خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تعریف ، اقسام و استثنائات جرم سیاسی (۱)

چکیده
جرم سیاسی از جمله موضوعاتی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد توجه خاص قرار گرفته و برای مقابله با آن از یک رژیم ارفاقی برخوردار گردیده است; اما علی رغم تکلیف قانون اساسی به قانونگذار عادی برای تعیین حدود و ثغور، شرایط و موضوعات مرتبط با آن، تاکنون قانونی در این رابطه از تصویب قوه مقننه نگذشته است; هر چند در سالهای اخیر اقداماتی جهت انجام این مهم صورت گرفته است.
لذا جهت بستر سازی برای تصویب قانونی جامع و کامل، در مقاله حاضر تعریف جرم سیاسی از دیدگاههای مختلف همراه با تعریف پیشنهادی، و همچنین اقسام آن مورد بحث و دقت نظر قرار گرفته و در پایان جرایمی که دارای ماهیت سیاسی هستند (مانند جرایم علیه امنیت خارجی) ولی از رژیم ارفاقی استثنا شده اند، مطرح گردیده است. مقدمه
یکی از موضوعات قانون اساسی که تا کنون اقدامی از سوی قانونگذار عادی نسبت به آن صورت نگرفته، موضوع اصل یکصد و شصت و هشتم می باشد که بر اساس آن می بایست تعریف و شرایط جرم سیاسی و نحوه انتخاب و اختیارات هیات منصفه طبق موازین اسلامی مشخص می شد، ولی در قوانین جاری کشور قانونی در خصوص جرم سیاسی دیده نمی شود. همچنین نمی توان با تمسک به قوانین مربوط به جرایم سیاسی، آنها را از جرایم عمومی تمییز داد. ^(۳) این مساله، خاص سیستم حقوقی کشور ما نیست، بلکه در بسیاری از سیستهای حقوقی کشورها مشاهده می شود; البته در اکثر این کشورها به مفهوم جرم سیاسی اشاره شده و طرز برخورد با این مجرمین از مجرمین عادی متمایز گشته است، و اقداماتی نیز برای تحقق اهداف مذکور در قوانین اساسی و عادی برداشته شده است.
یکی از مشکلات، موضوع تعریف « جرم سیاسی » است. به بیان یکی از نویسندگان حقوقی اکثر قانونگذاریهای جزایی به میدان تعریف جرم سیاسی وارد نشده و ترجیح می دهند نسبت به آن سکوت کنند. به نظر ایشان ریشه و اساس سختی تعریف جرم سیاسی آن است که وصف « سیاسی » یک تعبیر بسیار گسترده است که دارای معانی و توضیحات متفاوت می باشد. اگر بگوییم جرم سیاسی به جرایمی گفته می شود که کشف از خطر سیاسی می کند و یا برای مصلحتهای اساسی نظام سیاسی کشور مضر است، به قول ایشان این تعریف، « تفسیر کردن اصطلاحی بوسیله همان اصطلاح مبهم می باشد »; چرا که مصالح سیاسی یا خطر سیاسی مفاهیمی هستند که خودشان نیاز به تعریف و توضیح دارند. ^(۴)
شاید به خاطر همین مشکلات بوده است که بعضی از دانشمندان در خصوص این نوع جرایم تعبیر « جرم سیاسی » را بکار نبرده و برای آن اسم دیگری که دارای مشکلات کمتر است، انتخاب کرده اند; مثل تعبیر « جرایم علیه شخصیت دولت »، اما این نام گذاری نیز مشکل ما را حل نمی کند. زیرا این مساله در واقع بازی با کلمات، و جایگزین کردن الفاظی به جای الفاظ دیگر می باشد. چه این که این تغییرات و جایگزین کردن ها مشکل اساسی ما که همان ارائه تعریفی دقیق می باشد را حل نمی کند. ^(۵) ارائه تعریفی جامع از این نوع جرایم نتایج عملی مهمی را به دنبال خواهد داشت; مثل نفی مجازات اعدام نسبت به آنها، برخورداری از نظام خاص زندان که منطبق با مجرمین سیاسی باشد، و تمام امتیازاتی که برای یک مجرم سیاسی در نظر گرفته شده است.
