خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل کارکرد نظام سلطه در روابط بین المللی از دیدگاه امام خمینی(ره)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کارکرد نظام سلطه در روابط بین المللی از دیدگاه امام خمینی(ره) :

مقدمه:

بیش از ۱۰ سال از رحلت امام خمینی می گذرد، در حالی که سیاستهای منطقه ای خاورمیانه هنوز از رهنمودهای ایشان تاثیر می پذیرد. در دهه ۱۹۵۰ جمال عبدالناصر، مرد اول خاورمیانه بود. او هیجانات سیاسی منطقه ای را به اوج خود رساند و ناسیونالیسم عربی را به عنوان محوری برای مبارزه با استعمار و اسرائیل به کار گرفت. شکست نظامی اعراب در جنگهای ۱۹۵۶ و۱۹۶۷ بسیاری از امیدها را بر باد داد . خاورمیانه دچار خلا گردید و در این شرایط، روند لیبرالیزه شدن سیاستهای منطقه ای فراهم آمد.

در دهه ۱۹۷۰; ایران، کشورهای خاورمیانه و نظام بین الملل شاهد ظهور یکی دیگر از چهره های حادثه ساز خاورمیانه بود. امام خمینی در ایران ظهور کرد; اما پیروزی انقلاب ایران و مؤلفه های رفتاری اش، از وی چهره ای فراملی ساخت . جهان اسلام، مخاطب دائمی ایشان بود و به همین دلیل، به موازات انقلاب ایران، جنبش اسلامی خاورمیانه نیز توسعه و گسترش یافت.

تحلیلگران مسائل ایران در کشورهای غربی بویژه در ایالات متحده امریکا، ظهور امام خمینی را به عنوان روند جدیدی در تحولات سیاست بین الملل دانستند. پارادایم های گفتمانی ایشان را جدید می دانستند و به این ترتیب، با ارائه نقطه نظرات و تحلیلهای انقلابی امام خمینی از حوادث و رویدادهای سیاسی روز، بسیاری از رهیافتهای قبلی، کارکرد خود را از دست دادند. ایران به عنوان مرکز تحولات و دگرگونیهای سیاسی خاورمیانه گردیده بود و به همین دلیل، جنبش انقلابی خاورمیانه در دهه ۱۹۸۰ با ابعاد و مؤلفه های اسلامی خودنمایی می کرد. ریچارد فالک که از سرشناس ترین پژوهشگران خاورمیانه ای ایالات متحده می باشد، در آستانه انقلاب اسلامی ایران، مقاله ای را در نشریه انتقادی سیاست خارجی » امریکا به چاپ رساند. وی در این مقاله، الگوهای رفتاری ایالات متحده را مورد بررسی تحلیلی – انتقادی قرارداده و چنین بیان داشت:

«حیات خاورمیانه با ظهور رهبران قدرتمند تداوم خواهد یافت; رهبرانی که واقعیتهای اجتماعی را درک نمایند، نیازهای واقعی آنان را احساس نمایند و به آنان، برای زندگی در آینده امید دهند. خاورمیانه با ناامیدی به حیات خود ادامه می داد; زیرا هیچ یک از رهبرانش به حقارت شکل گرفته در ذهن و روحیه مردم توجهی نداشته است . آنان به دنبال نقطه امیدی می گشتند که حداقل، حرف دل آنها را بر زبان جاری ساخته و عقده های متراکم شده را آزاد نماید. آیت الله خمینی چنین جسارتی را به آنان خواهد داد و مردم خاورمیانه را برای دستیابی به آرزوهایشان کمک خواهدکرد. [امام] خمینی مرد پرفروغ منطقه خواهد بود، چون آنان را برای آزادی و غرور کمک خواهد کرد.» (۱)

