خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سعادت ( سعادت از دیدگاه امام علی علیه السلام )

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سعادت ( سعادت از دیدگاه امام علی علیه السلام ) :

اشاره

این مقاله در صدد تبیین سعادت از دیدگاه امام علی علیه السلام است . از دیدگاه امام علی علیه السلام سعادت دارای مولفه های متفاوت و مختلفی است که دارای ارزش استقلالی می باشند به طوری که فقدان هر یک از این مولفه ها به سعادت آدمی آسیب می رساند . از میان مولفه های مختلف سعادت، خیرات بیرونی نظیر ثروت، زیبایی، شهرت خوب، حسب و نسب و . . . چندان در اختیار خود انسان نیست و به تعبیر زیبای امام علی برحسب اتفاق فراهم می آید . ولی بیش تر مولفه های سعادت در اختیار خود انسان است مانند فعالیت های اخلاقی و عقلی و دینی که در حوزه تصمیم فردی است . در کلام امیرالمؤمنین تاکید فراوانی بر نقش عنصر غیبی در سعادت انسان یعنی مفهوم توفیق شده است .

سعادت یا نیک بختی، نامی است که معمولا انسان ها به مطلوب نهایی خود می دهند; اما به رغم توافقی که در نامیدن مطلوب نهایی به سعادت دارند، در تعریف آن بر یک عقیده نیستند . به گفته ارسطو، گروهی آن را لذت و کامجویی می پندارند و گروهی شرف و حرمت اجتماعی، و حکیمان آن را نظرپردازی و اندیشیدن به واقعیت های غایی هستی می دانند . افزون بر این، گاهی یک شخص، دیدگاه های مختلفی درباره سعادت می یابد; مثلا هنگام بیماری، سعادت را سلامتی، هنگام فقر و تنگدستی آن را پول و ثروت و . . . می داند . ^(۱)

اما دشواری شناخت سعادت، نباید ما را از تلاش برای درک آن بازدارد; زیرا هر اقدامی بدون آن مانند تیراندازی در تاریکی است، که در آن امیدی به اصابت نیست .

از مسائل مهم و بحث انگیز درباره سعادت، در فلسفه اخلاق جدید به ویژه در بحث از نظریه ارسطویی سعادت، موضوع بسیط یا مرکب بودن آن است . ابتدا ویلیام هاردی از دو اصطلاح «غایت جامع » ^(۲) و «غایت غالب » ^(۳) برای اشاره به این موضوع بهره گرفت که مورد توجه فیلسوفان اخلاق نیز قرار گرفت . ^(۴) براساس تفسیر «غایت جامع » ، سعادت مفهومی است که بیش از یک مؤلفه دارد که هرکدام به استقلال، سازنده آنند . ^(۵) ولی براساس تفسیر «غایت غالب » ، تنها یک چیز است که سعادت را می آفرینند و هر چیز دیگری هم که به نام سعادت خوانده شود، مقدمه یا وسیله ای است که ما را به آن مؤلفه بسیط می رساند; ولی خود سزاوار عنوان سعادت نیست .

برخی از شارحان ارسطو، وی را معتقد به تفسیر «غایت غالب » می دانند و می گویند: «سعادت از نظر ارسطو فقط در نظرپردازی و شهود حقایق عالم هستی است ^(۶) و حتی فضیلت های اخلاقی هم برای کمک به آن، دارای ارزش هستند .» ^(۷)

در جهان اسلام نیز برخی از متفکران بزرگ مانند فارابی و ابن سینا در شمار معتقدان به تفسیر «غایت غالب » به حساب آمده اند; زیرا از دیدگاه آنان، سعادت فقط در اتصال به عقل فعال و استغراق در شهود عالم ملکوت است و هر چیز دیگری تنها در صورت کمک به این حالت، درشمار مطلوب های آدمی قرار می گیرد و هرگز تاب هم ارزی با آن را ندارد . ^(۸)

در مقابل، برخی از شارحان ارسطو، وی را مدافع تفسیر «غایت جامع » از سعادت می دانند; زیرا به گزارش آنان، ارسطو سعادت را دارای دو مؤلفه و یا – برحسب برخی تفسیرها – بیش تر می داند که هرکدام ارزش استقلالی دارند اکثر شارحان طرفدار تفسیر جامع، تعداد مؤلفه های سعادت را دو چیزی می دانند که عبارت است از «فعالیت اخلاقی » و «فعالیت عقلی » .

