خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نگاهی به شرحهای نهج البلاغه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاهی به شرحهای نهج البلاغه :

اشاره

از زمانی که شریف رضی در سال ۴۰۰ ه ق کار جمع و تدوین نهج البلاغه را به پایان رسانید، تا امروز که بیش از هزار سال از عمر این کتاب شگفت انگیز در حوزه فرهنگ اسلامی می گذرد، توجه اندیشمندان و معرفت پژوهان رشته های مختلف اسلامی از ادب گرفته تا تاریخ، اخلاق، عرفان، حکمت و کلام، سیاست و حکمرانی و مدیریت، به این کتاب به عنوان یکی از مهمترین منابع قابل استناد و قابل تامل جلب شده است .

سنت شرح نویسی بر متون دینی قدمتی طولانی دارد . کتابهای مقدس ادیان مختلف از سوی عالمان دینی با دقت و تامل مورد بررسی های دقیق و موشکافانه قرار گرفته اند . در تاریخ اسلام، پس از قرآن کریم که اصلی ترین و اصیل ترین منبع تمامی مسلمانان بشمار می رود، تقریبا هیچ کتاب مقدس دیگری، بسان نهج البلاغه مورد شرح و تفسیر قرار نگرفته است . شارحان با انگیزه های گوناگون اقدام به شرح نویسی می کرده اند: توضیح واژگان دشواریاب، شرح مبانی کلامی، فلسفی موردنظر، تحلیل و تبیین حوادث تاریخی که به اجمال ذکر شده اند، ذکر نکات ادبی و بلاغی، استفاده وعظگونه و اخلاقی از متون دینی و به تعبیری کمک به گسترش فرهنگ معنوی، نقل و نقد آراء شارحان پیشین، نقد و بررسی اسنادی و اثبات صحت روایات، و حتی اثبات قدرت علمی نویسندگان شرح، در زمره این انگیزه ها بشمار می روند .

در هر حال، انگیزه شارحان هرچه که بوده یا خواهد بود، ما اکنون وارث انبوهی از شرحهای گوناگون بر نهج البلاغه هستیم که کم وبیش دارای مزایا و کاستیها، کژی ها و راستی ها و درستی ها و نادرستی هاست . اما این همه، جزئی از فرهنگ مکتوب اسلامی بشمار رفته و بر ما است که در شناسایی همه – یا اهم آنها – هرچند به اجمال، بکوشیم .

نخستین شرح؟

در اینکه نخستین شرح نهج البلاغه از سوی چه کسی نگاشته شده، ظاهرا توافقی میان کتاب شناسان و نهج البلاغه پژوهان وجود ندارد . برخی از احمدبن محمد الوبری به عنوان نخستین شارح نام برده اند، گروهی سیدفضل الله راوندی را اولین شارح دانسته اند . ^(۱)

شرح سیدفضل الله راوندی

تالیف: تاج الاسلام سیدضیاءالدین ابوالرضا فضل الله بن علی راوندی از بزرگان علم و ادب شیعی در سده ششم هجری است .

راوندی در سفر خود به نجف، نسخه اصل نهج البلاغه را ملاحظه نموده و از روی آن نسخه ای برای خود نویسانیده و در ربیع الاول ۵۱۱ به پایان رسانیده و پس از اتمام نسخه آن را قرائت، مقابله و تعلیقاتی بر آن نوشته و کلمات و جملات دشوار آن را شرح کرده، که به عنوان اولین شرح بر نهج البلاغه قلمداد شده است . ^(۲)

نسخه ای از نهج البلاغه در دست است که محمدصادق بن محمد شفیع یزدی در ۱۱۳۲ از روی ابوالفتوح احمدبن ابی عبدالله بلکوبن ابی طالب آبی از روی نسخه سیدفضل الله راوندی تحریر نموده و حواشی راوندی در آن نقل شده است . ^(۳)

