خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل معرفی کتاب : تمرکز بر صدق

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معرفی کتاب : تمرکز بر صدق :

Focusing on Truth

Lawrence E. Johnson

London: Routledge; 1992

مرتضی فتحی زاده

تمرکز بر صدق (

Focusing on Truth

) نام کتابی است از لورنس جانسون (

Lawrence E

.

Johnson

) درباره چیستی صدق و نظریه های مهمی که برای پاسخگویی به مسأله ماهیت و معیار صدق عرضه شده اند. جانسون در این اثر برخی از مسائل اساسی صدق را به بررسی می گذارد؛ ازجمله این که صدق چیست؟ و چه اموری صادق یا کاذب به شمار می آیند؟ هنگامی که قضیه ای را صادق یا کاذب می نامیم چه چیزی را به واقع به آن نسبت می دهیم؟ واقعیات خارجی در برابر صدق چه نقشی دارند؟ و از توانمندی ها و کاستی های نظریه های صدق چه درس هایی می توان آموخت؟

جانسون در بررسی این مسائل به خاستگاه و بستر تاریخی آنها و نظریه های صدق اشاره می کند و از این رهگذر بر دشواری ها و تنگناهایی که موجب تحول نظریه ای یا جایگزین شدن نظریه های رقیب شده است، پرتو می افکند و بدین سان زمینه های فکری لازم را برای ورود به مسائل اساسی صدق فراهم می سازد. اما این کتاب را اصولاً نمی توان اثری تاریخی درباره صدق و نظریه های آن دانست، زیرا اشاره ای تاریخی فقط دستمایه ای برای زمینه سازی بحث درباره مسائل است، نه موضوع اصلی پژوهش در این کتاب؛ بلکه ویژگی آشکار و اساسی آن را باید در مسأله محوری بودنش جُست. این ویژگی در کنار یادآوری های تاریخی مجموعا اثر حاضر را از اهمیت و ژرفای محتوایی برخوردار ساخته است. از این رو، مطالعه آن بی گمان برای علاقه مندان به مسأله صدق و فلسفه منطق در همه سطوح علمی ارزنده و رهگشا خواهد بود. چنین آثار جامع و فراگیری هم به کار آموزش های رسمی دانشگاهی می آید و هم می تواند منبعی معتبر برای پژوهش های فلسفی و تدوین کتب و پایان نامه های تخصصی باشد.

چاپ نخست این کتاب که به سال ۱۹۹۲ از سوی انتشارات راتلج انجام گرفته، دارای یازده فصل به اضافه یادداشتها و کتاب شناسی و نمایه ای است که در قطعی رقعی و در ۲۸۰ صفحه به زبان انگلیسی نگارش یافته است.

مؤلف در فصل اول به بررسی مفهوم صدق و کذب می پردازد. وی معتقد است صدق واژه ای است که به معانی مختلف بر چیزهای گوناگون اطلاق می شود. چنان که ما واژه صادق و کاذب را هم به یک باور نسبت می دهیم و هم به یک دوست، اما در این دو کاربرد تفاوتی آشکار به چشم می خورد. باور کاذب به رغم کاذب بودن باز هم واقعا باور است. اما دوست کاذب (دروغگو) واقعا دوست نیست. ما کسی را واقعا دوست می دانیم که پیوسته صادق و حقیقت گو باشد. البته مسأله اصلی مؤلف در این فصل مقدماتی بررسی کاربردهای مختلف صدق و منشأ اشتقاق آنها نیست، بلکه هدفش بررسی مفهوم صادق یا کاذب بودن گزاره ها است. دغدغه وی این است که روشن کند هنگامی که گزاره ای را به اوصاف صادق یا کاذب متصف می کنیم، منظورمان دقیقا چیست. البته منظور از گزاره در این جا لزوما قضیه بیان شده و ملفوظ نیست، بلکه قضایای بیان ناشده و به طور کلی انواع گوناگون حکم (

judgement

) و تصدیق (

assertion

) و تردید (

dubt

) و گمان (

conjecture

) و باور (

belief

) است که به صدق و کذب متصف می شوند.

پاسخی که بدوا و معمولاً برای این پرسش به ذهن می رسد این است که اگر گزاره ای بیانگر واقعیت باشد، صادق است و چنانچه بیانگر آن نباشد، کاذب است. این پاسخ اولیه که با فهم عرفی نیز سازگار است، برخلاف ظاهر بدیهی و مقبولش، مشکلاتی جدی درپی دارد. مؤلف این پاسخ و دیدگاه متعارف را مشابه رأی ارسطو درباره صدق می داند که معتقد بود اگر بگوییم چیزی هست اما نباشد، یا چنانچه بگوییم چیزی نیست ولی باشد، سخن ما کاذب می شود. اما اگر بگوییم چیزی هست و آن چیز باشد، یا چنانچه بگوییم چیزی نیست و آن چیز نباشد، سخن ما صادق است.

