خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل «شخصیت» و «تاریخ» خلیفه بن خیاط

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل «شخصیت» و «تاریخ» خلیفه بن خیاط :

رشد و تکامل تاریخ نگاری در گستره فرهنگ و تمدن اسلامی مرهون کوشش مورخان بسیاری است؛ یکی از این مورخان خلیفه بن خیاط عُصفری صاحب دو کتاب تاریخ و طبقات است که در میان پژوهشگران و دانشجویان تاریخ اسلام چندان شناخته شده نیست. وی در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم قمری در بصره می زیسته و یکی از پیشگامان تاریخ نگاری به شیوه سالشمار و نیز طبقات نگاری می باشد. در نوشتار حاضر زندگی و کتابِ تاریخ وی به اختصار بررسی شده است.

واژه های کلیدی:

خلیفه بن خیاط، تاریخ نگاری در اسلام، تاریخ خلیفه بن خیاط، شیوه سال شمار، شیوه حدیثی خبری.

شرح حال خلیفه

ابوعمرو خلیفه بن خیاط بن ابی هُبیره(۱) خلیفه بن خیاط شیبانی عُصْفُری بصری(۲) معروف به «شَبَّاب»(۳) از مورخان و محدثان و نسب شناسان برجسته نیمه اول قرن سوم قمری (د ۲۴۰ق) است. از زندگی شخصی وی اطلاع چندانی در دست نیست، احتمالاً در حدود سال ۱۶۰ق در بصره متولد شد.(۴) آنچه در کتب رجال و تراجم در مورد وی آمده از ذکر نسب و سال وفات و تعداد شیوخ و شاگردان وی فراتر نمی رود.

وی در بصره به تحصیل علم پرداخت و احتمالاً بر خلاف رسمِ آن زمان برای تحصیلِ علم مسافرت نکرد، زیرا هیچ یک از منابع حتی خطیب بغدادی به سفر وی برای کسب علم اشاره نکرده اند.(۵)

بصره در قرن دوم و سوم قمری یکی از مهمترین مراکز فرهنگ اسلامی عربی به ویژه در زمینه های لغت و ادب و حدیث و تاریخ بود. خلیفه از خانواده ای اهل علم برخاسته بود. جد وی ابوهُبیره (د ۱۶۰ق) از رجال ثقه حدیث نزد بخاری و ابن ابی حاتم رازی بود، حتی ابن سعد نیز در طبقات خویش از وی روایتی نقل کرده است.(۶) پدر خلیفه نیز در حدیث حجت بود.

دوره زندگی وی همزمان با اوج حرکت فرقه معتزله در دوران خلافت مأمون و معتصم بود و بنا به روایت وُکَیعْ(۷)، خلیفه بن خیاط نیز همانند دیگر علمای حدیث از مخالفان معتزله بود و حتی یک بار در دفاع از قاضی احمد بن ریاح (قاضی بصره) به مخالفت علنی با معتزله پرداخت(۸)؛ وی همانند استادش یزید بن زریع دارای گرایشات عثمانی بود.(۹)

در تاریخ وفات وی اختلاف است، بیشتر منابع سال ۲۴۰ق را ذکر کرده اند. ابن خلکان آورده است «وی در رمضان سال ۲۳۰ق فوت کرده است، سال ۲۴۶ق نیز ذکر شده است».(۱۰) طول عمر وی بنا به گفته ذهبی هشتاد سال بوده است.(۱۱)

مشایخ خلیفه

در علوم قرآن و قراءات: ابوعمرو بن علاء(۱۲) از مشهورترین قُرّا؛ در حدیث: یزید بن زُریع(۱۳)، محمّد بن جعفر غُنْدَر(۱۴)، سفیان بن عُیَیْنَه(۱۵)، ابوداود طَیالِسی(۱۶) و عبدالرحمن بن مهدی(۱۷) از بزرگ ترین محدثان قرن دوم؛ در تاریخ: علی بن محمّد مدائنی(۱۸) و ابوعُبَیْدَه مَعْمَر بن مُثَنّی(۱۹) از برجسته ترین اخباریان عصر وی؛ در انساب: هشام کلبی(۲۰) و ابوالیقظان سُحیم بن حَفص(۲۱) مشهور به «نَسّابه» از مشهورترین نسب شناسان و بسیاری دیگر.(۲۲)

تألیفات خلیفه

ابن ندیم پنج کتاب برای وی برشمرده است: کتاب الطبقات؛ کتاب التاریخ؛ طبقات القُرّاء؛ تاریخ الزَّمنی و العُرْجان و المَرْضی و العُمْیان؛ اجزاء القرآن و اعشاره و اسباعه و آیاته.(۲۳) اسماعیل پاشا بغدادی، علاوه بر پنج کتاب فوق، کتاب المسند فی الحدیث را به وی نسبت داده است.(۲۴) از شش کتاب خلیفه تنها دو کتاب طبقات و تاریخ به دست ما رسیده که چندین بار به چاپ رسیده است.