چنین عبارتهایی نشان می دهد که تحلیل و برداشت پژوهشگران غربی با مقامات اجرایی این کشورها نسبت به نقش و کارکرد امام خمینی در عرصه سیاستهای ملی (ایران) و منطقه ای (خاورمیانه و جهان اسلام ) متفاوت به نظر می رسد. کارگزاران و مقامات اجرایی دولتهای غربی بویژه ایالات متحده امریکا، نگرش کاملا متفاوتی نسبت به نقش و کارکرد امام خمینی داشته اند، اما تفاوت در جهت گیری ها و تحلیلی که نسبت به نقش و عملکرد رهبری انقلاب اسلامی ایران وجود دارد، دلیلی نخواهد شد تا کابوس ایجاد شده در ذهن غربیها به سرعت ترمیم یابد. شاید بتوان به این جمع بندی رسید که بیست سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی غرب هنوز مسحور پدیده و شخصیت امام خمینی می باشد. و به همین دلیل، واکنش امریکایی ها نسبت به وی منفی بوده است . چه بسا باید طرح نظریه برخورد تمدنها را به عنوان بازتاب نگرانی عمیق غرب نسبت به پدیده ای دانست که دولتهای غربی و امریکایی را به واکنش در مقابل مقولاتی بسیج می نماید که ناشی از شخصیت و نهضت امام خمینی بوده است . هانتینگتون تفسیر خود را چنین بیان می دارد:

«در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، گرایش کلی اسلام و ملسمانان در جهت مقابله و ضدیت با غرب بوده است . این امر را باید پیامد طبیعی احیای اسلام و عکس العمل آن در مقابل نفوذ غربیها در جوامع اسلامی دانست . غرب زدایی و تاکید بر مبانی اسلامی به عنوان اصول اخلاقی جدیدی است که انکار نفوذ اروپایی ها و امریکایی ها را دربردارد. در گذشته، رهبران کشورها و فرقه های مسلمان، به مردم خود می گفتند که ما باید غربی شویم. در حالی که در دو دهه گذشته هیچ گونه عبارتی در تمجید از ارزشهاو سازمانهای غربی از جانب مقامات رسمی، اساتید دانشگاه، تجار و روزنامه نگاران دیده نمی رسد. آنها در مقابل، بر تفاوتهای میان تمدن خود با تمدن غرب، تفوق فرهنگی خود بر غرب، و ضرورت حفظ همگرایی آن فرهنگ علیه هجوم بی امان غرب تاکید می کنند.» (۲)

چنین تحولی در جوامع و اندیشه سیاسی – اجتماعی کشورهای اسلامی بیانگر آن است که آموزه های سیاسی امام خمینی تاثیر خود را بر جوامع اسلامی بر جای گذاشته است.به عبارت دیگر، ما شاهد ظهور مجدد رنسانس اسلامی می باشیم. هرچند که عده ای بر روندهای «جهان گرایی

globalization

» تاکید دارند، اما هویتها نیز در این دوران، روند «انفکاک و جداسازی

Fragmeentation

» را در مقابل آنچه که غربیها تحت عنوان روند اجتناب ناپذیر لیبرال دموکراسی می دانند، به نمایش گذاشته است. بازگشت به هویت اسلامی دارای ابعاد گسترده و فراگیرتری می باشد. این امر در تمامی کشورهای جهان اسلام به عنوان آموزه ای قابل دفاع محسوب گردیده که می تواند مبنای بسیج اجتماعی توده های مردم محسوب گردد.

با توجه به روندهای موجود، این سؤال مطرح می شود که چرا جنبشهای اسلامی نوظهوری در کشورهای اسلامی شکل گرفته است ؟ چرا این جنبشهای دارای ابعاد غرب ستیز بوده است، چگونه اسلام گرایی به عنوان پدیده ای اصلی در ربع آخر قرن بیستم تلقی شده است; و چرا رفتار، عملکرد و جلوه های شخصیتی امام خمینی توانست غرب، جهان اسلام و جوانان ایرانی دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ را مسحور خود نماید; چرا نمادهای دیگری در خاورمیانه و کشورهای اسلامی ظهور نکردند و چرا امام خمینی به عنوان رهبر چنین نهضت فکری، اجتماعی و سیاسی تلقی می گردد;

در پاسخ به سؤالات یاد شده، می توان روحیه شخصیت ضد سلطه امام خمینی را مورد تاکید قرار داد. هرچند که ایشان به عنوان رهبر مذهبی و یکی از مراجع بزرگ دوران خود محسوب می گردیدند; اما مؤلفه های شخصیتی ایشان، از جمله: بیگانه ستیزی، استقلال خواهی، نوگرایی در اندیشه های دینی، تطابق گرایی با ضرورتهای اجتماعی را باید اصلی ترین مؤلفه هایی دانست که در تبیین ویژگیهای شخصیتی و رفتاری ایشان مورد بحث قرار می گیرد.