شرح نهج البلاغه وبری

احمدبن محمد وبری خوارزمی از فضلای قرن ششم هجری، شرحی بر نهج البلاغه نوشته که نظرش فقط شرح مشکلات آن بوده است . از این شرح، بیهقی در معارج نهج البلاغه و قطب الدین کیدری در حدائق الحقائق و ابن عتایقی در شرح خود بر نهج البلاغه، نقل نموده اند . ولی اصل این شرح در حوادث ایام از بین رفته و به دست ما نرسیده است . ^(۴)

معارج نهج البلاغه یا شرح ابن فندق بیهقی

تالیف: ظهیرالدین ابی الحسن علی بن زید انصاری اوسی بیهقی ملقب به فرید خراسان و ابن فندق (متولد ۴۹۳- متوفای ۵۶۵ ه . ق) ^(۵)

شرح معروفی است که بیهقی در دو جزء بر نهج البلاغه نوشته، جزء اول آن را در ۹ ربیع الاول ۵۵۲ و جزء دوم آن را در ۱۳ جمادی الاولی ۵۵۲ به پایان رسانیده است .

از این کتاب نسخه منحصری در آستان قدس رضوی به شماره ۲۰۵۲ موجود است، ^(۶) و از روی همان نسخه از سوی کتابخانه حضرت آیت الله مرعشی در قم سال ۱۴۰۹ ه . ق به تحقیق استاد کتابشناس محمدتقی دانش پژوه به چاپ رسیده است .

منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه

تالیف: قطب الدین سعیدبن عبدالله بن حسین راوندی مشهور به قطب راوندی (م ۵۷۳ ه . ق)

شرح علمی و ادبی مهمی است بر نهج البلاغه و به گمان برخی اولین شرح نهج البلاغه نیز به شمار می رود . این شرح را قطب راوندی در اواخر شعبان ۵۵۶ به پایان رسانیده و سرآغازش چنین است:

«الحمدلله الذی جعل آل محمد اصول البراعه و فروعها واتخذهم – و هم رحمه للعالمین – معدن البلاغه وینبوعها .»

نسخ متعددی از این شرح به دست ما رسیده که استاد فقید سیدعبدالعزیز طباطبائی هفت نسخه آن را معرفی نموده است . ^(۷) و تاکنون سه بار به چاپ رسیده، بار اول در حیدرآباد هند در سه جلد به تصحیح شیخ عزیزالله عطاردی در سال ۱۴۰۳ ه . ق، بار دوم چاپ دوم همان تصحیح در تهران، بار سوم از سوی کتابخانه حضرت آیت ا . . . مرعشی در قم سال ۱۴۰۶ به تصحیح سیدعبداللطیف قرشی کوهکمری .

شرح قطب راوندی ماخذ و مصدر شروح بعدی نهج البلاغه قرار گرفته و قطب الدین کیدری در حدائق الحقائق و علی بن ناصر در اعلام نهج البلاغه و ابن ابی الحدید در شرحش در موارد متعدد از آن نقل و متعرض آراء وی شده اند .

حدائق الحقائق فی فسردقائق افصح الخلائق

تالیف: قطب الدین ابوالحسن محمدبن حسین بیهقی کیدری نیشابوری، مشهور به قطب الدین کیدری (زنده در سال ۶۱۰ ه . ق) ^(۸)

کیدری شرحش را در اواخر شعبان سال ۵۷۶ ه . ق به پایان رسانیده و در آن از شرح قطب الدین راوندی و فرید خراسان بهره جسته است . سرآغاز شرح وی چنین است:

«الحمدلله الذی جل جناب عظمته من ان یتصور بالاوهام »

از شرح کیدری نسخ متعددی در دست است و تاکنون سه بار به چاپ رسیده است، بار اول در هند سال ۱۴۰۴ ه . ق به تصحیح شیخ عزیزالله عطاردی در سه جلد، بار دوم تجدید همان چاپ در تهران در سال ۱۴۱۵ ه . ق، بار سوم در ایران با تحقیق مجدد به چاپ رسیده است .

