خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره منابع قرامطه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره منابع قرامطه :

پژوهش پیرامون فرق باطنی اسلام کاری بس دشوار و باغموض و پیچیدگی خاصی همراه است، و از آنجا که حرکتهای باطنی چون قرامطه مسیری خلاف حکومتهای وقت داشته اند، مورخان و نویسندگانی که مطابق با مذهب حاکم وقایع و حوادث و افکار و اعتقادات دیگر فرق و مذاهب را ارزشیابی می کردند، گاهی سخنانی مغرضانه و بدور از حقیقت درباره اینگونه حرکتها به ثبت رسانده اند.

و جای تعجب نیست که این حرکات در برخی از موارد، دچار قضاوتهای غیر منصفانه و هجوم تکفیر و تفسیق این مورخان قرار گرفته باشند.

بنابر این از نظر تاریخی، اعتماد به سخنان این تاریخنگاران درست نیست، و برای نزدیک شدن به واقعیت، باید بین منابع موجود و مآخذ ویژه این حرکات که صاحبان آنها از دیدگاه خویش به وقایع و اعتقادات مذهبی نگریسته اند مقارنه و مقایسه نمود و از این طریق پرده تعصبات مذهبی را از روی این حرکات کنار زد و با دیدگاهی صحیح به آنها نگریست.

برخی تاریخ نگاران نیز خود به بعضی از مغالطات مورخان درباره حرکت باطنی و مخصوصا قرامطه اشاره کرده و گفته اند که برخی از این منابع با دیگری معارض بوده و حتی قرامطه نیز از درک عقاید خویش از خلال چنین آثاری عاجزند.

[۱]

و آنچه که درک صحیح این حرکات باطنی را برای اهل سنت و حتی طرفداران عادی این حرکات سخت تر می کند، سری بودن این حرکات است.و از طرف دیگر، نویسندگان باطنی برای حفظ عقاید خویش و جلوگیری از هجوم مخالفان و نامحرمان، به سخت نویسی روی می آوردند، و گاهی نویسندگان و شخصیتهای باطنی برای فرار از فشارهای مخالفان، از یک جا به جایی دیگر می رفتند و برای اطمینان بیشتر حتی اسم و رسم خویش را نیز تغییر می دادند، و همین امر سبب گردید که تاریخ حرکات باطنی و نظریه پردازان آنها همواره دچار ابهام و گاهی تناقض گردد.مشکل دیگر آنکه باطنیان از استاد به عنوان پدر و از شاگرد به عنوان فرزند روحانی، یاد می کردند بدین جهت سلسله نسب داعیان باطنی همیشه

کیهان اندیشه » شماره ۴۱ (صفحه ۱۲۱)

در پرده ابهام بوده است.

[۲]

***

قرامطه فرقه ای از این فرق باطنی است که در سال ۲۶۴ هجری در میان کشاورزان و کارگران بی بضاعت بین النهرین پیدا شد ۴* و به احساء رسید و حکومت مستقلی از بغداد در احساء تشکیل داد و مدتی نگذشت که در خراسان و سوریه و یمن نیز گسترش یافت و مشکلی بزرگ برای حکومت های وقت پدید آورد.

این حرکت در سال ۲۹۷ ه به تشکیل حکومت مستقل فاطمیان به دست اسماعیلیان منتهی شد.

[۳]

شاید بتوان ادعا کرد که قدیمی ترین مأخذ تاریخی اهل سنت در رابطه با قرامطه «تاریخ»طبری است

[۴]

و اولین شناخت اهل سنت نسبت به حرکت باطنی قرامطه از طریق این کتاب بوده و اگر در معلومات ارائه شده توسط طبری(م ۳۱۱ ه)خوب دقت شود، خواهیم دید که وی معلومات زیادی درباره عقاید این فرق و اختلافات بین آنها نداشته و بیش از هر چیز به فعالیت های سیاسی آنها اشاره کرده است.

ابو الحسن علی بن اسماعیل اشعری(م ۳۲۱ ه) پیش از دیگران به روش موضوعی به عقاید دینی حرکات باطنی در کتاب«مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین»پرداخته و در این راستا کتاب وی جزء نخستین منابعی است که در زمینه شناخت وی جزء نخستین منابعی است که در زمینه شناخت عقاید دینی فرق باطنی به دست ما رسیده است. کتاب مذکور در دو جزء و به سال ۱۹۲۰ میلادی در استانبول به چاپ رسیده است.