یکی دیگر از مزیتهایی که در جوامع انسانی نسبت به مجرمین سیاسی مطرح است، این است که افکار عمومی مرتکبین آن را تا حدودی از اغماض و ارفاق نسبت به آنها، بهره مند می سازد. زیرا دارای انگیزه شرافتمندانه بوده، و در راه اصلاح جامعه و نظام سیاسی قدم برمی دارند.
یکی از نکات قابل توجه این است که آنچه گفته شده که مجرم سیاسی از انگیزه و هدف شرافتمندانه برخوردار بوده و ممکن است در آینده یکی از قهرمانان ملی جامعه خودش منظور گردد، چرا عمل وی جرم بوده و دولتها او را مجازات می کنند؟
در پاسخ به این سؤال، که شاید ابتدایی و واضح باشد باید گفت:
اولا نمی توان خطرناک بودن مجرم سیاسی را انکار کرد; چرا که اعمال ارتکابی این دسته از افراد، تا حدی نظم عمومی را مختل می کند، و به دنبال آن جرایم علیه اموال و اشخاص رو به افزایش می گذارد.
ثانیا به عقیده یکی از حقوقدانان قبول داعی و انگیزه بی غرضانه برای مجرمین سیاسی در غالب موارد مشکل می باشد; برای آنکه عده ای هستند که از روی حس انتقام و جاه طلبی و … خود را اصلاح طلب و کسی که به دنبال سعادت جامعه است، معرفی می کنند. ^(۶)
یکی دیگر از مشکلات آن است که قانونگذار بعد از انقلاب اسلامی با تصویب قوانین جزایی بر اساس موازین اسلامی مرزی میان محاربه و افساد فی الارض و بغی (جرم سیاسی) قرار نداده است. مواردی از جرایم مذکور در قانون مجازات اسلامی از نظر مفهوم و محتوی، جرم سیاسی هستند، ولی قانونگذار آنها را در حکم محارب قرار داده است و یا عنوان محاربه اطلاق کرده است; ولی واضح و بدیهی است که تفاوت میان جرایم مذکور بسیار است.
حال برای آن که بتوانیم قلمرو و حدود و ثغور جرم سیاسی را بشناسیم مباحث را در دو گفتار به شرح زیر خلاصه می کنیم:
گفتار اول: جایگاه و تعریف جرم سیاسی.
گفتار دوم: اقسام و استثنائات جرم سیاسی. گفتار اول: جایگاه و تعریف جرم سیاسی الف – جایگاه جرم سیاسی در طبقه بندی جرایم
در حقوق جزای عمومی جرایم را از حیثیتهای مختلف تقسیم بندی و طبقه بندی می نمایند. جایگاه جرم سیاسی در میان طبقه بندی جرایم از سوی حقوقدانان دارای شیوه واحد نمی باشد. بعضی از حقوقدانان و قوانین کشورها وقتی جرایم را تقسیم بندی کرده اند، جرم سیاسی را در زمره طبقه بندی جرایم از حیث طبیعت و ماهیت جرم، دسته بندی کرده اند. ^(۷) ماده ۲۰ قانون مجازات عراق مقرر می دارد: « تقسم الجرائم من حیث طبیعتها الی عادی و سیاسیه. » ^(۸)
بعضی دیگر جرم سیاسی را در ذیل بحث عنصر روانی مطرح کرده و گفته اند بر حسب عنصر روانی جرایم به دو دسته عمومی و سیاسی تقسیم می شوند; به عبارت دیگر جرم سیاسی یکی از اقسام جرایم بر اساس عنصر اخلاقی است. ^(۹)
