خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل ادبیات عاشورا(۳)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ادبیات عاشورا(۳) :

(از صاحب بن عباد تا محتشم کاشانی)

پوزش

از این که در چاپ این مقالات به عللی وقفه ای طولانی پیش آمد، از خوانندگان گرانقدر صمیمانه پوزش می خواهم. و چون در آستانه عاشورا قرار گرفته ایم، بر آن شدم تا با نام الله و کمک گرفتن از محبوب بی همتا و قادر متعال ادامه مقالات را که حاوی مطالب بسیار مفیدی می باشد، تقدیم دارم انشاءالله.

در قسمت سوم مقالات که در شماره پنجم مجله مکتب اسلام (مردادماه ۱۳۷۵) به چاپ رسیده است، مطالب با ارائه نمونه هائی از اشعار حکیم سنائی به پایان رسید و اکنون ادامه نوشتار قبل از ارائه نمونه اشعار دیگر شاعران پس از حکیم سنائی سیر تاریخی مدح مذهبی و مرثیه سرائی در ایران، در قرنهای ششم، هفتم وهشتم هجری قمری را به کوتاهی مورد بررسی قرار می دهیم.

مدح مذهبی و مرثیه سرائی در قرن های ششم تا هشتم هجری قمری

در ادبیات فارسی، شعله های تابناک مرثیه های مذهبی در قرون ششم تا هشتم به خوبی ملاحظه می گردد، به بیانی دیگر:

در قلمرو شعر کهن این سه قرن کمتر شاعری را می توان یافت که قصیده یا ترکیب بند و ترجیع بندی را در ستایش پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین علیهم السلام نسروده باشد و چنین به نظر می آید که شاعران، این کار را زکاه طبع و قریحه خود به شمار می آورده اند، واز انجام آن، به عنوان یک وظیفه محتوم دینی غفلت نداشته اند، نعت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و مدح ائمه معصومین علیهم السلام (که غالبا پس از توحیدهای آغازین در منظومه های شاعران قدیم وجود دارد) و تجلیل های خردمندانه ای که سرایندگان راستین ما، از مکارم اخلاقی بزرگان دین و دانش به عمل آورده اند، مبین حق دوستی و کمال طلبی آنان می تواند باشد در آثار شعر کهن فارسی، بعد از حضرت محمدصلی الله علیه وآله ، از حضرت امام علی علیه السلام، به عنوان عالی ترین نمونه تربیتی واخلاقی اسلام و جامع جمیع صفات پسندیده انسانی یاد شده و با سروده های نغز و آموزنده، تجلیل به عمل آمده است. غیر از منظومه های مزبور که دورنمای آنهارا نعت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و ستایش ائمه معصومین علیهم السلام تشکیل می دهد، در مرثیه هائی که بعضی از شاعران گذشته ما، درباره وفات و شهادت بزرگان اسلام به خصوص در سوگ واقعه جان سوز کربلا، و شهید شدن مظلومانه حضرت امام حسین علیه السلام سروده اند، سعی کرده اند تا پایگاه راستین مردان حق و پاسداران عدالت و مردمی را در برابر جباران روزگار مشخص سازند و فضائل و آزادگیها و مجاهدات آنان را در راه تامین بهروزی انسان شرح و نشر دهند.

پیروان مذهب تشیع در این دوره نیز به تبلیغ و ترویج مذهب خود پیش از آن چه در عهد آل بویه شروع کرده بودند، اشتغال داشتند.

چنانکه در روز عاشورا رسم عزاداری را برگزار می کردند و خاطره مصیبت شهدای کربلا را تازه می نمودند، علمای دین نیز بر منبرها ذکر مصائب اهل بیت می نمودند و بزرگان مذهب هم سر خود را برهنه می ساختند و دیگر مردم هم جامه چاک می زدند و زنان مویه کنان روی می خراشیدند و بعضی از علمای اهل سنت نیز به پیروی از اعتقاد شافعی و ابوحنیفه در این امر با شیعیان همراه می شدند. ^(۱) رویهمرفته باید گفت برگزاری این گونه مجالس در غالب بلاد معمول شده بود، مگر در آن نقاطی که خوارج و مشبهه غلبه داشتند.

مرثیه سرائی

ساختن مراثی و سرودن قصائد در مناقب اهل بیت علیهم السلام از امور عادی شاعران شیعه مذهب و از دیرباز معمول بوده است، زیرا شیعیان برای تبلیغ عقائد خویش شیوه هائی اختیار کرده اند، که علاوه بر نتیجه کلی و نهائی، به حفظ مناقب هم، کمک شایانی کرده است. ^(۲)

با این همه تا عصر صفوی به اشعارزیادی در آن زمینه ها برنمی خوریم، زیراتعصبات و مشاجرات مذهبی قرن پنجم و ششم هجری که قسمت هائی از ایران را دربر می گرفت، آن چنان با کشاکشهای جاهلانه همراه بود و چنانکه در قبل هم اشاره شد، شاعران شیعه، یا شعری در این زمینه نمی سرودند، یا اگر شعری می گفتند، برای آنکه دستخوش خشم عوام متعصب و سخت گیری های حکام نشوند، آن را ثبت و ضبط نمی نمودند. ^(۳)