یکی از مهمترین منابع شناخت ما نسبت به قرامطه، سخنان ابو عبد اللّه بن رزام(زنده در اوائل قرن چهارم هجری)است.

[۵]

وی نخستین مرحله تاریخ و نهضت قرامطه را به رشته تحریر درآورد، اما کتاب او به دست ما نرسیده است و تنها پاره هایی از آن در نوشته های ابن ندیم

[۶]

به چشم می خورد، و شخصی به نام اخو محسن ** نیز از وی نقل قولهایی کرده و در بسیاری از مطالب خویش درباره قرامطه به سخنان او اعتماد کرده است.

[۷]

مطالبی که اخو محسن درباره قرامطه نوشته است، قدیمی ترین مصدر و مأخذ مفصل در این باره بشمار می آید، ولی متأسفانه اثر وی نیز در حال حاضر وجود ندارد

[۸]

و مضامین کتاب وی در منابع ذیل آورده شده است:

۱-«الخطط»، تألیف تقی الدین احمد بن علی مقریزی(م ۸۴۵)مؤلف در این کتاب به عقاید قرامطه اشاره کرده است.کتاب مزبور هنوز خطی است.

۲-«المقفی» *** ، تألیف مقریزی که وقایع تاریخی قرامطه در آن ذکر گردیده است.

(*)اگر چه قول مشهور شروع حرکت قرامطه را ۲۴۶ هجری دانسته است ولی دلیلی موثق بر این قول نیست و دلایلی بر وجود این حرکت قبل از آن سال وجود دارد که در جای خود به آن اشاره خواهد شد.

(**)نام کامل وحی ابو الحسن محمد بن علی حسین بن احمد بن اسماعیل بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق است، ولی خبری از کتاب و تاریخ وفات وی در دست نیست.رک:مقریزی، ایقاظ الحنفاء، باخبار الائمه الفاطمیین، قاهره، ۱۹۴۸ م، ص ۲۴.

(***)نام کامل آن، المقفی الکبیر فی تراجم اهل مصر و الوافدین علیها است.در حال حاضر ۵ جلد از ۱۶ جلد کتاب به صورت نسخه خطی، یکی در کتابخانه برتوپاشا در استانبول و ۳ جلد در لیدن و یک جلد در پاریس وجود دارد که قسمتی از نسخه برتوپاشا درباره قرامطه توسط سهیل زکار در کتاب اخبار القرامطه، بیروت، ۱۹۷۱ م، ص ۳۹۳-۴۰۹ به چاپ رسیده است.

مطالب این دو کتاب در کتاب دیگر مقریزی به نام ایقاظ الحنفاء باخبار الائمه الفاطمیین الخلفاء آورده شده که به سال ۱۹۴۸ میلادی در قاهره بچاپ رسیده است.

۳-«نهایه الارب فی فنون الادب»تألیف احمد بن عبد الوهاب نویری(م ۷۳۲)، مؤلف در جزء اخیر این کتاب با دقت بیشتری به احوال قرامطه اشاره نموده است.البته باید یادآور شد که عبد الرحمن بدوی جزء اخیر کتاب مذکور را در ضمن کتاب«مذاهب الاسلامیین»به چاپ رسانیده است.

[۹]

این جزء از کتاب مهمترین مأخذ برای شناخت روشهای تبلیغی قرامطه بشمار می آید که اخو محسن آنها را نقل کرده و نویری نیز از وی گرفته است.لازم به ذکر است که نویری علاوه بر اخو محسن، به آثاری چون«کشف الاسرار و هتک الاستار»از ابو بکر باقلانی(م ۴۰۳ ه)و «الجمع و البیان فی اخبار المغرب و القیروان»از ابو محمد عبد العزیز بن شداد نیز استناد کرده است.

در این جزء از مراحل مختلف دعوت قرامطه به تفصیل سخن گفته شده است.از نظر زمانی کتاب های«مروج الذهب و معادن الجوهر»و «التنبیه و الاشراف»مسعودی(م ۳۴۴ ه)بعد از کتاب ابن رزام قرار دارند.

مسعودی در این دو کتاب از قرامطه تا هنگام وفات رهبر آنها ابو طاهر(م ۳۲۲ ه)سخن گفته و از سخنان وی چنین برمی آید که او نسبت به دیگر مورخان فردی آگاه به عقیده باطنیان بوده است. مسعودی به روابط بین قرامطه و فاطمیان یمن و شمال آفریقا پی برده و ظاهرا بیشتر معلوماتش در این رابطه از خود آنان اخذ کرده است.به همین دلیل این دو کتاب مسعودی از منابع اولیه شناخت قرامطه بشمار می آیند.