شاید بتوان دیدگاه امام علی علیه السلام را درباره سعادت، نوعی تفسیر غایت جامع دانست; زیرا از دیدگاه امام، سعادت دارای مؤلفه های متفاوت و مختلفی است که دارای ارزش استقلالی است; به طوری که فقدان هریک از این مؤلفه ها به سعادت آدمی آسیب می رساند .

اینک مؤلفه های سعادت را در اندیشه امام علی علیه السلام برحسب ترتیب اهمیت، به اختصار بر می شماریم .

مؤلفه های سعادت در اندیشه امام علی علیه السلام

۱ . خیرات بیرونی

در کلام امام علی علیه السلام اشاره هایی به آنچه ارسطو «خیرات بیرونی » ^(۹) می نامد، وجود دارد . مراد ارسطو از خیرات بیرونی، مزایا و برتری هایی مانند ثروت، زیبایی، شهرت خوب، حسب و نسب و . . . است که خارج از روح آدمی و معمولا غیر اختیاری بوده، به بدن یا موقعیت اجتماعی او مربوط است . ^(۱۰)

حضرت علی علیه السلام از زیبایی، که یکی از خیرات بیرونی است، به عنوان کم ترین حد سعادت نام می برد: «الصوره الجمیله اقل السعادتین،» ^(۱۱) و یا به تعبیر دیگری آن را آغاز مرز و حریم سعادت می داند: «حسن الصوره اول السعاده » ^(۱۲) و درباره شهرت خوب می فرمایند که عنوان و سرآغاز کتاب سعادت انسان با مدح و ثنای دیگران از او رقم می خورد: عنوان صحیفه السعید حسن الثناء علیه . ^(۱۳)

روایت های دیگری نیز هست که داشتن همسری زیبا یا خانه ای فراخ را از مؤلفه های سعادت آدمی شمرده اند .

یکی از مهم ترین خیرات بیرونی، وجود محیط اجتماعی مناسب است . انسان هرچند اسباب رفاه و نیکبختی را داشته باشد، اگر دوستان و برادران خود را در رنج و تیره روزی ببیند، نمی توان گفت که او خوشبخت است . امام علی علیه السلام می فرمایند که نمی توان برادران خود را در رنج دید و سعادتمند بود: ما سعد من شقی اخوانه . ^(۱۴) شاید با توجه به این نکته بوده است که ارسطو و حکیمان بزرگ مسلمان مانند فارابی، درپی بحث از سعادت به گفت و گو درباره سیاست کشیده می شوند و پس از کتاب اخلاق، کتاب سیاست می نگارند; زیرا سعادت فرد را که غایت اخلاق است، موقوف بر سعادت جمع که موضوع سیاست است، می دیدند .

ثروت و دارایی نیز، یکی از مؤلفه های سعادت به شمار آمده است و فقر و تنگدستی در کلام امام علیه السلام بدبختی بزرگی شمرده شده است: الفقر مع الدین الشقاء الاکبر، ^(۱۵) و حتی مرگ بزرگتر: الفقر الموت الاکبر . ^(۱۶)

به هرحال، می توان گفت که خیرات بیرونی در سعادت انسان سهم دارند و از عناصر سازنده آن به شمار می آیند و ارزش استقلالی دارند; هرچند درجه و اهمیت آنها در مقایسه با مؤلفه های دیگر سعادت بسیار پایین است .

درباره تعیین خیرات بیرونی سهیم در سعادت انسان و نیز درجه بندی میزان سهم هریک از آنها نکات تامل برانگیزی در متون روایی وجود دارد که پژوهشگران عرصه دین باید به آنها بپردازند .

