توفیق دیدار هیچ یک از امامان معصوم علیهم السلام را نیافت و روایتی از آن ها به طور مستقیم نقل نکرد. ابن داود و علاّمه حلّی نام او را در قسم اول رجال خود ذکر کرده اند. (قسم اول رجال علاّمه و ابن داود مخصوص راویان معتبر و راستگو است.)

از جمله استادان او جعفر بن محمّد بن عمّار، شعیب بن واقد، احمد بن عیسی بن زید، عبّاس بن بکّار ضبی، عبداللّه بن ضحّاک مرادی و محمّد بن عفیر ضبی هستند. از جمله شاگردان او، ابواحمد عبدالعزیز بن یحیی جلّودی (م ۳۳۲ ق)، ابوالحسن علی بن یحیی بن جعفر، ابوبکر احمد بن عبدالعزیز جوهری صاحب کتاب السقیفه، ابوعلی احمد بن حسین بن اسحاق و عبدالجبّار بن شیران هستند. وی تألیفات زیادی دارد که از جمله آن ها الجمل الکبیر و المختصر، کتاب صفین الکبیر و المختصر، مقتل الحسین علیه السلام ، مقتل امیرالمؤمنین علیه السلام ، اخبار فاطمه علیهاالسلام و اخبار زید علیه السلام می باشند.^(۹)

¯ یحیی بن حسین بن قاسم الرسی بن ابراهیم ابن طباطبا،الهادی الی الحق (۲۲۰۲۹۸)

ابوالحسن، معروف به «ابن طباطبا» و ملقّب به «هادی الی الحق»، فقیه، متکلّم، شاعر، نویسنده و نخستین پیشوای شیعی زیدی در یمن، ولادتش در سال ۲۲۰ ه (و به گفته برخی ۲۴۵ ه) در مدینه روی داد و به سال ۲۹۸ ه در «صعده» از شهرهای یمن درگذشت. جدّ اعلای او ابراهیم بن اسماعیل ملقّب به «طباطبا» بود. لقب «طباطبا» به این دلیل به وی نسبت داده شد که زبانش می گرفت و به جای «قباقبا»، طباطبا می گفت. سلسله طباطبائیان از نسل حسن مثنّی، فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام ، هستند. دودمان طباطبائیان به سه شاخه اصلی تقسیم می شود که هر یک از این شاخه ها انشعابات زیادی دارند: الف. طباطبائیان یمنی رسی؛ ب. طباطبائیان مصری شعرانی؛ ج. طباطبائیان ایرانی ادیب که ساکن اصفهان بودند. اما صاحب ترجمه از شاخه طباطبائیان یمنی است که نام سه تن از آنان در رأس همه قرار دارد و وی فرد دوم آنان است. وی در مدینه زاده شد و در همان شهر، نشو و نما پیدا کرد و نزد پدر و دیگر عالمان خاندانش، علوم روزگار را فرا گرفت. در دانش و فقاهت، شهره بود و او را به شجاعت، پارسایی و عدالت ستوده اند.

برخی ا