خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نگاهی به معانی نفس ازدیدگاه اهل لغت واخبارواحادیث

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاهی به معانی نفس ازدیدگاه اهل لغت واخبارواحادیث :

حسین
حقانی زنجانی

«نفس » از
دیدگاه های مختلف معانی مختلفی داشته و نظرات گوناگونی در آن دیده می شود از جمله
از دیدگاه اهل لغت «نفس » همان روحی است که هستی و حیات جسد به آن وابسته است
چنانکه در کتاب «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم » ج ۱۲ تالیف حسن مصطفوی چاپ اول
سال ۱۳۷۱ به نقل از کتاب لغت «العین فی اللغه » ^(۱) می نویسد:

«النفس:
الروح الذی به حیاه الجسد و کل انسان نفس حتی آدم(ع) الذکر و الانثی سواء و کل
شی ء بعینه نفس و رجل له نفس ای خلق و حلاوه و سخا…».

«مراد از
نفس همان روح است که حیات و هستی جسد و بدن وابسته به آن می باشد و هر انسانی به
آن، نفس اطلاق می گردد و حتی حضرت آدم(ع)، زن باشد یا مرد در این مورد مساوی است و
هر شیئی به ملاحظه ذاتش نفس شی ء گفته می شود و نیز گفته می شود کسی که دارای نفس
است یعنی صفات پسندیده داشته، دارای ذکاوت و سخاوت است ».

تحقیق در
مساله نفس از دیدگاه اهل لغت این است که در ماده نفس که بکار گرفته می شود، شیئی و
ویژگی وجود دارد و آن همان تشخص است از جهت ذات شی ء و آن تشخص همان حالت رفعت و
والامقامی است که در آن موجود است و از مصادیق آن شخص انسان است از جهت معنویت و
روحی که دارد یا از جهت بدنش و ظاهرش یا از جهت آنچه قوام انسان و شخص او به آن
وابسته است مثل خون جاری در بدنش که به آن حیات و نفس انسان ادامه پیدا می کند و
ماده «تنفس » هم از همان ریشه می آید که نفس کشیدن می باشد که ادامه حیات انسان در
حیوان، وابستگی به آن دارد.

پس نفس
اعتبارهای گوناگونی دارد مثلا به ملاحظه بدن و روح، مرکب محسوب می گردد چنان که در
قرآن نیز این معنا آمده است:

(…لا
تکلف الله نفسا الا وسعها…) ^(۲) «هیچ کس موظف به بیش از مقدار
توانائی خود نیست ».

(و ما
تدری نفس بای ارض تموت…) ^(۳) «هیچ کس نمی داند در چه سرزمینی
می میرد؟».

(…فقل
تعالوا ندع ابنائنا و ابنائکم و نسائنا و نسائکم و انفسنا و انفسکم…). ^(۴)

«بگو به
آنها بیائید فرزندان خود را دعوت کنیم شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را
دعوت نمائیم شما هم زنان خود را».

(…رب
انی قتلت منهم نفسا فاخاف ان یقتلون). ^(۵)

«موسی عرض
کرد که پروردگارا! من یک تن از آنان را کشته ام می ترسم مرا به قتل برسانند».

(و لا
تقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق). ^(۶)

«و کسی را
که خداوند خون او را حرام شمرده، نکشید جز به حق ».

و در برخی
از موارد کلمه نفس جهت روحانیت آن ملاحظه می شود چنانکه در قرآن کریم چنین وارد
است:

(و لا
اقسم بالنفس اللوامه). ^(۷)

«و سوگند
به (نفس لوامه) و وجدان بیدار و ملامت گر که رستاخیز حق است ».

(یا ایتها
النفس المطمئنه× ارجعی الی ربک…). ^(۸)

«تو ای روح
آرام گرفته به سوی پروردگارت بازگرد…».