قانون مجازات سوریه نیز تعریف و مواد مربوط به جرم سیاسی را در ذیل عنوان عنصر روانی جرم آورده است. ^(۱۰)
عده ای دیگر نیز جرم سیاسی را در تقسیم بندی جرایم از حیث موضوع آنها، طبقه بندی کرده اند. یکی از حقوقدانان می گوید می توان از حیث موضوع، جرایم را به جرایم علیه اشخاص یا اموال، یا مؤسسات، یا حاکمیت دولت و… تقسیم نمود. ^(۱۱)
بعضی دیگر از حقوقدانان نیز جرم سیاسی را از حیث عنصر قانونی طبقه بندی کرده و می گویند یکی از تقسیم بندیهای جرم از حیث عنصر قانونی، تقسیم جرایم به عمومی و سیاسی و نظامی است. ^(۱۲) ب – تعریف جرم سیاسی
همان گونه که گفتیم ارائه یک تعریف دقیق از هر موضوعی خصوصا جرم سیاسی بسیار مشکل است. تعبیر « جرم سیاسی » از دو کلمه « جرم » و « سیاسی » و یک اضافه بین دو کلمه، تشکیل شده است. هر چند تعریف جرم و سیاست تا حدودی روشن است، ولی بخاطر آن که در تعریف سیاست تشتت آراء و اختلاف نظر بسیار است، اضافه « جرم » به « سیاسی » مطلب را مشکل می نماید. علاوه این که جرم سیاسی، مانند سایر جرایم وجود عینی ثابت و مشخص ندارد، تا بتوان با توصیف عناصر تشکیل دهنده و سایر خصوصیات، آن را تعریف نمود. مفهوم جرم سیاسی بطور رسمی در سال ۱۸۳۰ وارد قانون کشور فرانسه شد و از جرایم عادی جدا گردید، ^(۱۳) ولی تعریفی از آن ارائه نگردیده و بعدها، فقط به مصادیق آن اشاره شد. در قوانین ایران نیز تنها اسمی از جرایم سیاسی و امتیازات آن برده شده، ولی تعریف خاصی از آن نشده است. لذا حقوقدانان ایرانی نیز با الهام از نوشته ها و متون خارجی بطور اجمال به این موضوع پرداخته اند. در سطح بین المللی نیز از مدتها قبل توجه جدی به جرم سیاسی بوده و در کنفرانسهایی از سوی مجامع بین اللملی برای تعیین حدود و ثغور و تعریف جرم سیاسی تشکیل شده است. ^(۱۴)
حال با این مقدمه کوتاه به تعاریف ارائه شده از سوی قوانین بعضی از کشورها، دکترین، کنفرانسهای بین المللی و پیش نویسهای پیشنهادی لایحه مربوط به جرم سیاسی در ایران پرداخته و سپس تعریف پیشنهادی را ارائه می دهیم. ۱ – تعریف جرم سیاسی در حقوق خارجی:
در تعیین و تعریف جرم سیاسی قانونگذاران بعضی از کشورها گاهی جرم سیاسی را به وسیله تعریف قانونی مستقیما مشخص می کنند; گاهی نیز قسمتی از جرایم را تحت عنوان جرم سیاسی ذکر می کنند; و گاهی بطور غیر مستقیم، بدون تعریف کردن، یا مشخص کردن مصادیق جرم سیاسی، وضع مجرمان سیاسی را از نظر مجازات و طرز دادرسی تعیین می کنند.