فضیلت های اخلاقی

فضیلت های اخلاقی یکی از مؤلفه های مهم سعادت انسان است; اما به گفته ارسطو: «نخست باید دید فضیلت چیست؟»

«چون نیک بختی فعالیت نفس موافق فضیلت کامل است، اکنون باید بپرسیم که فضیلت چیست . شاید از طریق این تحقیق بتوانیم ماهیت سعادت را نیز روشن تر ببینیم .» ^(۱۷)

خود او فضیلت را چنین تعریف می کند: «فضیلت، ملکه ای است که حد وسطی را انتخاب کند که برای ما درست و با موازین عقلی سازگار است .» ^(۱۸) هرچند تصور ارسطو از فضیلت، آن را مختص حالت های روحی رسوخ یافته (ملکه) می سازد، دیگران آن را وصف افعال آدمی هم می آورند .

واژه فضیلت یا فعالیت اخلاقی، در نظر فیلسوفان یونان محتوای دینی نداشت و مقولاتی مانند ایمان، تعبد و توکل به خداوند را دربر نمی گرفت . براین اساس در مکتوبات فلسفی اخلاق، مراد از فعالیت اخلاقی عبارت از آن دسته از اعمال یا ملکات نفسانی است که صرف نظر از دیدگاه دینی، واجد ارزش اخلاقی نیز هستند; هرچند از نگاه دین هم فضیلت اخلاقی به حساب آیند . فضیلت هایی مانند شجاعت، عفت و عدالت، سرفصل های اصلی فعالیت های اخلاقی به معنای مورد نظرند . ^(۱۹)

توماس آکویناس و دیگر فیلسوفان دیندار برای اشاره به آن دسته از فضیلت های عملی که در ذیل فعالیت های اخلاقی مصطلح نمی گنجند، از واژه «فضایل الهیاتی » ^(۲۰) مدد می گیرد . فضایل الهیاتی، تنها در زمینه وفضای دینی قابل تصور است . ایمان به خداوند در راس فضایل الهیاتی یا دینی قرار دارد، که فقط در زمینه معرفت خداوند حاصل می شود و همین طور دیگر فضایل دینی .

اینک به اختصار نقش برخی از فعالیت های اخلاقی به معنای مصطلح آن را – که شامل فضایل دینی نمی شود – در سعادت انسان با بهره گیری از سیره و اندیشه امام علی علیه السلام بر می رسیم .

۱ . عدل

عدل به دو صورت استعمال می شود: یکی به معنای عام و دیگری به معنای خاص . عدالت در معنای عام، همان اطاعت از قانون است که کل فضیلت های اخلاقی در واقع بدو باز می گردد .

«عدالت بدین معنا جزئی از فضیلت اخلاقی نیست، بلکه تمام فضیلت است و تفاوت آن با فضیلت، فقط در مفهوم است .» ^(۲۱)

عدالت در معنای خاص خود، گاه «عدالت توزیعی » است; یعنی توزیع امکانات اقتصادی و اجتماعی جامعه بر پایه استحقاق . گاهی نیز به صورت «عدالت تصحیحی » است که معمولا در مورد جزا به کار می رود . ^(۲۲)

شاید بارزترین ویژگی زندگی حضرت علی علیه السلام عدالت وی باشد . حضرت علی علیه السلام عابدی بی نظیر بود; دلیری است که چکاچک شمشیرها، هراسی بر دلش نمی انداخت; اما همان دل از گریه کودک یتیمی می لرزد . علی همه این صفات را در حد اعلا داشت; ولی آنچه او را به قربانگاه کشاند، عدالت او است . وقتی علی علیه السلام زمام قدرت را در دست گرفت، عدالت توزیعی را پیشه خود کرد و در این راه چنان سخت گیری کرد که دوستان و یاران نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله و نیز برادر نابینای خود را به شکوه واداشت و بسیاری از اعیان را از خود رنجاند .