سؤال

حال این
سؤال مطرح است مگر روح، جسم است؟ و دارای خواص ماده و جسمیت که چنین تعبیری در
قرآن به این معنا آمده است؟

پاسخ

پاسخ این
است که نه این که حقیقت روح مادی است، چنانکه بعدها به تفصیل از آن سخن خواهیم
راند، بلکه تشخص و حالت رفعت در ذات، به اختلاف عوالم و ذوات مختلف است در عالم
حیوانیت تشخص و رفعت به تجلی صفات و خصوصیات حیوانیت است از قبیل تمایلات و شهوات
مادی و در عالم انسان به ظهور صفات ممتاز روحی انسانی و در عوالم برزخ و بعث و
قیامت تشخص به چیزی است که مناسب ذوات انسانها است از قبیل نورانیت و تمایلات
روحانی و مجرد بودن از ماده و غیر آن.

پس برای
بدن و جسم در تشخص ذاتی انسانها دخالتی ندارد مگر در عالم جسمانیت همان طور که
چنین ادعا می شود که نفس برای بدن، برزخی مثل لباس انسان است در عالم برزخ.

ملاحظه
قرآن و تفحص و بررسی آیات آن نشانگر این حقیقت است که کلمه نفس و انفس در قرآن
کریم تنها به ملاحظه داشتن معنای متشخص و متعین است و در معنای روح به کار نرفته
است چنانکه مطالعه ۲۹۵ مورد از ماده نفس در قرآن چنان که در معجم الفاظ قرآن مشهود
و واضح است، نشانگر چنین معنائی می باشد مثل این آیات:

(و ما کان
لنفس ان تموت الا باذن الله…). ^(۹)

«هیچ کس
جز به فرمان خدا نمی میرد».

(کل نفس
ذائقه الموت…». ^(۱۰) «هرکسی مرگ را می چشد».

(…اقتلت
نفسا زکیه بغیر نفس…). ^(۱۱) «موسی گفت: آیا انسان پاکی را بی آنکه
قتلی کرده باشد، کشتی؟».

(والذین
یرمون ازواجهم و لم یکن لهم شهداء الا انفسهم…). ^(۱۲) «کسانی که
همسران خود را (به عمل منافی عفت) متهم می کنند و گواهانی جز خودشان ندارند…».

در این
آیات و نظائر آنها بدیهی و واضح است که نمی توان ادعا کرد که نفس به معنای روح
می باشد، زیرا روح دارای موت یا کشتن یا شهادت و غیر اینها از صفات نیست چنانکه
آیات دیگری از قبیل آیات زیر نفوس به معنای افراد انسان اراده می شود:

(و اذا
النفوس زوجت) ^(۱۳) .«در آن هنگام که هرکس با همسان خود قرین گردد».

(ربکم
اعلم بما فی نفوسکم) ^(۱۴) .«پروردگار شما از درون دلهایتان آگاه تر
است…».

چنانکه
خوانندگان ملاحظه می کنند، که کلمه نفوس جمع نفس به معنای کثرت بکار برده شده و از
آن افراد انسان کثیر اراده می شود همان طور که کلمه «انفس » به اعتبار ادب عربی
جمع قلت محسوب می گردد و در موارد مطلق اراده افراد بکار برده می شود. ^(۱۵)

معانی گوناگون نفس

مراجعه به
کتب معتبر اهل لغت و روایات و احادیث معتبر وارد از معصومین(ع) و تحقیق در معانی
نفس بیان گر این حقیقت است که نفس می تواند معانی گوناگونی داشته باشد:

۱ – نفس
به معنای شخص.

۲ – نفس
به معنای روح.

چنانکه در
دائره المعارف منسوب به مرحوم آیه الله شیخ محمد حسین اعلمی حائری از اعلام قرن
چهارده متوفای ۱۳۹۳ه ق. در ج ۲۹، ص ۱۳۹ در ذیل ماده «النفس » چنین می نویسد:

«النفس
بالفتح ثم السکون مذکر ان ارید به الشخص و مؤنث ان ارید به الروح و هی ذات الشی ء
و حقیقته و عینه ». ^(۱۶)

«نفس به
فتح حرف اول و سکون حرف دوم از دیدگاه اهل لغت یک کلمه مذکر محسوب می شود و اگر
نفس به معنای شخص باشد و کلمه مذکور، مؤنث محسوب می گردد اگر مراد از آن روح باشد
یعنی ذات شی ء و حقیقت و عین آن و نفس به معنای دوم در مورد خداوند نیز اطلاق
می گردد».