در این مقاله، نگرش ضد سلطه و هژمونیک ستیزی ایشان در روابط بین الملل مورد تاکید قرار گرفته است . چنین ویژگیهای فردی و شخصیتی را باید به عنوان مبنایی برای تحولات سیاسی ایران، خاورمیانه و نظام بین الملل دانست .

نقش ویژگی های فردی رهبران در سیاست سازی

تحولات سیاسی و بین المللی تحت تاثیر پدیده های متنوع و چندگانه شکل می گیرد. هیچ تحلیلگر منصفی وجود ندارد که شکل گیری و وقوع هر حادثه ای را با یک متغیر توضیح دهد. اما در میان متغیرهای دخیل در وقوع هر پدیده یا رویدادی، صرفا یک «متغیر مستقل: اصلی و تعیین کنند

BesT Independent Variable

» وجود خواهد داشت. بقیه متغیرهای مستقل، دارای نقش و جایگاه محدودتری می باشند.

به طور مثال در شکل گیری پدیده هایی مانند: انقلاب، کودتا، جنگ یا بحران می توان به متغیرهای اجتماعی، سازمانی، بوروکراتیک، نظام بین الملل و شخصیتی رهبران اشاره داشت . «جیمز روزنا» متغییرهای یاد شده را در روندهای تصمیم گیری مورد مطالعه قرارداده است. وی بر این نکته تاکید داشته است که هر حادثه ای براساس نوع کنش و واکنش بین بازیگران اصلی آن حادثه و همچنین مبتنی بر «شرایط محیطی خاص

Special Situational Environmental

» قرار دارد. «کنش

action

» و «واکنش

reaction

» را باید «نتیجه تصمیم گیری

Result of Decision Making

» رهبران دانست. یکی از مهمترین مؤلفه های تاثیرگذار بریک حادثه را باید ویژگیهای شخصیتی و رفتاری بازیگران دانست . (۳)

در تبیین نقش شخصیت، «کرین برینتون در کتاب کالبد شکافی چهار انقلاب » بر این نکته تاکید دارد که رهبران تمامی انقلابات بررسی شده ( چین، روسیه، امریکا و انگلستان ) از جسارت و پرخاشگری لازم علیه رژیم پیشین برخوردار بوده اند. این رهبران خود را به لحاظ اخلاقی برتر از زمامداران و مجریان حاکم می دانستند (۴) . ماروین زونیس نیز در کتاب «شکست شاهانه »، تحولات اجتماعی ایران را براساس شخصیت شاه و چگونگی اتکای وی به همکاران، دوستان و خویشاوندانش مورد بررسی قرار می دهد. وی ضعف شخصیت، ناپایداری در تصمیم گیری و دوگانگی رفتاری را به عنوان اصلی ترین عوامل سقوط شاه ذکر می کند. (۵)

اگر چه ویژگیهای شخصیتی افراد عادی، عموما امری فردی می باشد و با چگونگی تحولات بیولوژیک آنان بویژه در دوران کودکی در ارتباط است ، اما شخصیتهای سیاسی علاوه بر مؤلفه های فردی، از متغیرهای دیگری نیز بهره می گیرند. ارزشهای محیطی، ایستارها، باورها و همچنین ایدئولوژی های سیاسی، در شکل گیری شخصیتی رهبران سیاسی برجسته از جمله امام خمینی، تاثیر برجای می گذارند. چنین ویژگیهایی، فرد را آماده اتخاذ برخی شیوه ها در شرایط معین می نماید. اگر نتایج حاصل از به کارگیری شیوه های رفتاری و نوع رفتارها، مثبت و نتیجه بخش باشد، بازتابهای مؤثر و سازنده ای در چارچوب شخصیتی فرد به جا می گذارد، زیرا از یک طرف نسبت به روش و الگوی رفتاری خود مطمئن می شود و از سوی دیگر، زمینه روانی و محیطی لازم را برای تکرار و تشدید یک الگوی رفتاری فراهم می کند. به همین دلیل است که رهبران انقلاب در آغاز افرادی اصلاحگر به نظر می آیند. این امر، نشان دهنده آن است که این افراد برای رویارویی مستقیم با نظام سیاسی نیازمند اعتماد به نفس بیشتری می باشند . روند مبارزات انقلابی و نتایج حاصل از آن، منجر به تشدید اعتماد به نفس و خود مختاری در الگوهای رفتاری شده و به تدریج شخصیت سیاسی آنان شکل می گیرد.