یکی از راه هائی که شیعیان پس از کسب قوت (در قرن پنجم و ششم) برای نشر مذهب خود انتخاب کرده بودند، استفاده از «مناقب خوانان » یا «مناقبیان » بود، ^(۴) مناقبیان، ظاهرا از دوره آل بویه در عراق عجم، وجود داشته اند زیرا درست در آغاز دوره سلجوقی که شیعیان در نهایت ضعف به سر می بردند، مناقبیان در طبرستان و در بعضی نواحی دیگر ایران، سرگرم کار بودند و در کوی و برزن و بازار قصائدی را در مدح حضرت علی و سائر ائمه اطهارعلیهم السلام می خوانده اند، (در قرن ششم بیشتر از اشعار قوامی رازی استفاده می نمودند). ^(۵)

مهم ترین ماخذی که ما را از وجود مناقبیان و نحوه کار آنان آگاه می کند، کتاب «النقض » تالیف عبدالجلیل قزوینی رازی می باشد. بنابر اطلاعاتی که در این کتاب ارزشمند آمده است، مناقب خوانان، قصیده های شیعه را که در مدح حضرت علی علیه السلام یا سایر ائمه بود، می خواندند. در این قصائد علاوه بر ذکر منقبت آل علی علیهم السلام از بعضی اصول عقائد شیعه نیز سخن گفته می شد. بر گرد این مناقبیان، حلقه هائی از شیعیان و گاه اهل سنت تشکیل می شد، و در هر دیار که شیعیان بودند، محله های معینی هم برای این کار اختصاص یافته بود.

رفتار متعصبان اهل سنت (بیشتر حنفیها) گاهی با این مناقبیان بسیار شدید بود، چنان که «دختر ملکشاه سلجوقی » زبان یکی از آنان را به نام «ابوطالب مناقبی » برید ^(۶) با توجه به این احوال مناقبیان بیش از دییگر شیعیان در خطر تعرض متعصبان قرار داشتند. ^(۷)

از اواسط قرن پنجم تا اوائل قرن هفتم هجری وضع مناقب خوانان بر همین شیوه بود.

شاعران قرن ششم هجری که درباره حضرت امام حسین علیه السلام اشعاری دارند (به غیر از معزی نیشابوری و حکیم سنائی غزنوی که قبلا معرفی گردیدند) عبارتند از:

مسعود سعد سلمان، عمیق بخارائی، ادیب صابر ترمذی، سید حسن غزنوی، امیر قوامی رازی; سوزنی سمرقندی; رشید الدین محمد وطواط; فلکی شروانی; اثیرالدین اخسیکتی; انوری ابیوردی; جمال الدین بن عبدالرزاق اصفهانی; کمال الدین بن جمال الدین اصفهانی; خاقانی شروانی; ظهیر الدین فاریابی; وابوالمفاخر رازی نمونه اشعار این شاعران در شماره های بعدی ارائه می گردد.

درت شیعه و رواج مراثی در قرنهای هفتم و هشتم

یکی دیگر از مصادیق مذهبی در شعر فارسی، مدائح و مراثی اهل بیت علیهم السلام است که در آنها، شاعران از اصل و نسب، فضائل و مناقب، معجزات، مکارم اخلاقی، و مصائب آن بزرگواران، به شیوه ای روح انگیز یا اندوه آمیز یاد می کردند.

اگرچه علمای شیعه سابقه سرودن مناقب و مراثی را از قرون نخستین هجرت می دانند، اما تلاش آشکار سرایندگان فارسی زبان دراین زمینه از قرن ششم هجری به بعد آغاز شد. در این زمان چنانکه گذشت، شیعیان حتی بیشتر از عهد آل بویه، در روز عاشورا رسم عزاداری حضرت امام حسین علیه السلام و یارانش را برگزار و مصیبت شهدای کربلا را تازه می نمودند. ^(۸)

از طرفی مقایسه مراثی شعرای قرن ششم باشعرای قرن هشتم هجری، می رساند که سرودن مراثی مذهبی در قرن ششم گام های تازه ای بود که می توانست نیاز «منقبت خوانان » و مرثیت گویان را تامین کند و به گونه ای باشد که به کار تبلیغ و جلب قلوب واحساس توده ها آید. در تاریخ مرثیه سرائی فارسی، قرن های ششم تا هشتم را باید «قرون تجربه های تازه در مراثی مذهبی » شناخت، در دوره های بعد نیز به شعرائی برخورد می کنیم که مراثی را به اوج رساندند، و پرسوزترین اشکال مرثیه را در ادبیات فارسی به وجود آوردند. تا آن که مرثیه سرائی مذهبی در دوره صفویه به راهی افتاد که فصلی تازه را در شعر فارسی گشود. از آن تاریخ تاکنون، صدها شاعر، هزاران بیت شعر در حماسه پر ایثار رادمردان کربلا و دیگر شهیدان اسلام سروده و بر اشعار خود لباس جاودانگی پوشانده اند.

بین سالهای ۶۰۰ تا ۸۰۰ هجری، جنبش شاعران و گویندگان شیعی که تحسین برانگیز و چشم گیر است، در ادبیات فارسی پیش آمد و شاعرانی علم شدند که بنابر قول «قاضی نورالله شوشتری » در کتاب مجالس المؤمنیین:

«طبع آنان را در دارالملک بقا، به مداحی حضرت محمدصلی الله علیه وآله و آل اوعلیهم