شرح ابن ابی الحدید

نگارش شرح نهج البلاغه از سوی عزالدین ابی حامد عبدالحمیدبن هبه الله المدائنی مشهور به ابن ابی الحدید ^(۹) (۶۵۶- ۵۸۶ ه . ق) تحولی اساسی در نگارش شروح نهج البلاغه تلقی می گردد . زیرا وی علاوه بر این که بر ادب عرب تسلط وافر داشته و اشعاری نیکو نیز سروده، بر تاریخ فقه، و کلام نیز احاطه داشته است . از این رو شرح وی در طی قرون و اعصار گذشته همواره موردتوجه علاقمندان کلام مولی علیه السلام بوده است . ^(۱۰) ضمن این که وی ظاهرا نخستین شارح غیرشیعی نهج البلاغه نیز هست . شرح ابن ابی الحدید از حیث بیان زیبائیهای ادبی نهج البلاغه و ذکر مسائل تاریخی از اهمیت ویژه ای برخوردار است . هرچند این شرح به زبان عربی نگاشته شده، اما چند ترجمه از آن به زبان فارسی دیده می شود . از جمله شمس الدین محمدبن مراد – که ظاهرا از دانشمندان عصر صفوی است – آن را به پارسی برگردانده است . هرچند این ترجمه تاکنون به صورت خطی باقی مانده است . ^(۱۱) ترجمه ای دیگر نیز با نام مظهر البینات اثر نصرالله تراب بن فتح الله دزفولی از این شرح وجود دارد که آن نیز مخطوط است . ^(۱۲) گزیده ای از این شرح، در سالیان اخیر توسط استاد دکتر محمود مهدوی دامغانی به زبان فارسی شیوا و زیبا ترجمه و در چند مجلد از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده است . علاوه بر ترجمه های یادشده، برخی نیز گزیده هایی از آن را به زبان اصلی کتاب – یعنی عربی – فراهم کرده اند . از جمله می توان به این گزیده ها اشاره کرد: التقاط الدر رالنخب اثر محمدبن قنبر کورعلی مدنی کاظمی، ^(۱۳) الدرالنضید اثر فخرالدین عبدالله بن المویدبالله ^(۱۴) و مختصر شرح ابن ابی الحدید اثر سلطان محمودبن غلامعلی طبسی مشهدی (م ۱۰۹۷ ه . ق). ^(۱۵)

با این همه، شرح ابن ابی الحدید، علی رغم استقبال فراوان، مورد نقدهای متعدد و جدی، عمدتا از سوی منتقدان شیعی، نیز قرار گرفته است . از جمله می توان به نقد احمدبن طاوس (م ۶۷۳ ه . ق) با نام الروح فی نقض ماابرمه ابن ابی الحدید، اشاره کرد . ^(۱۶) شیخ یوسف بحرانی (م ۱۱۸۶ ه . ق) هم انتقادات خود را بر این اثر سلاسل الحدید لتقیید ابن ابی الحدید، نامیده است . ^(۱۷) کتاب دیگری با نام سلاسل الحدید فی رد ابن ابی الحدید اثر مصطفی بن محمدامین (م ۱۳۳۱) دیده می شود . ^(۱۸) از دیگر نقدها می توان به الرد علی ابن ابی الحدید اثر شیخ علی بن حسن بلادی بحرانی (م ۱۳۴۰)، ^(۱۹) الشهاب العتید علی شرح ابن ابی الحدید، نگاشته شیخ عبدالنبی عراقی، ^(۲۰) والرد علی ابن ابی الحدید اثر شیخ طالب حیدر اشاره کرد . ^(۲۱)