با شکل گیری تدریجی شخصیت سیاسی نخبگان، به تدریج درک فراگیری برای رفتار در «محیط روانشناختی » ایجاد می شود. رهبران سیاسی به این جمع بندی می رسند که چگونه باید جامعه را تهییج کرد؟ چگونه باید مردم را در عرصه سیاسی نگاه داشت ؟ تحت چه شرایطی و با چه ابزاری در روحیه طرف مقابل ایجاد تردید نمود؟ چگونگی پاسخ محیط به چنین روندهایی می تواند ذهنیت رفتاری و واکنشی را برای بهره گیری حداکثر از محیط فراهم آورد، زیرا جمع بندی حاصله براساس معادله «تحریک – پاسخ

STimulus – Response

» انجام می گیرد.

باید تاکید داشت که در تمامی دورانی که «تحریک سیاسی » و «پاسخ متقابل در ازای تحریک » به انجام می رسد، نخبگان از ارزشها، باورهای ایدئولوژیک و ایستارهای خود بهره می گیرند تا طرف مقابل را در شرایط تردید، قرارداده و یا اینکه موج روانی فزاینده ای را علیه آنان ایجاد نمایند. زمانی که صف آرایی انجام گرفت و سخنان کلی، جلوه های انضمامی تری پیدا نمود، اهداف هریک از بازیگران مشخص گردیده و چگونگی واکنش طرف مقابل نیز مشخص می گردد. این امر باتوجه به «درک محیط » و «درک مؤلفه های شخصیتی » طرف مقابل انجام می گیرد.

مطالعاتی را که الکساندر جورج در رابطه با شرایط و محیط روانی تصمیم گیران امریکایی در روند جنگ ویتنام به انجام رسانده است، وی را به این جمع بندی می رساند که در روند کنش سیاسی و بین المللی، هر یک از بازیگران، اقدامات طرف مقابل را کد گذاری نموده و در برابر هر گونه «نشانه ای

Code

»، از خود واکنش متناسب با ادراک و مؤلفه های شخصیتی خود نشان می دهد. به همین دلیل، جورج اعتقاد دارد که با توجه به نوع واکنش بازیگران، می توان مؤلفه ها و ویژگیهای شخصیتی آنان را درک نمود. برخی از این رهبران سیاسی دارای ویژگیهایی ، از جمله: تساهل، عدم تساهل، زودکنش، دیرکنش، تحکم کننده

High Dominance

، کمتر تحکم کننده

Dominance Low

، بهره گیری از سیاستهای سرسختانه

Hard Line policies

، درون گر

inTrovert

، برون گرا

Extrovert

می باشند. (۶)

با توجه به مطالعات انجام شده، بسیاری از تحلیلگران سیاست خارجی، به این جمع بندی رسیده اند که هیتلر و صدام حسین دارای رفتارهای آنی بدون تامل می باشند . این گونه رفتار دارای نتایج متضادی است. یا موفقیتهای شگفت انگیز را به وجود می آورد و یا اینکه شکستهای نابودکننده را فراهم می آورد. «معمر قذاقی » دارای شخصیتی ماجراجو و خودبین می باشد و «استالین » دارای شخصیت قدرت طلب همراه با سوءظن بوده است. «فیدل کاسترو» دارای شخصیت ثابت قدم می باشد . امام خمینی را نیز دارای مؤلفه های شخصیتی «ایدئولوژیک » می دانند که از سیاستهای سرسختانه حمایت کرده است.

با توجه به ضرورت درک «ویژگیهای فردی

Idiosyncratic Variable

» نخبگان و سیاستمداران کشورها، ساختارهای اطلاعاتی و سازمانهای دیپلماتیک کشورهای پیشرفته، بخشهایی را ایجاد کرده اند تا رفتار نخبگان سیاسی کشورها با تاکید بر مولفه های روانشناختی مورد تحلیل قراردهند. اهمیت این امر برای نخبگان کشورهایی که دارای سیستم متمرکز تری می باشند، بیشتر است; زیرا در چنین شرایطی، توزیع قدرت محدودتر بوده و عوامل بوروکراتیک، سازمانی و اجتماعی نقش کمتری را در روند تصمیم گیری و سیاست سازی خارجی و داخلی ایفا می کنند. براین اساس، کشورهای جهان سوم، عمدتا براساس الگوهای تمرکزگرا مورد بررسی قرار می گیرند که از جمله این موارد، می توان به کتاب های یادشده ماروین زونیس اشاره داشت. (۷)

