خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تبیین فصاحت و بلاغت قرآن کریم

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تبیین فصاحت و بلاغت قرآن کریم :

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی ارومیه

چکیده

کلام فصیح و بلیغ آن است که از ضعف تالیف، تنافر کلمات و تعقید خالی باشد و به مقتضای حال ایراد شود. وجوه امتیاز قرآن با

سایر کلامها عبارتند از: اسلوب ویژه، شمول فصاحت و بلاغت در سراسر قرآن، تکرار آیات بدون کاهش فصاحت و بلاغت. ملاحظه

معارضه های امرءالقیس شاعر فصیح عرب در عصر نزول زاویای روشنی از وجوه امتیاز فصاحت و بلاغت قرآن بر سایر کلامها را

آشکار می سازد

.

کلید واژه ها: فصاحت، بلاغت، اعجاز قرآن، امتیازات قرآن

.

۱.

مقدمه

طبق اظهارات اهل فن رسول خداصلی الله علیه وآله جهت اثبات صدق دعوت خود شمار فراوانی قضایای خارق العاده داشته است

که معجزه نامیده می شود. شاخص ترین آنها که جنبه جاودانگی هم دارد، قرآن کریم است

.

این کتاب بزرگ آسمانی از جهات گوناگون خارق العادگی دارد که وجوه اعجاز قرآن خوانده می شود

(۱)

.

یکی از آن وجوه هنرنمایی از نظر زیبایی کلام قرآن است که در اصطلاح اهل تخصص به آن فصاحت می گویند

.

سعی نگارنده در این مقاله بر این است که در این باره بحث کرده و هاله هایی از ابهام را از چهره این وجه از اعجاز بزداید

.

موضوعاتی که در این امر محور بحث قرار خواهد گرفت، عبارتند از

:

۱.

هنر در خدمت وحی

;

۲.

تعریف واژه های «فصاحت » و «بلاغت

»;

۳.

نقل دو گواه بر برتری فصاحت قرآن کریم

.

۲.

هنر در خدمت وحی

شکی نداریم که قرآن کریم در زمینه زیبایی و آرایش سخن هنرنمایی کرده است; در حدی که با هیچ سخن زیبا و فصیحی قابل

مقایسه و رقابت نیست. آنچه محل کلام است، اینکه آیا نظر قرآن فقط بر این بوده است که سخن نیکو گفته، هنرنمایی کند یا

خواسته است، پیامهای ارزنده خود را القا کند، منتها با بیان شیرین و شیوا؟ ما بر نظر دوم هستیم. یعنی وقتی خداوند می فرماید

: «

و لکم فی القصاص حیاه یا اولی الالباب

» ^(۲)

یا «لو کان فیهما آلهه الا الله لفسدتا

» ^(۳)

یا «انا اعطیناک الکوثر فصل لربک و انحر ان

شانئک هوالابتر

» ^(۴)

و صدها آیات فصیح دیگر، در همه اینها قرآن حامل پیامهای بسیار مهم است; منتها آنها را در قالب زیباترین

اسلوب و هنرمندانه ترین تعابیر القا کرده است; بطوریکه از کلمات و سخنان مخلوق نمی توانیم، برایش مشابهی نقل کنیم و آیات را

به آن ها تشبیه نماییم

.

۳.

تعریف لغوی فصاحت و بلاغت

«

فصاحت » در لغت به چند معنا اطلاق می گردد که یکی از آنها روشنی و ظهور است. در این آیه کریمه نیز به همین معنا آمده است

: «

و اخی هارون هو افصح منی لسانا

(۵)

;

یعنی ایشان از من روشن گفتارتر است

».

«

بلاغت » به معنای وصول و انتهاست. بلغ فلان مراده ; یعنی به مراد خود رسید. بلغ الراکب المدینه; یعنی بآنجا منتهی شد

(۶)

.

۴.

تعریف فصاحت و بلاغت در علم بلاغت

فصاحت در علم بلاغت سه شاخه دارد: فصاحت در مفرد، فصاحت در کلام، فصاحت در متکلم; ولی بلاغت یا در کلام است و یا در

متکلم، و در مفرد بلاغت معنا ندارد و صحیح نیست بگوییم: «کلمه بلیغه

».

پس از آنچه گفته شد، پنج قسم حاصل می شود

:

۱-

کلمه فصیح

;

۲-

کلام فصیح

;

۳-

متکلم فصیح

;

۴-

کلام بلیغ

;

۵-

متکلم بلیغ

.

۴. ۱.

فصاحت کلمه

در تعریف فصاحت در مفرد چنین گفته اند: «آن کلمه ای است که از تنافر حروف و غرابت و مخالفت با معیار زبان خالی باشد

».

اگر کلمه ای از تنافر حروف و غرابت و مخالفت قانون لغوی سالم باشد، فصیح است و اگر از یک جهت از این جهات سالم نبود،

فصیح نخواهد بود; پس در حصول معنای مراد همه شرائط باید باشد و اما در عدم تحقق آن معنا لازم نیست، همه شرایط مفقود

باشد; بلکه اگر یکی از آنها هم نباشد، کلمه غیر فصیح خواهد بود; یعنی مثلا کلمه ای که تنافر حروف و غرابت ندارد، ولی مخالف

قاعده لغوی است، غیر فصیح است

.