وقتی گروهی از یاران امام علیه السلام به او پیشنهاد کردند بیت المال را براساس موقعیت های اجتماعی افراد و قبایل توزیع کند تا خطری از ناحیه افراد متنفذ حکومت را تهدید نکند و هرگاه اوضاع اجتماعی ثبات و استقرار یافت، به مساوات و عدالت در توزیع اموال، روی آورد، امام علیه السلام به آنان پاسخ دادند:

«شما از من می خواهید که پیروزی را به قیمت تبعیض و ستمگری به دست آورم؟ از من می خواهید که عدالت را به پای سیاست و سیادت قربانی کنم؟ نه، سوگند به ذات حق، که تا دنیا دنیا است چنین کاری نخواهم کرد و به گرد چنین کاری نخواهم گشت، من و تبعیض؟ ! من و پایمان کردن عدالت؟ ! اگر همه این موال عمومی که در اختیار من است، مال شخصی خودم و محصول سترنج خودم بود و می خواستم میان مردم تقسیم کنم، هرگز تبعیض روا نمی داشتم; چه رسد که مال مال خدا است و من امانتدار خدایم .» ^(۲۳)

رفتار او در حوزه جزا، نمود کامل عدالت تصحیحی است . کیست که اندکی با تاریخ صدر اسلام آشنایی داشته باشد و شکوه سفارش های امام را در بستر مرگ درباره رعایت حقوق قاتل کینه توز خود، تحسین نکند؟

«ای فرزندان عبدالمطلب، مبادا که در خون مسلمانان فرو رفته باشید و بانگ برآوردید که: امیرالمؤمنین کشته شد! بدانید که نباید به قصاص خون من جز قاتلم کشته شود . بنگرید اگر من از این ضربت، که او زده است، کشته شوم، شما نیز یک ضربت بر او زنید . اعضایش را مبرید، که من از رسول خدا شنیدم که فرمود: «بپرهیزید از مثله کردن حتی اگر سگ گیرنده باشد .» ^(۲۴)

دلیل پایبندی شدید امام علی علیه السلام به عدالت، آگاهی آن حضرت، از نقش بدیل ناپذیر عدالت در سعادت فرد و جامعه است . وقتی از او درباره نسبت عدل و جود پرسیده می شود، برخلاف بسیاری از مردم که گمان می کنند بخشش ارزش بیش تری دارد، عدل برتر از جود می شمارد; زیرا عدل مبنای نظم عمومی است و می تواند سعادت فرد را همراه با سعادت جمع فراهم سازد . اما جود و بخشش، روال طبیعی جامعه را برهم می زند و نظم اجتماعی را – که بستر سعادت جامعه و فرد است – متزلزل می کند . ^(۲۵)

اهمیت عدالت در نگاه حضرت علی علیه السلام چنان است که پایبندی به آن یکی از ویژگیهای اهل تقوا است . امام در تحلیل عدالتی که شرط تقوا است به نکته ظریفی اشاره می کنند و آن این که اولین گام در مسیر عدالت و به تبع تقوا و رستگاری، رهایی از بند هوا و هوس است; زیرا کسی که در دام هوس های نفسانی اسیر باشد، هرگز نمی تواند عدالت پیشه کند و روح عدل را در کالبد اعمال و برنامه های خود بدمد .

«قد الزم نفسه العدل فکان اول عدله نفی الهوی عن نفسه .» ^(۲۶)

امام علی علیه السلام برخلاف بسیاری از انسان ها که به زیبایی از عدالت سخن می گویند، ولی به دشواری بدان تن می دهند، کم تر می گوید و بیش تر عمل می کند; اما همین جملات اندک روشنگر نکات بسیاری درباره عدالت است .

۲ . صبر

صبر، به معنای خویشتن داری همراه با نوعی دشواری و سختی است . صبر را می توان مصدر و سرچشمه بسیاری از فضایل اخلاقی دانست . صبر در برابر تمایلات نفسانی، آدمی را عفیف می سازد، در دشواری های کمرشکن جهاد، شجا