ویژگیهای شخصیتی و رفتاری امام خمینی(ره)

تمامی کسانی که در سالهای قبل از تبعید امام خمینی به نجف با ایشان ارتباط داشته اند، بر این امر تاکید دارند که ایشان دارای «ذهنی پویا»، «نگرشی منسجم » و «روحیه ای سازش ناپذیر» بوده اند.

دوران کودکی ایشان با مبارزه عجین گردیده است. با توجه به ساخت اجتماعی و اقتصادی ایران و نقش پدر در زندگی اجتماعی اعضای خانواده، می توان تاکید داشت که «سرنوشت پدر» اروح پرتلاطم و کاوشگر امام را در راستای مبارزه اجتماعی جهت ایجاد عدالت شکل داد، از آنجایی که امام از سالهای نوجوانی در حوزه علمیه اراک و قم به کسب علوم دینی مبادرت ورزیده اند، از این رو «روح فردی » با «شرایط محیطی » پیوند می خورد و انگیزه های ایدئولوژیک قوی و مؤثری را در ایشان پدیدار می سازد.

بعد از حوادث ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، ساواک، اطلاعاتی را در مورد آیت الله خمینی جمع آوری می کند. در این گزارش برخی از ویژگیهای شخصیتی و رفتاری امام در این اطلاعیه چنین آمده است:

«حاج آقای روح الله خمینی در خمین متولد شده، برای تحصیل به قم آمده، چند سال در قم تحصیل کرده، سپس به اصفهان رفته و چند سال هم در آنجا تحصیل کرده، مجددا به قم آمده و در محضر آقای شیخ عبدالکریم یزدی به تحصیل اشتغال داشته است. مدتی هم تحصیل «حکمت » نموده و مجتهد مسلم است.

در علوم معقول و منقول بسیار وارد و متخصص است….. شیخ عبدالکریم از او حمایت کرد و او را مامور تدریس فقه و اصول نمود …….پس از فوت حاج شیخ عبدالکریم، مورد احترام مرحوم بروجردی بوده و از مدرسین درجه اول حوزه علمیه بوده است.

شخصی است خیلی متین و کم حرف،۶۳ سال دارد. پدر او از مالکین در خمین بوده است. وی خیلی عصبانی و شجاع بوده و در منازعه و اختلافی که با حاکم وقت داشته، به دست حاکم وقت کشته می شود. خودش هم مثل پدرش خیلی بی باک و شجاع است. به علوم جدید و سیاست روز هم آشنایی زیادی دارد. در سالهای ۱۳۲۳ و ۱۳۲۴ کتابی علیه اعلیحضرت فقید نوشته است. همیشه اهل مبارزه و سیاست بوده است. ۵ سال قبل رساله نوشته و در مقام مرجع تقلید قرار گرفته و پیروانی هم داشته است.» (۸)