قانون کشورهایی مانند انگلستان و اسپانیا نیز اساسا جرم سیاسی را مورد توجه قرار نداده و در سیستم حقوقی خود اشاره ای به آن نکرده اند، بلکه شرایط خاصی را برای مجرمان سیاسی باز شناخته اند تا اگر صلاح دانستند آن شرایط را بر جرمهایی بار کنند. ^(۱۵) هر چند به عقیده یکی از نویسندگان برای یافتن تعریف جرم سیاسی در انگلستان باید در رویه های قضایی و تفسیرهای حقوقی جستجو کرد. ^(۱۶)
قانون فرانسه هر چند مبادرت به تعریف جرم سیاسی نکرده است و فقط به احصای این دسته از جرایم پرداخته است، ولی با این وجود در مقدمه قانون ۱۹۲۷ م راجع به استرداد مجرمین در تعریف مجرم سیاسی چنین می گوید: « مجرم سیاسی کسی است که شور و حرارت ناشی از عقیده سیاسی به اندازه ای او را به جلو رانده است که مرتکب خلاف قانون شده است. » ^(۱۷)
بعضی از قوانینی که جرم سیاسی را بطور کامل تعریف نموده اند به شرح زیر است:
۱/۱ – ماده ۳ قانون ۱۹۲۹ آلمان: در مورد استرداد مجرمین: « بزه سیاسی هر عمل قابل کیفری است که بر ضد اساس کشور، یا امنیت آن، یا بر ضد رئیس کشور، یا بر ضد یکی از اعضای دولت از آن جهت که عضو حکومت است، یا بر ضد مجلس مؤسس، یا بر ضد حقوق سیاسی انتخاب کننده یا انتخاب شونده، یا بر خلاف روابط حسنه با بیگانگان ارتکاب شود. » ^(۱۸)
۲/۱ – ماده ۸ قانون مجازات ایتالیا: « از نظر اجرای قوانین جزایی، جرمی که علیه مصلحت سیاسی کشوری باشد، یا علیه یکی از حقوق سیاسی شهروندان انجام شود، جرم سیاسی است; همچنین جرایم غیر سیاسی که همه یا بعضی از انگیزه های ارتکاب آن سیاسی باشد، جرم سیاسی است. » ^(۱۹)
۳/۱ – قانون مجازات لیبی: « بر اساس قانون جزایی هر جرمی که علیه مصلحت سیاسی دولت یا حق سیاسی یکی از افراد باشد، همچنین هر جرم عادی که انگیزه اساسی برای ارتکاب آن سیاسی باشد، جرم سیاسی محسوب می شود. » ^(۲۰)
۴/۱ – قانون مجازات عراق: « جرم سیاسی عبارت از جرمی است که با انگیزه سیاسی یا علیه حقوق سیاسی فردی یا عمومی افراد جامعه ارتکاب یابد. » ^(۲۱)
۵/۱ – قانون مجازات سوریه: « ۱ – جرایم سیاسی عبارت از جرایمی است که فاعل آن با انگیزه سیاسی مرتکب آن گردد. ۲ – همچنین جرایم علیه حقوق سیاسی فردی و عمومی نیز جرم سیاسی است; مادامی که فاعل آن به خاطر انگیزه شخصی و پست، مرتکب آن جرم نشده باشد. » ^(۲۲)
۶/۱ – قانون مجازات لبنان: نیز عینا تعریف جرم سیاسی در قانون مجازات سوریه را بیان کرده است. ^(۲۳) ۲ – تعریف جرم سیاسی از دیدگاه دکترین:
حقوقدانان نیز جرم سیاسی را تعریف کرده اند که به اهم آنها اشاره می شود:
۱/۲ – ترمینولوژی حقوق، جرم سیاسی را « جرم ناشی از فکر سیاسی و یا از یک مؤسسه یا دستگاه سیاسی » می داند و در ادامه در تعریف جرم سیاسی به معنای خاص می گوید: « در معنی اخص جرمی است که مخالف نظام سیاسی داخلی و یا خارجی کشور باشد; مانند توطئه برای تغییر شکل حکومت. » ^(۲۴)
۲/۲ – « جرم سیاسی عمل مستحق کیفری است که با انگیزه و هدف سیاسی، مستقیما تشکیلات سیاسی مملکت و اساس حکومت و حقوق سیاسی افراد را مورد حمله و تعرض قرار می دهد. » ^(۲۵)
۳/۲ – « بطور کلی جرم سیاسی به عمل مجرمانه ای اطلاق می شود که هدف آن واژگون کردن نظام سیاسی – اجتماعی و بر هم زدن نظم و امنیت کشور باشد. » ^(۲۶)
