خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل کتب جغرافیای عمومی و سفرنامه ها در جهان اسلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کتب جغرافیای عمومی و سفرنامه ها در جهان اسلام :

در فاصله قرن های دوم تا چهارم هجری، سیر و سفر در میان مسلمانان، رواج بسیاری یافت. فریضه حج و کنجکاوی علمی، از جمله انگیزه های آنان برای جهانگردی و سیر در آفاق بود. در این نوشتار سعی شده است تا با کندوکاو در نخستین منابع جغرافیایی اسلامی، توصیفی اجمالی از مهم ترین سفرهای جغرافیادانان و سَفیران مسلمان، به دست داده شود.

واژه های کلیدی:

جغرافیای تاریخی، سفرنامه ها، جغرافیادانان مسلمان، سیر و سفر.

عوامل چندی باعث ترغیب مسلمانان به سیرو سفر و جهانگردی شده است. یکی از عوامل اصلی، در ترغیب مسلمانان به سفر و جهانگردی حج بود. مردم بسیاری از کلیه سرزمین های اسلامی به لحاظ استطاعت مالی و تأکید بر این فریضه واجب به مکه مشرّف می شدند. از میان مسلمانان خصوصا دو قشر عمده بازرگانان و دانشمندان بر اثر برخورد با مسلمانان سایر سرزمین ها به سیاحت و زیارت دیگر بلاد ترغیب می شدند.

عامل دیگر علاقه مندی بسیاری از مسلمانان به کسب علم و دانش بود، که پس از طی مراحل مقدماتی علوم یا حتی قبل از آن برای تکمیل معارف خود به شهرها و کشورهای دیگر ره می سپردند تا بر خوان علم دانشمندان شهرها بنشینند و شاگردی کنند. امر بازرگانی و تجارت عامل دیگری بود که بازرگانان را وادار می کرد برای گسترش روابط بازرگانی به سفرهای تجارتی بروند، و در راه شهرها، انسان های بیشمار از اقوام و طوایف مختلف را مشاهده کنند، و بعضا احوال و عادات آن ها را به رشته تحریر در آورند. گشت و گذار و سیر و سیاحت در مناطقی که امنیّت بیشتری داشت، و فرمانروایان تسهیلات و خدمات بهتری فراهم کرده بودند، آسانتر صورت می گرفت. بسیاری از طالبان علم و بازرگانان که سفرهای علمی و یا رفت و آمد بازرگانی داشتند، مشاهدات خود را مستقل یا غیر مستقل نگاشته اند. برخی چون ابن فضلان ادریسی، ابن جبیر و ابن بطوطه آثاری بر جای گذاشته اند که بیانگر عظمت تمدن اسلامی و پیشتازی دانشمندان مسلمان در این رشته است. برخی چون سَلاّم ترجمان و ابن وَهْبِ قریشی هر چند کتب مستقل ننوشته اند، در آثار دیگران از آنان یادی رفته است.(۱)

در اواخر قرن سوم هجری قمری تعداد زیادی کتب جغرافیایی به زبان عربی تألیف شد؛ از آن جمله چند کتاب جغرافیا با نام المسالک و الممالک. به احتمال قوی نخستین تألیف جغرافیائی که چنین عنوانی داشته است کتاب ادیب ابوالعباس جعفربن احمد مروزی بود. تاریخ، هیچ اطلاعی از این کتاب مَرْوَزی یا دیگر تألیفات او به ما نمی دهد. این شخص در حدود سال (۸۸۷م / ۲۷۴ق) در اهواز درگذشت؛ یعنی هنگامی که ابن خرداذبه از نخستین و بلکه دومین رونویس کتاب خود که همین عنوان را دارد فراغت یافته بود.(۲) کتاب المسالک و الممالک ابن خرداذبه اساس و سرمشق تقریبا همه تألیفات جغرافیای عمومی قرار گرفت.(۳) این کتاب از جاده های بازرگانی جهان اسلام و مناطق دور دستی چون چین، کره و ژاپن سخن گفته است، هرچند در قسمت های مختلف کتاب واقعیات با افسانه ها و شایعات درهم آمیخته است، جغرافیا دانان بعدی همواره به این کتاب مراجعه کرده اند.(۴)