اگر ویژگیهای فردی و شخصیتی که اداره ساواک در مورد امام خمینی تهیه کرده را مرور نماییم، می توانیم مؤلفه هایی از جمله: مجتهد مسلم، مدرس درجه اول حوزه علمیه، متین، کم حرف، بی باک، شجاع، آشنا به علوم جدید، اهل سیاست، منتقد نسبت به سلسله پهلوی و اهل مبارزه را نام برد. طبیعی است که اگر فردی دارای ویژگیهای فراگیر و چند جانبه یاد شده باشد ، زمینه های اولیه برای مبارزه سیاسی را خواهد داشت. از سوی دیگر، می توان به این جمع بندی رسید که بستر اولیه و معیارهای رفتاری جهت مبارزه سیاسی ایشان، از درون مبانی دینی و ایدئولوژیک منشا می گیرد. این مبانی، همواره ذهن امام خمینی را به خود مشغول داشته و بسیاری از اقدامات و فعالیت های ایشان، با همین معیارهای دینی مستند می شد. باورهای امام بر این امر قرار داشت که جامعه ایران، آمادگی پذیرش هنجارهای دینی را دارا می باشد، در حالی که نسبت به مقامات حکومتی بی اعتماد است. در بسیاری از سخنرانی های امام می توان به چنین ذهنیتی وقوف داشت. ایشان نه تنها عالمان دین را شایسته تر از مقامات اجرایی حکومت می دانست، بلکه به این دلیل که علمای دینی با مردم کنترل دارند، آنان را برای حکومت «شایسته ترین گروه » تلقی می کرد. کتاب «کشف الاسرار» و «ولایت فقیه » به عنوان متون مستند و کلاسیک اندیشه امام در مورد دولت و حکومت در ایران می باشد. در این دو کتاب، از ضرورت ایجاد حکومت اسلامی بحث گردیده است. چنین نگرشی به منزله آن است که در دیدگاه امام، آنچه که مبنای «دینی » نداشته باشد، مورد قبول خداوند و مردم قرار نخواهد گرفت. واژه هایی همانند: قانون اسلام، قانون اساسی، ساحت مقدس قرآن کریم، نقش علما در تصویب قوانین، در عبارتهای تهییج کننده ایشان جهت کاهش مشروعیت اقدامات دولت و رژیم شاه به کار گرفته می شد که بسیای از علما و شاگردان ایشان در خاطرات سیاسی خود، بر این امر صحه گذاشته اند.

به طور مثال می توان گفت که ایشان، «اسداله علم » را به این خاطر، توصیه به استغفار می کرد و یا نامبرده را مستحق عزل می دانست که به قواعد و قوانین اسلامی بی اعتنا بوده است. (۹) به همین دلیل، در نامه ای به «علم » یادآور می شوند که «معلوم می شود شما بنا ندارید به نصیحت علمای اسلامی که ناصح ملت و مشفق امت اند، توجه کنید و گمان کرده اید ممکن است در مقابل قرآن کریم، قانون اساسی و احساسات عمومی قیام کرد؟». (۱۰)

حساسیت اصلی امام بر این امر قرار داشت که این افراد به عنوان گروههای غرب زده و وابسته به سیاستهای بین المللی در صددند تا مبانی و ساخت اجتماعی ایران را دگرگون نمایند. این دگرگونی در راستای اهداف غربیها تلقی می شد، کسانی که با اسلام و جامعه اسلامی خصومت داشته و در هر دورانی در صدد مرعوب سازی جامعه و کشورهای اسلامی بوده اند.

از دیدگاه امام، این نکته به عنوان معمای اصلی جوامع در حال توسعه بویژه کشورهای اسلامی وجود داشت که چگونه یک گروه از افرادی که فاقد پایگاه اجتماعی در جامعه خود می باشند و صرفا بر اساس «هنجارزدایی »، «دین زدایی » و «هویت زدایی » عمل می نمایند، این امکان را پیدا می کنند تا قدرت سیاسی و اجتماعی را در دست گرفته و به این ترتیب بتوانند سیاستهای دیکته شده را به اجرا در آورند، بدون آنکه ضرورتهای طولانی مدت و بنیانی جوامع خود را مورد توجه قرار دهند. این امر به عنوان معمایی تلقی می شد که برای حل آن، می بایست با سیاستهای جهانی مقابله نمود و از پایگاه داخلی آنان «مشروعیت زدایی » نمود.

به این ترتیب بخش اعظم گرفتاری کشورهای اسلامی متوجه جهان غرب گردید. جهانی که به لحاظ تاریخی همواره با جهان اسلام در چالش بسر برده است و از قرن شانزدهم، به گونه ای بی مهابا عرصه های نفوذ خود را در تمامی کشورهای اسلامی افزایش داده است. مطالعات تاریخی امام نشان می داد که توسعه اسلام صرفا تا قرن ۱۵ میلادی ادامه داشته است . از این دوران به بعد، موج اسلامی گرایی و گسترش اسلام متوقف گردید. کشورهای اروپایی قادر گردیدند تا با بهره گیری از ابزارهای تکنولوژیک خود، بر مناطق حیاتی جهان اسلام سلطه پیدا نمایند. «فرمان تقسیم پاپ »، زمینه حضور پرتغالی ها را در خلیج فارس و اقیانوس هند فراهم آورد . در طی تمامی این دوران، فتح سرزمینهای اسلامی با پوشش ایدئولوژیک و در قالب الگوهایی از جنگهای شبه صلیبی انجام پذیرفته بود. این روند منجربه ضعف تدریجی، گسترده و فراگیر واحدهای اسلامی گردید. از دیدگاه امام خمینی، کشورهای اسلامی در طی این مدت تمام موجودیت خود را از دست دادند، بویژه اینکه بعد از جنگ اول جهانی کشورهای بریتانیا، فرانسه و ایتالیا توانستند تیر خلاص را بر موجودیت فرتوت و انحصارگرای امپراطوری عثمانی وارد نمایند. از این مقطع زمانی، بسیاری از سرزمینهای اسلامی (به غیر از ترکیه، افغانستان، ایران، عربستان سعودی ) تحت نظارت مستقیم کشورهای غربی درآمدند.