بعد از این دو کتاب از نظر زمانی کتاب«صله تاریخ الطبری»نوشته عریب بن سعد قرطبی (م ۱۳۷۰ ه)

[۱۰]

قرار دارد.قرطبی در این کتاب به تکمیل«تاریخ»طبری پرداخته بطوری که حوادث سالهای ۲۹۱ ه و ۲۹۳ ه و ۲۹۴ ه را عینا از طبری گرفته است، سپس حوادث سالهای بعد از آن تا زمان وفاتش را تکمیل می کند.وی در تاریخ خود شدیدا به فعالیت قرامطه در بحرین حمله کرده است.

از مورخان قرن چهارم هجری که در مورد قرامطه مطلب نوشته اند ثابت بن سنان صائبی (م ۳۶۵ ه)نوه پزشک مشهور ثابت بن قره است. تاریخ ثابت بن سنان

[۱۱]

از مهمترین منابع شناخت حرکت قرامطه در بحرین و سوریه و مابین النهرین از آغاز تا پایان آن بشمار می آید و مؤلف بطور مفصل جنگ بین قرامطه و خلیفه فاطمی المعز را بیان کرده است.ثابت بن سنان بیشتر اخبار قرامطه را از طبری أخذ نموده و به تکمیل وقایع قرامطه بعد از وفات طبری پرداخته است.تاریخ وی در عصر نویسنده نیز شهرت داشته و مسکویه در«تاریخ الامم»و ابن کثیر در«الکامل فی التاریخ»از این کتاب بسیار استفاده کرده اند. برنارد لویس ثابت را یکی از مورخان سنی بشمار می آورد، زیرا به عقیده وی فرقه صائبه از نظر اصول اعتقادی با اهل سنت شباهت بسیاری دارد و به همین دلیل مورخان سنی مطالب خویش را از ثابت گرفته اند.

[۱۲]

از همعصران ثابت، نویسنده سنی مذهب، ابو الحسن احمد بن عبد الرحمن ملطی(م ۳۷۷ ه)

در کتاب«التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع» به رد باطنیه و بویژه قرامطه پرداخته، ولی کمتر از عقائد آنان سخن گفته است، اما با این وجود کتاب ملطی به علت ذکر برخی از مطالب درباره قرامطه از منابع اولی و اساسی این فرقه بشمار می آید.

کتاب«تثبیت دلائل نبوه سیدنا محمد»تألیف قاضی عبد البجار بن احمد همدانی اسد آبادی معتزلی(م ۴۱۵ ه)از جمله منابع مهم اهل سنت درباره قرامطه است.این کتاب که تحت عنوان «تثبیت دلائل النبوه»و با تحقیق عبد الکریم عثمان در بیروت به چاپ رسیده، معلومات مهمی درباره اختلاف بین حکومت فاطمی و قرامطه احساء ارائه می دهد و از آنجا که مؤلف خود شاهد این وقایع تاریخی بوده اثر وی از درجه اهمیت بسیاری برخوردار است.در اوائل قرن پنجم هجری به علت وقایعی که در زمان الحاکم بامر الله و ظهور فرقه درزیه-منشعب از اسماعیلیه-اتفاق افتاد، اسماعیلیه به شدت مورد هجوم اهل سنت و مورخان قرار گرفت و قاضی عبد البجار نیز از این حرکت ضد اسماعیلی در کتاب«تثبیت دلائل النبوه»مستثنی نبود.مؤلف در این کتاب به سخنان ابن رزام نیز استناد کرده است.

کتاب دیگری که در این دوره به چشم می خورد کتاب«کشف الاسرار الباطنیه و اخبار القرامطه» نوشته محمد بن مالک بن ابی الفضائل حمادی یمانی است که به سال ۱۳۵۷ ه در قاهره در ۴۶ صفحه چاپ شده است.از زندگی وی چیزی دانسته نیست، فقط می دانیم که نویسنده فقیه و مورخ و با حکمت صلیحیان یمن

[۱۳]

معاصر بوده و در اوائل قرن پنجم هجری می زیسته و در ابتداء از حرکت صلیحیان اسماعیلی متأثر بوده، ولی به دلائلی گمنام کتابی در رد اسماعیلیه نوشته که تاریخ قرامطه در کتاب«سیره الهادی الی الحق»

[۱۴]

را تکمیل کرده است.از متن کتاب «کشف الاسرار الباطنیه»چنین فهمیده می شود که نویسنده با خلیفه فاطمی المستنصر (۴۲۷-۴۷۸ ه)معاصر بوده است.