از جغرافیادانانی که احتمالاً از آثار جغرافیایی قبل از خود متأثر بوده، شاگرد و دوست کندی فیلسوف، احمدبن محمدبن طیّب سرخسی (متوفی ۸۹۹م / ۲۸۶ق)، است. وی از نویسندگان کم نظیر ادب عرب به شمار می رود، زیرا هم در فلسفه و علوم دقیقه و هم در نوشته های هنری مهارتی داشت. سرخسی در زمینه نوشته های جغرافیایی به مکتب جغرافیای ریاضی با تمایلات یونانی وابسته بود، و طبعا این نتیجه تأثیر استادش کندی بوده است، سرخسی به جغرافیای توصیفی از نوع المسالک و الممالک نیز علاقه نشان می دهد.(۵) به نوشته مسعودی، سرخسی بجز چند رساله جغرافیایی، کتابی ارزنده در مسالک و ممالک و دریاها و رودها و اخبار سرزمین ها تألیف کرده است که آن نیز عنوان المسالک و الممالک دارد.(۶) یاقوت از این کتاب بویژه در مسائل مربوط به دوران معتضد، که سرخسی در بعضی از سفرها همراه وی بوده، بسیار نقل می کند.(۷)

از جغرافیادانان پرآوازه قرن سوم هجری قمری، یعقوبی (احمدبن ابی یعقوب م. ۲۸۲) است. وی ابتدا در دربار طاهریان خراسان زندگی می کرد، مردی کثیر السفر بود و از هند و مغرب دیدن کرد. در (۲۷۸ق / ۸۹۱م) کتابی شبیه به فرهنگ امروزی جغرافیا به نام البلدان نوشت. یعقوبی در این کتاب سعی کرده است تا واقعیات جغرافیای طبیعی را با توضیح جغرافیای انسانی بسیاری از مناطق بیان کند. یعقوبی را گاهی «پدر جغرافیای اسلامی» نامیده اند.(۸)

همزمان با تألیفاتی در زمینه جغرافیای عمومی و وصفی در قرن سوم هجری قمری داستان هایی درباره سفرها و ولایات بیگانه اعم از سفرهای خرافی و وصف راه ها و منزلگاه ها یا ذکر ساده نام های جغرافیایی نوشته شد. از وصف سفرهای آن روزگار خبر چندان زیادی به ما نرسیده؛ زیرا شرح غالب این سفرها از میان رفته و آنچه باقی مانده مطالبی بدون توضیح و تفسیر است؛ اما همین قسمت مختصر نیز وسعت و دامنه سفرها را نشان می دهد، به طوری که می توانیم تصویری از سفرهای مختلف آن روزگار در ذهن داشته باشیم.

در آغاز این دوران (قرن سوم قمری) به خبرهایی از سفرهای علمی بی نظیری بر می خوریم که غالبا هدف از این سفرها تحقیقات علمی بوده است.(۹) ادریسی نقل می کند که ابراهیم بن مهدی (م۲۲۴ / ۸۳۹م) برادر خلیفه هارون الرشید (۱۷۰ ۱۹۳ / ۷۸۶ ۸۰۹م) در کتاب الطیب (یا الطبیخ) آورده است که خلیفه کسانی را به یمن فرستاد تا درباره عنبر تحقیق کنند. آنان ضمن سفر خود احوال مردم عدن و خاسک در ساحل دریای عرب در مَهْرَه و دیگر نقاط مسکون جنوب جزیره العرب را بررسی کردند.(۱۰) اینان توانستند مرکز تهیه این ماده ارزشمند را شناسایی کنند؛ زیرا در آن روزگار عنبر سفید و سیاه به دلیل خاصیت دارویی و بوی خوش بسیار معروف بود. این ماده که غالبا آن را از سواحل شرقی افریقا می آوردند در اقتصاد دستگاه خلافت اهمیت داشت و ابویوسف معاصر هارون الرشید آن را منبع مهم خراج و معادل مروارید دانسته است.(۱۱)