جنگ دوم جهانی نیز زمینه توسعه نفوذ امریکا را فراهم آورد . از این زمان به بعد، امریکا به عنوان محور کشورهای غربی درآمد . آنان در صدد برآمدند تا سلطه خود را از طریق ابزارهای فرهنگی و اقتصادی به گونه ای پایدار و در تمامی کشورهای اسلامی اعمال نمایند.

چنین روندی را باید دلمشغولی اصلی امام دانست. ایشان ریشه گرفتاری کشورهای اسلامی را در مداخلات خارجی مورد جست جو قرار می دادند. به همین دلیل، تضاد اصلی و بنیانی را متوجه روح سلطه گری و استکباری غرب می نمودند. در این شرایط، کشورهای اسلامی و دولتهای حاکم بر آن به عنوان سپری تلقی می شدند که وظیفه اصلی آنان، حراست از احکام دینی و حفظ ساختهای سنتی و ضدغربی جامعه محسوب می گردید. این امر، در دوران استعمار مستقیم دارای کارکرد بود، زیرا حکام و زمامداران کشورهای اسلامی نیز با مداخلات فزاینده غربیها در امور داخلی خود مخالفت می کردند. به همین دلیل، گرایشات ملی و ضداستعماری ایجاد شده دارای جلوه های مختلط بود.

تا دهه ۱۹۴۰، شاهد حرکتهایی بودیم که اجماع داخلی در برابر تهاجم و الگوهای سلطه مستقیم خارجی را نشان می داد. در این دوران تاریخی، روحانیون نیز در کنار سایر اقشار و طبقات از حریم دین و اسلام در برابر تهاجم فزاینده و مستقیم غرب حمایت می کردند.

از دهه ۱۹۴۰ که ساخت نظام بین الملل دگرگون گردید: ما شاهد ظهور الگوهای جدیدی از «توسعه طلبی » و «هژمونیک گرایی »، «ادغام سازی » و «بی محتوی سازی » کشورهای اسلامی بوده ایم . لازم به توضیح است که این روند، در رابطه با سایر کشورهای جهان حتی در حوزه مسیحیت پیرامونی نیز شکل گرفته بود.

موج جدید، جلوه هایی از «جهان گرایی » را به عنوان موتور محرک خود برای یکدست کردن نظام جهانی در پیش گرفته بود. اقتصاد، به عنوان اصلی ترین ابزار این روند تلقی می شد، اما در دهه های ۱۹۴۰ تا ۱۹۸۰ علاوه بر موج اقتصادگرایی مبتنی بر بازار آزاد، موج جنگ سرد مبتنی بر مبارزه ایدئولوژیک «سرمایه داری » و «سوسیالیسم جهانی » نیز وجود داشته است.

این امر فضای لازم برای مقابله بانفوذ ساختاری غرب در جوامع اسلامی را فراهم می آورد . ابزار چنین مبارزه ای بر الگوهای «هویتی » قرار داشت. طبیعی به نظر می رسد که مذهب، به عنوان یکی از اصلی ترین مولفه های جامعه سنتی، حامل انگیزشهای رفتاری و هویتی است. به این ترتیب، باید اصول و مبانی مذهبی موجود با توجه به شرایط سیاسی، اجتماعی و بین المللی تئوریزه شده و بر اساس مبانی گفتمانی جدید انجام پذیرد.