جایگاه خلیفه نزد علمای حدیث و تاریخ

اکثر علمای حدیث و تاریخ، خلیفه را فردی درست و ثقه معرفی کرده اند و تنها ابن ابی حاتم رازی و علی بن مدینی از وی به نیکی یاد نکرده اند.(۲۵) علما و نویسندگان از وی با تعابیری چون «الامام الحافظ»(۲۶)، «احد ائمه التاریخ»(۲۷)، «محدث نسابه اخباری علامه»(۲۸) و «مثقفاً عالماً بایام الناس و انسابهم»(۲۹) یاد کرده اند. برای وثاقت وی دو دلیل ذکر کرده اند؛ اول در پیش گرفتن روش محدثان در گزارش تاریخ (ٍ ادامه مقاله) و دیگر بصری بودن وی. بصری ها به سبب داشتن تمایلات عثمانی نزد علمای رجال و حدیث ثقه می باشند.(۳۰) بخاری در صحیح هفت حدیث از وی نقل کرده است. علاوه بر وی کسانی چون بَقی بن مَخْلَد، حَرْب الکرمانی، عبدالله بن عبدالرحمن دارمی، احمد بن حنبل و بسیاری دیگر از وی حدیث روایت کرده اند.(۳۱)

معرفی تاریخ خلیفه بن خیاط

خلیفه کتاب خویش را با تعریف کلمه تاریخ آغاز می کند، وی نیز همانند بسیاری از مورخان کهن، تاریخ را به معنای سال و به طور عمده به معنای تقویم اعم از سال تولد و درگذشت و سال رخ دادنِ حوادث و مانند اینها به کار می برد. وی در مقدمه کتاب در تعریف تاریخ می نویسد «این کتاب تاریخ است و مردم امر حج و روزه خویش و نیز عِدّه زنان و زمان دیون خود را با تاریخ تعیین می کنند» و به آیه ۱۸۹ بقره و ۱۲ اِسراء و ۵ یونس استناد می کند.(۳۲)

خلیفه معتقد است مردم پیوسته واقعه ای مهم را برای تاریخ گذاری انتخاب می کرده اند، وقایعی چون هبوط آدم(ع) از بهشت، بعثت حضرت نوح(ع)، طوفان نوح(ع)، در آتش شدن ابراهیم(ع) و بنیان کعبه. وی به نقل از ابوعُبیده مَعْمَر بن مُثنی می گوید ایرانیان پیوسته تاریخ کارهایشان را می شناسند و مبدأ تاریخ نزد آنان پادشاهی یَزْدجِرْد بن شهریار می باشد.(۳۳) وی در ادامه از مبدأهای تاریخی مختلفی چون بنیان کعبه، مرگ کعب بن لُؤی و حمله ابرهه، که اعراب پس از هر حادثه برای مدتی آن را حفظ می کردند، سخن به میان می آورد. بعد، از پیدایش تاریخ قمری به دستور عمر بن خطاب بر اساس هجرت حضرت رسول(ص) از مکه به مدینه سخن گفته است. وی معتقد است ابتدا صحابه در مورد این که از سال تولد، بعثت، هجرت یا وفات حضرت رسول(ص) کدام یک را مبدأ قرار دهند اختلاف کردند تا این که به امر عمر بن خطاب هجرت را که جدا کننده دارالشرک از دارالایمان و حق از باطل بود مبدأ تاریخ نهادند.(۳۴)

خلیفه بحث تاریخی خویش را از تولد پیامبر آغاز می کند و بدون ذکر رویدادهای دوران مکی، تا سال ۲۳۲ق یعنی هشت سال قبل از وفاتش ادامه می دهد. نکته در خور توجه این که خلیفه بر خلاف بسیاری از مورخان دیگر چون دینوری (د. ۲۸۲ق)، یعقوبی (د. ۲۸۴ق) و طبری (د. ۳۱۰ق) که کتاب خویش را با داستان آفرینش، تاریخ انبیا و اقوام و پادشاهان پیش از اسلام شروع می کنند اثر خویش را با ذکر تولد و وفات حضرت رسول(ص) شروع می نماید و با این که خود عالم به انساب قبایل عرب و ایام عرب می باشد هیچ ذکری از آنها به میان نمی آورد. در واقع چارچوب تاریخ نزد خلیفه به تاریخ اسلام محدود می باشد. این نکته از آن جا استنباط می شود که وی حتی به وقایع دوران مکی نمی پردازد و آغاز تاریخ را ورود حضرت رسول(ص) به مدینه می داند.(۳۵) شاید علت نیاوردن تاریخ دوران مکی ناشی از همان نگاه اسلامی وی به تاریخ باشد چون وی از مکه با نام «ارض شرک» و از هجرت با عنوان «فارق حق از باطل» یاد می کند.

شیوه تدوین مطالب تاریخی نزد خلیفه جامعِ دو شیوه سالشمارانه و حدیثی خبری است، یعنی تاریخ وقایع وتراجم احوال و سیره و مغازی و فتوح (البته بسیار فشرده و مختصر) را ذیل سال و به روش روایی (ذکر روایات مختلف درباره حوادث و اخبار تاریخی با درج سلسله اسناد به طور کامل یا ناقص) می آورد. در واقع کتاب وی یکی از قدیمی ترین کتب موجود تاریخی به شیوه سالشمارانه است.

اهمیت این کتاب در آن است که حاوی قدیمی ترین شرح وقایع عمده اسلامی است که به ما رسیده، زیرا کتب پیش از آن یا تک نگاری هایی بیش نبود یا چون سیره ابن اسحاق و طبقات ابن سعد علی رغم داشتنِ مطالب بسیاری در مورد تاریخ اسلام تنها به قسمتی از آن می پرداختند، در ضمن از لحاظ سبک نویسندگی نیز حائز اهمیت است،(۳۶) چنان که روش وی در کتابتِ تا