یک سلسله سفرها و مباحث خاص جغرافیایی هم با نام نواده رشید یعنی الواثق بالله (۲۲۷ ۲۳۲ / ۸۴۲ ۸۴۷) همراه شده، ولی انگیزه آن احیانا عوامل تخیّلی مطلق بوده است. در دو تا از این سفرها ریاضیدان و منجّم معروف محمدبن موسی خوارزمی شرکت داشته است. سفر اول، پس از موافقت امپراتور روم شرقی، به سوی آسیای صغیر برای کنجکاوی درباره غار اصحاب کهف ما بین عموریه و نیقیه انجام گرفت.(۱۲) مقدسی نیز در نیمه دوم قرن چهارم هجری قمری / دهم میلادی، داستان سفر به غار اصحاب کهف را بتفصیل روایت کرده است.(۱۳) سفر دوم محمدبن موسی به فرمان خلیفه به سوی طَرْخان فرمانروای خزر بود که با سفر سلاّم ترجمان به سد یأجوج و مأجوج ارتباط مستقیم دارد. داستان این سفر را نیز ابن خرداذبه در کتابش آورده است.(۱۴) سفر سلاّم ترجمان به سوی سد یأجوج و مأجوج یک حقیقت تاریخی است. برخی معتقدند سفر او به دیوار چین بوده که در تصور عامّه با سدّ یاجوج و مأجوج اشتباه شده است.(۱۵)

گفتنی است که بعضی از سفرها به اجبار و به صورت اسارت بوده است که در بیداری بسیاری از مسلمانان دانشمند تأثیر داشته است؛ از جمله اسارت مسلم بن ابی مسلم جَرْمی به دست بیزانسیان. نام او به درستی معلوم نیست و اطلاعات ما درباره او همین داستان آزادی وی است که مسعودی آن را روایت کرده و می گوید: مبادله سوم در زمان خلافت واثق در محرم سال ۳۳۱ قمری در لامس از شهرهای آسیای صغیر انجام شد. مسلم بن ابی مسلم جَرْمی در میان اسیران مبادله شد. وی در نواحی سرحدی اعتباری داشت، ولایت و مردم روم را به خوبی می شناخت و درباره اخبار روم، ملوک و سران آن ها، راه ها و معبرهای آن کشور، موسم جنگ، تاخت و تاز در قلمرو روم و ممالک مجاور آن چون بُرْجان (بلغار) و آبرُ (بلغارهای کنار دانوب) و برغر و صقلاب و خزر و غیره تألیفاتی داشت.(۱۶)

تألیفات جَرْمی منبع بسیار مهمی برای آشنایی مسلمانان عرب یا دولت روم شرقی بوده است و برای نخستین بار اطلاعاتی درباره صقلابیان و همسایگانشان می دهد. بنا به گفته بارتولد تمام جغرافیادانان متأخر در جهان اسلام، گفته های مسلم جَرْمی را بدون ذکر منبع آن نقل کرده اند. به نظر می رسد که نامگذاری دریای سیاه به دریای خزر از اوست و همو صقلابیان (اسلاوها) را از سمت مغرب همسایه مقدونیه دانسته و بُرجان یا بلغارهای کنار دریای سیاه و سواحل دانوب را از سمت مغرب همسایه تَراکیه و از سمت شمال همسایه مقدونیه به شمار آورده است.(۱۷)