در این رابطه، امام خمینی سلطه خارجی را به عنوان اصلی ترین تهدید جوامع اسلامی مورد توجه قراد داد. برای مقابله با آن، از مبانی ایدئولوژیک بهره جسته و تسهیلات لازم را برای ایجاد جو انقلابی بکار گرفتند. بر این اساس، تمی توان این فرضیه را مورد تبیین قرار داد که امام از ویژگیهای فردی، شرایط اجتماعی و باورهای ایدئولوژیک خود بهره گرفتند تا با سلطه خارجی در جوامع اسلامی مقابله نمایند. این امر از طریق انقلاب و مصادره قدرت سیاسی تحقق یافت.

مبانی تفکر سلطه ستیز امام خمینی

اصلی ترین مؤلفه های رفتاری نخبگان، گروههای اجتماعی و سازمانهای سیاسی، مفاهیمی از جمله: تصاویر ذهنی، سنتهای محیطی ، اسطوره ها و حتی برخی از پیشداوریها می باشد. این موارد بر فرهنگ سیاسی جامعه وجهت گیری سیاسی نخبگان هر کشوری تاثیر برجای می گذارد. چنین مؤلفه هایی در روندی تاریخی، بر ضمیر ناخودآگاه یک جامعه نقش می بندد. برخی از افراد را بیش از دیگران متاثر می سازد و به این ترتیب، چنین افراد و گروههایی، آمادگی لازم برای ایفای نقش تاریخی را دارا می گردند.

مطالعه تاریخ سیاسی ایران، نشان می دهد که سلطه خارجی به عنوان عامل بازدارنده توسعه سیاسی کشورمان محسوب می گردد. این امر در طی دو قرن اخیر شتاب و گسترش بیشتری پیدا کرده است. مداخلات روسیه، انگلستان، فرانسه، ایالات متحده امریکا و اتحاد جماهیر شوروی، به عنوان عرصه های سیاه اما واقعی تاریخ ایران می باشد. این مداخلات، ذهنیت بدبینانه ای را در افکار عمومی و فرهنگ سیاسی ایران بر جای گذاشته است. روشنفکران ملی گرای ایرانی به همراه روحانیون آگاه، نسبت به چنین سرنوشت دردناکی اظهار تاسف می کردند. از اینکه بیگانگان بخشی از سرنوشت سیاسی ایران را تحت تاثیر خود قرار داده، بیمناک و متاثر بودند. به همین دلیل، در مقاطعی از دورانهای تاریخی ایران، بویژه در شرایطی که فشار و تهاجمی خارجی علیه ایرانیان شدیدتر بود، زمینه همکاریهای فراگیر علیه سلطه خارجی، ابعاد فراگیر و پردامنه ای پیدا می کرد، جنبش تنباکو از جمله مقاطعی محسوب می گردد که چنین روندی با ابتکار روحانیون و همکاری سایر اقشار و گروههای اجتماعی پدیدار شد.

از این مقطع زمانی به بعد، روحانیون دریافتند که از توان لازم برای تاثیر گذاری بر افکار عمومی برخوردارند. این امر بویژه در دورانهایی که مبارزه علیه عامل خارجی انجام می گرفت، از نتایج و اجماع گسترده تری برخوردار می شد. مؤلفه های مذهب شیعه و همچنین فضایی که در جامعه ایران نسبت به مظلومیت امام حسین(ع ) وجود داشت ، عامل تقویت کننده رفتار سیاسی روحانیون می گردید. به این ترتیب، ایدئولوژی، فرهنگی سیاسی و زمینه های تاریخی ایران ، شرایطی را فراهم می آورد که رهبران مذهبی و روحانیون عالی رتبه بتوانند مردم را بسیج نموده و به این ترتیب بر حوادث و رویدادهای سیاسی جامعه تاثیر بر جای گذارند.

روحانیون می توانستند حادثه عاشورا را بازسازی نموده و آن را با «گفتمانهای جدیدی » وارد عرصه سیاسی ایران نمایند. از آنجایی که سلطه خارجی بر اساس شرایط غیرعادلانه ای ایجاد می گردد، بنابراین می تواند همانند «یزید» در فرهنگ سیاسی ایران «تشابه سازی » نماید. و به این ترتیب، مردمی که سالها در عزای امام حسین گریه کرده اند و از قیام وی، درس غیرت و شهادت فرا گرفته اند را وارد عرصه سیاسی واجتماعی ای نماید که زمینه ساز اعتراض علیه «سلطه خارجی » می باشد. به عبارت دیگر می توان تاکید داشت