ابن ابی الحدید در مبانی کلامی، معتزلی و به علت موافقت با جاحظ، معتزلی جاحظی است . هرچند برخی کوشیده اند از ابن ابی الحدید چهره ای به عنوان یک شیعی غالی نشان دهند، اما بررسی شرح نهج البلاغه نشانگر گرایشات معتزلی او است . وی در آغاز کتاب، اتفاق همه شیوخ معتزلی خود را بر صحت شرعی بیعت با خلیفه اول نقل نموده و بر فقدان نصی از جانب رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم در بیعت با وی تاکید می کند و می افزاید انتخاب مردم که هم به اجماع و هم به غیراجماع، راه تعیین پیشوا شمرده شده، موجب صحت آن است . همو به پیروی از مکتب معتزله بغداد، امام علی علیه السلام را برتر از خلفای پیشین دانسته و این برتری را هم در کثرت ثواب و هم در فضایل و خصال حمیده می داند . با این همه به عقیده او، افضلیت امام، امری ضروری نیست! همچنین او معتقد است که هیچ نصی بر خلافت امیرالمؤمنین علی علیه السلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم وارد نشده است .

ابن ابی الحدید این اثر را در بیست جزء و به نام ابن علقمی وزیری تالیف کرد . وی نگارش این شرح را در اول رجب ۶۴۴ هجری آغاز و در پایان صفر ۶۴۹ تمام کرد . او در پایان کتاب خود می نویسد . تدوین این اثر چهار سال و هشت ماه طول کشید که برابر است با مدت خلافت حضرت علی علیه السلام . به گزارش هندوشاه به پاس نگارش این اثر هدایایی گران قیمت از سوی ابن علقمی به او اهدا شد .

اهمیت شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، با چشم پوشی از نقاط ضعف عقیدتی، عمدتا در گزارش های مفصل تاریخی است . او در تدوین این گزارش ها علاوه بر استفاده از منابع مشهوری چون اغانی ابی الفرج اصفهانی، سیره ابن هشام و تاریخ طبری، از برخی منابع نادر استفاده کرده که امروزه از میان رفته یا در دسترس قرار ندارند .

از این جمله می توان به کتابهایی نظیر المقالات تالیف زرقان شاگرد ابراهیم بن سیار نظام، المقالات ابوالقاسم کعبی بلخی، کتاب فضایل امیرالمؤمنین علی علیه السلام اثر احمدبن حنبل، کتاب الجمل هشام بن محمد کاتبی و کتاب الکنت از ابراهیم بن سیار نظام، اشاره کرد .

گذشته از شرح حوادثی که به گونه ای در متن نهج البلاغه بدان اشاره شده، شرح ابن ابی الحدید به لحاظ حضور و حیات وی در زمان حمله مغول و انعکاس حوادث مربوط به خروج مغول، فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و دیگر نواحی و هجوم آنان به بغداد، از منابع مهم تاریخی در این موضوع به شمار می رود .

با این همه ابن ابی الحدید گاه چنان در نقل حوادث تاریخی راه افراط را در پیش می گیرد که می توان تاریخ ابن ابی الحدید را از شرح نهج البلاغه وی بسان کتابی مستقل استخراج کرد . و گاه در پاره ای موارد اصلا اشاره ای به حادثه تاریخی نمی کند .

درمورد مباحث ادبی نیز این افراط و تفریط گاه به چشم می خورد . در برخی موارد نیز اشتباهات چشمگیری دیده می شود . برای نمونه وی خطبه ۳۹ را به حادثه غارت نعمانی نسبت می دهد، درحالی که این خطبه به مناسبت کشته شدن محمدبن ابی بکر ایراد شده است . نیز خطبه ۲۹ را به حادثه غارت ضحاک نسبت می دهد، درحالی که مربوط به داستان معاویه است . ^(۲۲) از دیگر مواردی که درباره شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید گفته شده، عدم رعایت مناسبت نقل مطالب در بسیاری از موارد است، هرچند که بسیاری از این مطالب دارای اهمیت هستند . ^(۲۳)