در قرن پنجم هجری کتابهای درباره فرق اسلامی نوشته شد که کتاب«الفرق بین الفرق» تألیف ابو منصور عبد القاهر بن طاهر بغدادی اشعری(د ۴۲۹ ه)از جمله آنهاست.ابو منصور به تفصیل تاریخ و عقائد مذاهب شیعه را بیان کرده و در فصل پنجم کتاب به عقائد باطنیان شیعه پرداخته و با کمی تغییرات جزئی بر گفته های ابن رزام تکیه کرده است.

[۱۵]

بعد از وی ابو الفتح محمد بن عبد الکریم شهرستانی(م ۵۴۸ ه)در کتاب الملل و النحل به بحث از عقائد اسماعیلیه پرداخت و استناد وی بیشتر به کتابهای اسماعیلیان بوده است.این مأخذ اطلاعات زیادی درباره تاریخ اسماعیلیه به ما نمی دهد و ابن حزم ظاهری(م ۴۵۹ ه)در کتاب «الفصل فی الملل و الاهواء و النحل»نیز چون شهرستانی بطور اختصار به عقاید قرامطه پرداخته و چیزی بیشتر از شهرستانی بیان نداشته است.

به جز آنچه ذکر شد یکی از مهمترین منابع اهل سنت درباره فرق باطنی کتاب«فضائح الباطنیه»یا «المستظهری»از ابو حامد محمد بن غزالی(م ۵۰۵ ه)است.غزالی با دیدگاه فلسفی خویش به فرق باطنی هجوم برده و در مقابل اینگونه حرکات توسل به سنت رسول الله(ص)را به عنوان جانشین چنین افکاری مطرح کرده است و اگر خصومت غزالی با حرکات باطنی را از نظر دورنداشته باشیم اثر وی از اهمیت بسزایی در شناخت این حرکات بشمار می آید.پس از غزالی ابو الفرج عبد الرحمن بن علی ابن جوزی فقیه حنبلی(م ۵۹۷ ه)کتاب تاریخی مشهور خود را تحت عنوان«المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم»به رشته تحریر درآورد و شخصی به نام محمد صباغ قسمتی از کتاب را که درباره قرامطه بود در سال ۱۹۶۵ و بار دیگر در سال ۱۹۶۸ م در بیروت به چاپ رساند.ابن جوزی در این کتاب بیشتر از هر چیز به کتاب فضائح الباطنیه غزالی استناد کرده و چیزی بیشتر از وی درباره قرامطه اذعان نداشته است.در واقع قسمت قرامطه کتاب ابن جوزی را می توان اختصاری از کتاب فضائح الباطنیه غزالی بشمار آورد.

بعد از ابن جوزی، علی بن ظافر ازدی (م ۱۶۱۳ ه)در کتاب«اخبار الدول المنقطعه»

[۱۶]

در فصلی تحت عنوان«المعز الدین الله ابو تمیم معد»درباره فتوحات حسن اعصم قرمطی در شام و قاهره سخن گفته است.از دیگر منابع مهم اهل سنت درباره قرامطه، فصلی از کتاب«بغیه الطلب فی تاریخ حلب»

[۱۷]

نوشته کمال الدین عمر بن احمد بن ابی جراده معروف به ابن عدیم(م ۶۶۰ ه)است.مؤلف در این فصل به تفصیل به شرح زندگانی یک از زعمای قرامطه به نام احمد بن عبد بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق معروف به صاحب الخال(م ۲۹۱ ه)پرداخته است.

ابن عدیم در شرح حال صاحب الخال به منابع ذیل استناد کرده است:

۱-ابو عبد اللّه محمد بن یوسف انباری کاتب و احتمالا همان است که خطیب بغدادی

[۱۸]

در تاریخش از او نام برده، ولی چیزی از زندگانی وی ذکر نکرده است و اگر این گفته صحیح باشد بنا به قول خطیب بغدادی

[۱۹]

وی در حدود قرن سوم هجری می زیسته است.

۲-ابو محمد عبد اللّه بن حسین قطربلی و محمد بن ابی الازهر(م ۳۳۵ ه)که کتابی در تاریخ نگاشته اند.