۴/۲ – « جرم سیاسی به عمل مجرمانه ای اطلاق می شود که در آن انگیزه سرنگونی نظام سیاسی و اجتماعی و اختلال در دیریت سیاسی و صدمه به زمامداری کشور بوده و یا هر عمل مجرمانه ای که نتیجه آن سرنگونی نظام سیاسی و اجتماعی و صدمه به مقامات سیاسی و رئیس کشور باشد; این جرم ممکن است به تنهایی و یا همراه با سایر جرایم عمومی، اجتماعی و امنیتی اتفاق افتد. » ^(۲۷)
۵/۲ – « جرایم سیاسی دارای عنوان سیاسی هستند که بر ضد مصالح سیاسی کشور و یا بر ضد حقوق سیاسی یکی از اهالی ارتکاب شده باشد. علاوه بر این، جرایم عمومی که مقدمه ناگزیر جرایم سیاسی باشند و اعمال مادی آنها بطور عمده جرم سیاسی را تشکیل می دهند، جرم سیاسی محسوب است. » ^(۲۸)
۶/۲ – در متون خارجی نیز جرم سیاسی بدین شرح تعریف شده است:
existing political system.a position of Political Power by actions in compatiable with the rulesof the The classical political offense is that of attempting to abtian or todamage ^(۲۹)
جرم سیاسی سنتی عبارت است از تلاش برای سرپیچی یا لطمه زدن به یک موقعیت قدرت سیاسی بوسیله اعمال مخالف و ناسازگار با قواعد سیستم سیاسی موجود.
۷/۲ – همچنین در تعریف جرم سیاسی گفته شده است:
; specific crime. sedition. It includes any violent political disturbance without refrenceto Political crime: in general any crime dirctly against the government. e.g.treason ^(۳۰)
یعنی جرم سیاسی عموما به هر جرمی که مستقیما علیه حکومت انجام شود، مثل خیانت به مملکت و آشوبهای سیاسی، گفته می شود. این نوع جرم هر گونه تشنج و ناآرامی سیاسی خشونت آمیز بدون ارجاع به یک جرم خاص را شامل می شود. در ادامه در ذیل اصطلاح Political offenses ] »می گوید: جرایم سیاسی همان جرایم مربوط به حمله به امور نظام سیاسی در یک کشور و همچنین جرایمی که به منظور کسب اهداف سیاسی صورت می گیرد، می باشد. همچنین تاکید می کند که تعیین ماهیت این نوع جرایم بیشتر مربوط به شرایط وقوع آنها می باشد.
۸/۲ – « جرم سیاسی عبارت از هر عملی است که به خاطر یک هدف یا انگیزه سیاسی، انجام گیرد; این عمل ممکن است دارای انگیزه سیاسی باشد ولی به صورت مجرمانه انجام گیرد. » ^(۳۱)
۲ – « لیت » می گوید: « جرم سیاسی عمل قابل مجازاتی است که بر ضد حقوق سیاسی کشور یا حقوق سیاسی افراد صورت گیرد. » ^(۳۲)
۱۰/۲ – « پروفسور بلانش » معتقد است « جرایمی را باید سیاسی شناخت که انگیزه و هدف آنها سیاسی باشد. » ^(۳۳)
۱۱/۲ – « تربوتین » می گوید: « جرمی که بدون زیان رساندن به منافع خصوصی افراد و بدون داشتن عنوانی از جرایم اختصاصی، متعرض تشکیلات عمومی کشور به منظور تغییر دادن یا مختل کردن آن تشکیلات شود. » ^(۳۴)
۱۲/۲ – « پرفسور گارو » می گوید: « جرم سیاسی جرمی است که موضوع منحصر آن تخریب یا تغییر یا تزلزل یک یا چند عنصر از عناصر نظام سیاسی باشد. » ^(۳۵)