مصباح السالکین

معروف ترین شرح نهج البلاغه در سده هفتم قمری، مصباح السالکین اثر محدث، فقیه و متکلم برجسته شیعی، کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی است . این عالم فرزانه، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادی و شاگردی دوجانبه برقرار بوده است . بدین گونه که خواجه نزد وی به آموزش فقه و او نزد خواجه به آموزش کلام پرداخته است . هرچند گفته اند مقام فقهی او بسان مقام کلامی خواجه بوده است، با این همه مهمترین اثر وی که همین شرح نهج البلاغه است، بیش از همه شرحی به روش کلامی و فلسفی است . ^(۲۴)

قبل از پرداختن به روش ابن میثم در این شرح و ذکر ویژگی های آن، لازم به تذکر است که وی پس از نگارش این شرح، آن را تلخیص نموده و آن را اختیار مصباح السالکین نامیده است .

ویژگی ها:

۱- ابن میثم در آغاز جلد نخست، مقدمه ای در حدود هفتاد صفحه پیرامون مباحث ادبی نگاشته، موضوعاتی نظیر دلالت الفاظ، اقسام لفظ، مباحث اشتقاق الفاظ، ترادف و توکید، مشترک لفظی، بلاغت و فصاحت، محاسن کلام، حقیقت و مجاز، تشبیه، استعاره، حقیقت نظم، اقسام نظم، حقیقت خطابه، مبادی و اقسام خطابه، امور مختلف در زیبایی خطابه را توضیح داده است .

۲- در ادامه همین مقدمه بحثی جالب پیرامون شخصیت و فضائل انسانی امام امیرالمؤمنین علیه السلام وجود دارد . او در این بحث که طی چند فصل ذکر شده، از ابعاد مختلف به بررسی شخصیت امام علیه السلام می پردازد: فضیلت های بیرونی امام علیه السلام (ص ۷۵) فضیلتهای نفسانی امام علیه السلام در ابعاد نظری و عملی (ص ۷۹)، کرامات امیرالمؤمنین (ص ۸۲).

۳- وی در این شرح به سایر شرح های قبل از خود نظر داشته و گاه با نقل کلمات شارحان پیشین به تایید یا تضعیف اقوال آنان می پردازد .(برای نمونه ج ۱ ص ۱۰۵)

۴- استفاده های بجا و شایسته از قرآن کریم در توضیح و تفسیر کلام مولی علیه السلام .(برای نمونه ص ۱۱۶، ۱۱۷)

۵- اشاره به اقوال ادیبان گذشته در فهم کلمات نهج البلاغه (ص ۱۱۶).

اما مهمترین ویژگی شرح ابن میثم، صبغه کلامی و فلسفی آن است . ابن میثم به علت مطالعات گسترده حکمی و کلامی، با نگاه یک متکلم شیعی کوشیده است تا به بررسی و شرح نهج البلاغه بپردازد . این ویژگی ضمن آنکه یک امتیاز برای این شرح تلقی گردیده اما به علت تحت الشعاع قرار گرفتن سایر مسائل، مورد نقد برخی از شارحان دیگر قرار گرفته است . نقد دیگری که بر این شرح مطرح گردیده کثرت استناد به روایات غیرشیعی و ضعف استفاده از منابع روایی و نقلی شیعی است . هم چنین در مباحث ادبی و لغوی نیز نقدهایی به این شرح وارد شده است . ^(۲۵)