پس در
مورد انسانی که مالک بر نفس خویش باشد، کلمه نفس بر او اطلاق می گردد چنانکه در
روایتی از امام صادق(ع) چنین وارد است:

«من ملک
نفسه اذا رغب و اذا رهب و اذا اشتهی و اذا غضب و اذا رضی، حرم الله جسده علی
النار».

«کسی که
مالک و اختیاردار نفس خویش باشد، هنگامی که به چیزی رغبت و میل دارد، و هنگامی که
از چیزی می ترسد، و یا به چیزی علاقه نشان می دهد و یا حالت غضب پیدا می کند و یا
از چیزی راضی و خشنود می گردد خداوند جسد و بدن او را از گزند آتش حفظ می کند».
^(۱۷)

و باز در
حدیثی دیگر از امام صادق(ع) وارد است که:

«افضل
الجهاد من جاهد نفسه التی بین جنبیه ». ^(۱۸)

«بالاترین
جهاد در راه خدا همان مبارزه با نفس خود انسان است که در باطن انسان قرار داشته،
سراسر وجود او را اشغال نموده است ».

از این رو
از برخی از عارفین چنین نقل شده است که ادله قطعی وجود دارد که مراد از نفوس همان
ارواحی باشد که حیات و هستی انسان ها به آن ها قائم است و این ارواح اولین مخلوق
خدا است چنانکه از پیامبر گرامی اسلام چنین نقل شده است که:

«اول من
ابدع الله تعالی هی النفوس القدسیه المطهره فانطقها بتوحیده و خلق بعد ذلک سائر
خلقه و انها خلقت للبقاء و لم تخلق للفناء لقوله ۹ ما خلقتم للفناء بل خلقتم
للبقاء و انما تنقلون من دار الی دار و انها فی الارض غریبه و فی الابدان
مسجونه ». ^(۱۹)

«اولین
موجودی را که خداوند ایجاد کرده است، همان نفوس قدسی پاک ارواح می باشد پس خداوند
بعد از خلقت و افرینش آنان آنها را به نطق درآورد و آنان اقرار به توحید خداوند
کرده، سپس سایر مخلوقات را بیافرید و قطعا این ارواح برای بقا آفریده شده اند نه
برای فنا و نیستی بعد از هستی آفریده نشده اند، چنانکه پیامبر گرامی اسلام(ص) خطاب
به انسانها می فرماید:

شما ای
انسانها برای فناء آفریده نشده اید، بلکه برای بقا به وجود آمده اید و تنها کاری
که انجام می دهید، این است که از منزل دنیائی به منزل ابدی آخرت حرکت می کنید و
این که ارواح شما در روی زمین غریب بوده و در قالب بدنها زندانی محسوب می شوند».

و در حدیث
دیگر چنین وارد شده است:

«نفس
انسان به منزله دشمنی است در داخل کالبد انسان «کالعدو بین جنبیک ».

شاعر عرب
زبانی اشعار طولانی دارد که اولین بیت آن این است که خطاب به نفس چنین می سراید:

یا نفس
ماهی الا صبر ایام کان مدتها اضغاث احلام

«ای نفس
این زندگی جز صبر و شکیبائی در چند روزی بیش نیست مثل این که مدت آن به منزله
خواب هائی است که انسان ها می بینند».

و باز در
دیوان منسوب به امام علی(ع) اشعار مفصلی وجود دارد که اولین بیت آن چنین است:

النفس
تبکی علی الدنیا و قد علمت ان السلامه فیها ترک ما فیها. ^(۲۰)

«نفس
برگذران دنیا گریه می کند درحالی که می داند سلامت نفس و سعادت آن در این است که
آنچه در این دنیا دارد(و چه بسا به آنها علاقه زیادی نیز دارد) بگذارد و از این
دنیا برود».

۳ – جسم
صنوبری

۴ – نفس
حیوانی که عبارت از حقیقت روح بوده