با ملاحظه تعاریف ارائه شده از سوی دکترین به این نتیجه می رسیم که بعضی از آنها تنها به نفس عمل ارتکابی توجه کرده اند; به عبارت دیگر جرمی را سیاسی می دانند که (برای مثال) به نظام سیاسی کشور لطمه وارد کند، چه انگیزه سیاسی باشد یا این که انگیزه سیاسی در بین نباشد. اما بعضی دیگر از تعاریف صرفا به مواردی اشاره کرده اند که در صورتی جرم، سیاسی خواهد بود که با هدف و انگیزه سیاسی ارتکاب یابد; در حالی که تعدادی از جرایم دارای ماهیت سیاسی وجود دارد که این نوع تعریفها، آنها را شامل نمی شود. نکته دیگر این که در تعاریف یاد شده هیچ کدام به فردی یا گروهی بودن، جرم سیاسی اشاره نکرده اند. البته عده ای از حقوقدانان نیز معتقدند تعریف جرم سیاسی یکی از دشوارترین کارهای حقوق استرداد است و « اوپنهام » که یکی از حقوقدانان معروف است می گوید اصلا تعریف آن غیر ممکن است. ^(۳۶) ۳ – تعریف جرم سیاسی از دیدگاه مجامع بین المللی
در بعضی از مجامع بین المللی که در ابتدای گفتار بدانها اشاره شد جرم سیاسی را مطرح و بعضی از آنها جرم سیاسی را تعریف کرده اند:
۱/۳ – کنفرانس بین المللی وحدت حقوق جزا سال ۱۹۳۵ م در کپنهاگ:
« جرایمی که علیه تشکیلات و انجام وظیفه تشکیلات و انجام وظیفه کشور انجام می گیرد و همچنین جرایمی که علیه تشکیلات و طرز اداره حکومت و همچنین حقوق ناشی از آن برای افراد، ارتکاب شود. » ^(۳۷)
البته یکی دیگر از نویسندگان تعریف کنفرانس کپنهاگ را به نحو دیگری نقل می کند: « جرم سیاسی عبارت از جرمی است که علیه تشکیلات و طرز اداره حکومت و همچنین علیه حقوق ناشی از آن برای افراد ارتکاب شود. » ^(۳۸)
لازم به ذکر است که در قطعنامه مصوب کپنهاگ تصریح شده است که: « جرایمی که مرتکب آن هدف خود خواهانه و حقارت آمیز داشته باشد، سیاسی تلقی نمی شود. » ^(۳۹)
۲/۳ – مؤسسه حقوق بین الملل در سال ۱۹۸۲ م در ژنو تصمیم زیر را اتخاذ کرد: « جرایمی که بر ضد مبانی هر گونه تشکیلات اجتماعی ارتکاب یابد و هدف آن یک کشور معین و یا شکل خاص حکومت نباشد، جرم سیاسی به شمار نمی آید. » ^(۴۰) مفهوم مخالف آن این است که چنانچه هدف مجرم، کشور معین یا شکل خاصی از حکومت باشد، جرم مورد نظر، سیاسی خواهد بود. ۴ – تعریف جرم سیاسی در پیش نویسهای پیشنهادی لایحه جرم سیاسی در ایران
در سالهای اخیر اقدامات جدی از سوی مراجع ذی صلاح نسبت به تدوین قانونی جامع در مورد جرم سیاسی و نحوه رسیدگی به آن در محاکم دادگستری، صورت گرفته است. هر کدام از تعاریف ارائه شده را نقل و مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم:
۱/۴ – « جرم سیاسی عبارت است از افعال و اقدامات گروههای سیاسی قانونی که بدون اعمال خشونت و درگیری، به منظور مقابله با سیاستهای داخلی و خارجی دولت جمهوری اسلامی ایران انجام می گیرد. » ^(۴۱)
تعریف فوق از چهار رکن اساسی تشکیل گردیده است. آن چهار رکن عبارتند از:
الف – افعال: جرم سیاسی از افعال انجام گرفته توسط گروههای سیاسی تشکیل می شود.
ب – گروههای سیاسی قانونی: جرم زمانی وصف سیاسی خواهد داشت که: اولا توسط یک گروه سیاسی انجام گیرد; و ثانیا گروه مورد نظر از لحاظ قانونی اجازه فعالیت داشته باشد.
ج – بدون اعمال خشونت: اگر عمل وی با خشونت و درگیری انجام شود از زمره جرایم سیاسی خارج خواهد شد.
د – انگیزه مقابله با سیاستهای داخلی و خارجی دولت: اگ