شرح علامه حلی

تالیف: علامه جمال الدین ابومنصور حسن بن یوسف بن مطهر حلی (م ۷۲۶ ه . ق) درباره شرح علامه حلی بر نهج البلاغه، نظرات کتابشناسان متفاوت است . علامه حلی در کتابش «خلاصه الاقول فی معرفه الرجال » در ضمن آثارش کتاب «مختصر نهج البلاغه » را یاد کرده است . ^(۲۶) ولی در الذریعه عنوان شده که در برخی نسخ الخلاصه نام کتاب “کتاب مختصر شرح نهج البلاغه” ذکر شده است . ^(۲۷) و در کشف الحجب توضیح داده شده که علامه حلی شرح ابن میثم را تلخیص نموده است ^(۲۸) و ظاهر سخن وی چنان است که نسخه ای از کتاب را ملاحظه نموده است . و در روضات الجنات نیز شرح نهج البلاغه، ضمن آثار موجود علامه حلی یاد شده است . ^(۲۹)

نسخه ای از شرح نهج البلاغه ای در کتابخانه دکتر علی اصغر مهدوی در تهران موجود است که طبق قرائن قطعیه مؤلف آن از دانشمندان سده هشتم هجری است . و گفته شده که این شرح همان شرح علامه حلی است . خوشبختانه این نسخه با تحقیق شیخ عزیزالله عطاردی باعنوان “شرح نهج البلاغه شارح محقق من اعلام القرن الثامن” در سال ۱۳۷۵ ه . ش در ۵۳۰ صفحه منتشر شده است که محقق، انتساب آن را به علامه حلی یقینی نمی داند .

اما قرائن قوی احتمال انتساب آن به علامه حلی، مردود نیست . از جمله آن که در این شرح سوال و جوابی بین شارح و خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی طرح شده، که این گونه سوال و جوابها بین علامه حلی و خواجه رشیدالدین در موارد متعدد دیگر، در دست است . از جمله رساله فوائد زیارت خواجه رشیدالدین فضل الله است که آن را در سال ۷۰۹ ه . ق در پاسخ علامه حلی نگاشته است . ^(۳۰)

هم چنین مناظره ای بین علامه حلی و خواجه رشیدالدین درباره جمع بین آیه «قل رب زدنی علما» و حدیث حضرت علی علیه السلام «لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا» صورت گرفته که امروزه نسخه آن در دست است . ^(۳۱)

هم چنین در کتاب «کاوشی در نهج البلاغه » درباره انتساب این شرح به علامه حلی بحث شده است . ^(۳۲)

شرح ابن عتایقی

تالیف: کمال الدین عبدالرحمن بن محمدبن ابراهیم عتایقی حلی مشهور به ابن عتایقی از دانشمندان شیعی سده هشتم هجری . ^(۳۳)

ابن عتایقی شرح خودش را در چهار جلد تالیف نموده و جلد سوم آن را در ۷۸۶ ه . ق به پایان رسانیده است . او شرحش را از سه شرح ابن مثیم و ابن ابی الحدید و قطب الدین کیدری گزینش نموده و در مواردی نظرات ابن ابی الحدید را نقد نموده است .

از شرح ابن عتایقی فقط جلد اول و جلد سوم آن باقی مانده که از سوی بنیاد نهج البلاغه در دست تحقیق و انتشار است . اما از جلد دوم و چهارم تاکنون نسخه ای شناسایی نشده است . ^(۳۴)

شرح الهی اردبیلی «منهج الفصاحه »

تالیف: کمال الدین حسین بن شرف الدین عبدالحق اردبیلی متخلص به الهی (م ۹۵۰ ه . ق) ^(۳۵)

الهی چهار اثر درباره نهج البلاغه تالیف نموده که عبارتند از:

۱- شرح کبیر نهج البلاغه که آن را “منهج الفصاحه فی شرح نهج البلاغه” نامیده و به شاه اسماعیل صفوی تقدیم نموده است . تاکنون نسخه ای از این شرح شناسایی نشده است . و آن چه در فهارس به نام منهج الفصاحه الهی اردبیلی، معرفی شده تلخیص این کتاب بوده نه اصل آن .