۳-ابو عبد اللّه محمد بن داود بن جراح (م ۲۹۶ ه) * عموی علی بن عیسی وزیر مشهور عباسی.وی کتابی تحت عنوان اخبار القرامطه دارد.

۴-ابو بکر محمد بن یحیی بن عبد اللّه صولی

[۲۰]

(م ۳۳۶ ه).وی از مشاهیر نویسندگان عصر عباسی بود و دارای آثاری چون«الاوراق»و«ادب الکتاب»و«کتاب الوزراء»می باشد.

۵-ابو غالب همام بن الفضل بن جعفر بن المهذب از معره النعمان که کتابی در تاریخ نگاشته، و ابن عدیم در اخبار قرامطه و غیره به آن استناد نموده است.وی از رجال قرن پنجم هجری است.

[۲۱]

(*)وی دارای آثاری چون:الورقه فی اخبار الشعراء و کتاب الشعر و الشعرا و کتاب من اسمه عمرو من الشعراء و کتاب الوزرا و کتاب الاربعه فی اخبار الشعراء می باشد.کتاب الورقه در قاهره به کوشش دکتر عبد الوهاب عزام و عبد الستار احمد فراج به چاپ رسید و استاد حمد الجاسر در مجله العرب شماره دسامبر، سال ۱۹۷۰ م کتاب دیگر محمد بن داود را به نام من اسمه عمرو من الشعراء به چاپ رساند. نیز رک:ابن ندیم، الفهرست، لایپزیک، ۱۸۷۱ م، ج ۱، ص ۱۲۸، تاریخ بغداد، ج ۵، ص ۲۵۵، المنتظم، ج ۶، ص ۷۹، الوافی بالوفیات، ج ۳، ص ۶۱-۶۲، فوات الوفیات، ط بولاق، ج ۲، ص ۲۰۲.

کیهان اندیشه » شماره ۴۱ (صفحه ۱۲۵)

۶-ابو القاسم علی بن حسن بن هبه اللّه، معروف به ابن عساکر صاحب«تاریخ دمشق»(م ۵۷۱ ه)

۷-ثابت بن سنان که درباره آن سخن گفته شد.

از دیگر منابع مهم اهل سنت در این باره، کتاب«العسجد المسبوک فیمن ولی الیمن من الملوک» * نوشته علی بن حسن خزرجی(م ۸۱۲ ه)است.وی که از مورخان مشهور یمن بشمار می آید در فصلی از این کتاب به شرح حال قرامطه در یمن پرداخته است.

آثار شیعه اثنا عشری، مصادر مهمی در شناخت حرکت قرامطه بشمار می آیند و آنان قبل از اهل سنت به تدوین کتب فرق اسلامی همت گماشتند و اگر ابو الحسن اشعری(م ۳۲۱ ه)در اوائل قرن چهارم به تألیف کتاب خود«مقالات الاسلامیین»پرداخت، فرقه شناسان شیعی سعد بن عبد الله بن ابی خلف اشعری قمی(م ۲۹۹ یا ۳۰۱ ه)در این امر از وی سبقت جسته و کتاب «المقالات و الفرق»

[۲۲]

وی از مهمترین منابع شناخت فرق اسلامی بشمار می آید.معلوماتی که سعد درباره قرامطه و عقائد آنان ارائه می دهد از نظر وثاقت و اهمیت برتر از تاریخ طبری است، زیرا مؤلف خود شاهد تشکیل این حرکت و احداث و اخبار آن بوده است، ولی گفتار وی درباره تاریخ قرامطه بسیار کوتاه و مختصر است * .

بعد از وی ابو محمد حسن بن موسی نوبختی (م ۳۱۰ ه)معاصر با طبری در کتاب«فرق الشیعه»مطالبی درباره اسماعیلیه و کیفیت تشکیل آن سخن گفته است.این کتاب که به سال ۱۹۳۱ میلادی در استانبول چاپ شد از منابع مهم شناخت فرق شیعه و تاریخ مختصر آنها بشمار می آید.رجال شناسان شیعه چون ابو عمر و محمد بن عمر بن عبد العزیز کشی(م ۳۴۰ ه) ** و شیخ طوسی(م ۴۶۰ ه)

[۲۳]

و منتجب الدین رازی(قرن ششم هجری)و ابن شهر آشوب مازندرانی (د/۵۸۸ ه) *** به برخی از شیعیان غالی وگاهی نیز در ضمن شرح زندگانی و آثار نویسندگان ش