الف. «تنافر حروف » آن است که کلمه سنگین باشد و انسان نتواند آن را به آسانی در زبان جاری کند. اگر نظم یا نثری مشتمل بر

اینگونه واژه ها باشد، باید گفت که نه تنها آن کلمه بلکه آن نظم یا نثر از فصاحت خواهد افتاد; مانند واژه «مستشزرات » در شعر امرء

القیس که گوید

:

غدائره مستشزرات الی العلی

تضل العقاص فی مثنی و مرسل

(۷)

گیسوهای او بالا زده شده است; طوری که دسته ای از آنها در موهای بافته شده و بافته نشده، پنهان می گردد

.

این شعر از قصیده امرء القیس است و اتفاقا یکی از معلقات سبعه او همین قصیده می باشد. او مردی بسیار فصیح بوده است; مع

ذلک در این شعر از واژه معیوب «مستشزرات » استفاده کرده است که تنافر حروف دارد و به آسانی بر زبان جریان نمی یابد و با

فصاحت منافی است

(۸)

.

ب. «غرابت » آن است که کلمه از نظر استعمال غیر مانوس و از لحاظ مفهوم و معنا خیلی روشن نباشد. اگر واژه ای چنین عیب هایی

را داشته باشد، فصیح نیست; مانند: کلمه «مسرج » در شعر عجاج. وی گوید

:

و مقله و حاجبا فرججا

و فاحما و مرسنا مسرجا

(۹)

محل شاهد «مسرج » است که کلمه به علت غرابت و نامانوسی و نیز به جهت عدم وضوح معنا فصیح

نیست

(۱۰)

.

ج. مخالفت قیاس لغوی; یعنی واژه بر خلاف مقررات الفاظ موضوعه باشد; مانند کلمه «اجلل » در جمله «الحمدالله العلی الاجلل

»

که با فک ادغام است; درحالی که می بایست، دو لام آن در یکدیگر ادغام می شدند; چون در تجانس دو حرف، قاعده این است که

حرف اول ساکن و در حرف دوم ادغام شود; اینچنین: «الحمدلله العلی الاجل

» ^(۱۱) .

در قرآن واژه ای که یکی از این ایرادها و ضعفهای مذکور را داشته باشد، پیدا نمی شود; لذا همه کلماتش فصیح است

(۱۲)

.

۴.

فصاحت کلام

در تعریف فصاحت در کلام چنین گفته اند: «آن کلامی است که از ضعف تالیف و تنافر کلمات و تعقیید خالی و از فصاحت برخوردار

باشد

».

الف. ضعف التالیف: و آن عبارت از این است که کلام بر خلاف قانون نحو که در میان جمهور نحات مشهور است، تالیف شده باشد

;

مثل اضمار قبل از ذکر لفظی و معنوی و حکمی

(۱۳)

;

مانند: «ضرب غلامه زیدا». این کلام فصیح نیست; چون اضمار قبل از مرجع

ذکر شده است: مرجع ضمیر در «غلامه » زید است که متاخر آمده است; البته در بعضی مآخذ اضمار قبل از ذکر حکمی را از ضعف

تالیف محسوب نکرده اند و این درست به نظر می رسد

(۱۴)

.

ب. تنافر کلمات: مراد از آن این است که وقتی کلمات را در کنار هم می چینند در مجموع، عبارت سنگینی را تشکیل بدهند که در

این صورت، عبارت فصیح نخواهد بود; هر چند واژه ها جداگانه فصیح باشند; مثلا گفته اند: این بیت فصیح نیست

:

و قبر حرب بمکان قفر

و لیس قرب قبر حرب قبر

قبر حرب در محلی بی آب و علف واقع شد. حتی در کنار قبر او قبری هم نیست. «قفر» یعنی بی آب و علف

.

«

حرب » نام شخصی است که برایش «حرب بن امیه » می گفتند. او را کسی کشت و سپس با بیت فوق برایش نوحه سرایی کرد

.

گفته اند: این بیت فصیح نیست; زیرا واژه هایش در اثر قریب المخرج بودن حروف آنها در زبان به سختی و سنگینی جاری می گردد،

بطوریکه اگر یک نفر بخواهد، سه بار این بیت را پشت سر هم بخواند، بدون اشتباه ممکن نخواهد شد

(۱۵)

.

ج. «تعقید»: مراد از تعقید این است که دلالت کلام بر معنای مراد به جهت پاره ای از خلل و اشکالات، روشن نباشد. چه این خلل از

ناحیه ناحیه نظم الفاظ باشد یا از ناحیه ترکیب معانی. در صورت اول آن را تعقیید لفظی و در صورت دوم آن را تعقیید معنوی

گویند

.

تعقید لفظی; مانند

:

و ما مثله فی الناس الا مملکا

ابو امه حی ابوه یقاربه

این شعر از فرزدق شاعر معروف و فصیح عرب زبان است. در این شعر دایی هشام بن عبدالملک یعنی ابراهیم بن هشام بن اسماعیل

مخزومی را تعریف می کند و می خواهد بگوید که هیچ کسی نظیر او در فضائل و وارستگی نیست; مگر خواهرزاده اش «مملک » که

همان «هشام بن عبدالملک » باشد; منتها در این شعر نه صراحتا نامی از «هشام بن عبدالملک » برده و نه تصریح کرده است که او

خواهرزاده ابراهیم بوده است; بلکه با تعبیر «مملک » با صیغه مفعول از او یاد کرده است; یعنی مردی که از ملک و ثروت فراوان

برخوردار است. او با این تعبیر روشن کرده که منظورش هشام بن عبدالملک است و با تعبیر «ابو امه ابوه » هم