۲- نهج الفصاحه یا منتخب منهج الفصاحه، الهی اردبیلی بعد از نگارش شرح کبیر خود بر نهج البلاغه، چون همت مردمان را از مطالعه آن به سبب تفصیلش قاصر دید، آن را به نام شاه طهماسب صفوی تلخیص و “نهج الفصاحه” نامید . از این شرح نسخه های متعددی در دست است و در فهارس با نام “منهج الفصاحه” معرفی شده است . این شرح به پارسی است و تاکنون به چاپ نرسیده است .

۳- ترجمه نهج البلاغه، ترجمه روانی است از نهج البلاغه و گویا اولین ترجمه فارسی نهج البلاغه است . این ترجمه به صورت چاپ سنگی به چاپ رسیده است .

۴- شرح و ترجمه کنایات و استعارات منهج الفصاحه، الهی اردبیلی این رساله را به درخواست سیدجلال الدین احمد مشهور به صفار مشهدی طوسی، نگاشته و در آن استعارات و تمثیلات به کار رفته در شرح کبیرش “منهج الفصاحه” را تفسیر نموده است . نسخه ای از بخش آغازین این کتاب در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری می شود . ^(۳۶)

شرح ملافتح الله کاشانی «تنبیه الغافلین »

تالیف: ملافتح الله بن شکرالله شریف کاشانی (م ۹۸۸ ه . ق) ترجمه و شرح پارسی است از نهج البلاغه، این شرح به صورت مزجی صورت گرفته و اغلب جنبه ادبی و لغوی دارد .

از این شرح نسخ متعددی در دست است و اخیرا دوبار به صورت زیبا (بار اول در سه جلد و بار دوم در دو جلد) منتشر شده است . این شرح شباهت زیادی با ترجمه الهی اردبیلی دارد و در موارد متعددی کلمات و الفاظ عین هم هستند .

منهاج الولایه فی شرح نهج البلاغه

این شرح اثر جمال السالکین عبدالباقی صوفی تبریزی (م ۱۰۳۹ ه . ق) و ملقب به دانشمند است . منهاج الولایه شرحی موضوعی بر نهج البلاغه است . دانشمند، خطبه های نهج البلاغه را در دوازده باب تقسیم بندی کرده است:

باب اول: ستایش خداوند، توحید ذاتی، اسمائی و افعالی او، بیان شگفتیهای آفرینش;

باب دوم: ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و آل او، و مناقب آنچه که او آورده است: قرآن کریم و اسلام;

باب سوم: بیان شرافت دانش، هدایت، و اوصاف عالمان;

باب چهارم: تقوی، صفات متقین و شعار اولیاء و صالحان;

باب پنجم: حکمتهای ظریف، مثالهای لطیف و آداب;

باب ششم: وصایا، نصیحتها و مواعظ;

باب هفتم: دوری از دنیای گذرا و روی آوردن به آخرت جاودان;

باب هشتم: مذمت کبر و فخر و حسد و توبیخ متکبران;

باب نهم: مذمت ظلم و ظالمان و هرکس که با هدایت و دین به مخالفت برمی خیزد;

باب دهم: قوانین عدالت و حکم و سیاست مدن;

باب یازدهم: معاد، احوال مرگ و قبر و احوال حشر و قیامت و ورود به بهشت و دوزخ;

باب دوازدهم: دعا .

در هریک از این بابها، تعدادی خطبه مورد شرح قرار گرفته اند . با این همه تعدادی از خطبه های باب نهم و تمامی خطبه های باب های دهم و دوازدهم بدون شرح باقی مانده که ظاهرا مؤلف موفق به شرح آنها نشده است . نکته دیگر اینکه در این شرح تکیه اصلی بر شرح خطبه ها بوده و به نامه ها و حکمتهای قصار کمتر توجه شده است .

روش مؤلف بدین قرار است که در هریک از ابواب فوق الذکر چند خطبه که مناسب باعنوان بوده برگزیده و پس از بیان عبارتی کوتاه از هریک از خطبه ها – و گاه چند عبارت – به شرح آن خطبه پرداخته است .

این شرح، در همه موا