تقریبا پنجاه سال پس از مسلم جَرْمی در حدود سال ۲۸۸ق / ۹۰۰م هارون بن یحیی به اسارت روم شرقی درآمد. از وی مطالب بسیار ارزنده ای در وصف قسطنطنیه (پایتخت بیزانس) باقی مانده است. ابن رُسته (م ۲۹۰ق) جغرافیادان اواخر قرن سوم قمری قسمت مهمی از اطلاعات هارون بن یحیی را در کتاب خود آورده است، هارون بن یحیی نزدیک عسقلان در فلسطین به اسارت دزدان دریایی، که از مردم اَنْطالِیَه(۱۸) (در آسیای صغیر) بودند، درآمد. او را از راه دریا و خشکی به قسطنطنیه بردند و مدت ها در آنجا بود، سپس از راه سالونیک (سلانیک) به روم رفت و سرزمین صقلابیان (اسلاوها) و بندقیان (ونیزیان) را مشاهده کرد. در روم اطلاعاتی درباره ناحیه بُرْغُنْدیا (بورگونی)، فرانسه و برطانیا (بریتانیا) به دست آورد.(۱۹) قسمت اساسی روایت های هارون بن یحیی خاص وصف قسطنطنیه است که ابن رسته آن ها را در کتابش آورده است.(۲۰) رُوزِن خاورشناس روسی حتی پیش از چاپ کتاب ابن رسته، نظرها را بدان توجه داد و به سال ۱۸۷۹م متن عربی کتاب را با ترجمه روسی آن انتشار داد.(۲۱) بجز اطلاعاتی که اسیران در زمینه جغرافیا نقل کرده اند، سفارت های بیشمار نیز در توسعه اطلاعات جغرافیایی نقش بسزایی داشته اند.

درباره مغرب اسلامی، نخست باید از یحیی بن حکم بکری (۱۵۳ ۲۵۰ق) که اطلاعات فراوان از او به جای مانده است، یاد کنیم. یحیی به لحاظ زیبایی صورت و رعنایی قد و بالایش به غزال معروف بود. وی که از دبیران با کفایت دربار عبدالرحمان اوسط (امیر اموی اندلس) بود دو بار مأموریت سیاسی داشته است: مأموریت نخست در پی تقاضای صلح از طرف نورمان ها بود که به همراه یحیی بن حبیب(۲۲) به سفارت به سرزمین نورمان ها اعزام شد(۲۳) تا با نورمان ها که کمی پیش از آن به سال ۸۴۴م / ۲۳۰ق به اندلس حمله برده و اشبیلیه (سویل) را غارت کرده بودند، مذاکره کند.(۲۴) غزال و یحیی بن حبیب با راهنمایان و همراهان نورمانی از شهرک ساحلی شِلْبْ (واقع در جنوب غربی پرتغال) و از راه اقیانوس اطلس به سوی شبه جزیره ژوتلند (دانمارک و جزایر اطراف آن) حرکت کردند. این دریا نوردی طولانی با طوفان های مکرر و امواج خروشان دریا توأم بود. هُوریک پادشاه نورمان (۸۴۴ یا ۸۴۵م) سفیر مسلمان اندلس را به گرمی پذیرفت و نامه و هدایای عبدالرحمان را بسیار پسندید و از سفیر و همراهانش در خانه مجللی پذیرایی کرد.(۲۵) چندی قبل یکی از دانشمندان فرانسه سفر غزال را به سوی نورمان ها تکذیب کرد؛ ولی اخیرا زایْبِل دانشمند نروژی شخصیت پادشاهی را که در این سفارت، غزال او را دیده، اثبات کرده است.(۲۶) سفارت دوم غزال به همراه یحیی بن حبیب به دربار امپراتور بیزانس تئوفیلوس، برای بستن پیمان صلح بود. بجز تفصیل سفر که غالبا مختصر و آشفته است، اشعاری از غزال به جا مانده که مربوط به همین سفر است.(۲۷)

مسلمانان مغرب برای آشنایی با غرب و کشف ولایت های ناشناخته آن کوشیدند. مسلمانان اندلس با وجود ترس از اقیانوس اطلس که از دید آن ها به دریای خوفناک و ظُلُمات (اقیانوس اطلس)، پیوسته بود، در کار اکتشاف آن کوشش بسیار کردند، ولی چون اطلاع درستی از این اکتشافات به ما نرسیده بود همچنان مجهول ماند، تا اروپاییان پرده از آن برداشتند.(۲۸) مسعودی خبر یکی از این سفرهای مخاطره آمیز را با عباراتی کوتاه در کتاب خود آورده است. او پس از بیان حکایت های شگفت انگیز و سرگذشت کسانی که جان خود را به خطر افکنده و سوار بر کشتی شده و بعضی نجات یافته و برخی تلف شده اند، می گوید: چیزهایی که آنجا دیده اند