چنین مدعایی، از دیدگاه جانسون، به تحلیل و تفسیر نیاز دارد؛ زیرا مطابق با واقع بودن یا به معنای خبر دادن از وجود یا عدم چیزی است، که در این صورت قضیه ماهلیه بسیطه خواهد شد، چون می گوییم فلان چیز هست یا نیست؛ مثلاً می گوییم برف هست و عنقا نیست. یا این که از صفتی برای چیزی خبر می دهیم و می گوییم فلان چیز فلان طور است یا فلان طور نیست که در این صورت قضیه ماهلیه مرکبه می شود؛ مانند این که بگوییم برف سفید است یا سیمرغ زیبا است.

اگر صادق بودن را به معنای بیانگر واقعیت بدانیم و هنگامی که می گوییم گزاره «برف هست» صادق است، منظورمان این باشد که «برف هست» یا وقتی می گوییم گزاره «برف سفید است» صادق است، یعنی «برف سفید است»، درحقیقت صفت صادق در این کاربرد معنا و محتوای روشنی نخواهد داشت، بلکه شاید بتوان گفت که از محتوا تهی است؛ یعنی نشان نمی دهد که چه رابطه ای باید میان گزاره و واقعیت برقرار باشد تا صادق به شمار آید. برای معنادار کردن واژه های صادق و کاذب باید نظریه ای بپرورانیم. اما نظریه های ساخته و پرداخته گوناگون صدق هرکدام با تنگناها و دشواریهایی روبه رو هستند. مؤلف در فصل بعدی به بررسی نظریه های صدق و تنگناهای آن می پردازد.

یکی از نظریه های مهم صدق، نظریه انسجام درباب صدق (

coherence theory of truth

) است. طبق این نظریه، صدق و کذب یک باور (یا حکم، گزاره، قضیه و مانند اینها) به هماهنگی آن باور با سایر باورهای یک مجموعه و دستگاه بستگی دارد. باور صادق یعنی باور هماهنگ با دیگر قضایا و باورهای موجود در مجموعه ای از باورهای مورد پذیرش شخص باورکننده. طبیعتا باور کاذب نیز باوری ناهماهنگ با باورهای مجموعه مورد نظر خواهد بود. این برداشت از صدق و کذب در نگاه نخست شگفت و ذهنی می نماید. زیرا صادق یا کاذب بودن یک باور و گزاره را تابعی از هماهنگی آن با باورها و گزاره های ذهنی می داند، نه وابسته به واقعیتهای مستقل و غیرذهنی. چنین چیزی درست است، اما نباید از این نکته نتیجه گرفت که صدق و کذب یک گزاره، از دیدگاه حامیان نظریه انسجام [=نظریه هماهنگی]، امری دلبخواهی و خودسرانه است و یک باور را می توان با مجموعه ای از باورهای خیالی و موهوم، هماهنگ و بنابراین صادق دانست. زیرا اولاً منظور آنها از مجموعه و دستگاه هماهنگ باورها و گزاره ها، مجموعه ای واقعی و عینی است و باور و احکام ما درحقیقت آگاهی های ما از جهان واقعی و عینی اند، و ثانیا واقعیت تا آن جا که بتوان از آن آگاه بود، ماهیتی ذهنی دارد. هماهنگی بدین معنا مبتنی بر برداشتی ایدئالیستی از واقعیت است که نخستین بار فیلسوفان ایدئالیست قرن نوزدهم همچون بوزانکه، برادلی و بلانشارد آن را مطرح کرده اند.

جانسون در فصل دوم کتاب به بررسی دیدگاه ایدئالیست ها درباره صدق و کذب می پردازد و ارتباط آنها را با مفهوم واقعیت ایدئال نشان می دهد. هماهنگی از دیدگاه ایدئالیست ها هم بیانگر ماهیت صدق است و هم معیاری برای صدق. مؤلف سپس به بررسی دیدگاه حامیان پوزیتیویست نظریه انسجام (همچون همپل) می پردازد. این گروه برخلاف ایدئالیست ها، واقعیت را امری ایدئال یعنی یک کل ذاتا به یکدیگر پیوسته نمی دانند. آنها هماهنگی باورها و گزاره ها را معنا و ملاک صدق می دانند اما با متافیزیک ایدئالیست های حامی نظریه هماهنگی بدین دلیل مخالفت می ورزند که ما نمی توانیم از حدود ادراکات حسی مان فراتر رویم و به یک واقعیت بنیادی نهفته در ورای آنها دست یابیم. صدق و نیز معنا (

meaning

) از دیدگاه پوزیتیویست های حامی هماهنگی به واقعیت تجربه پذیر و تحقیق پذیر بستگی دارد، و ما فقط می توانیم باورهای حاکی از مشاهدات و تجربه هایمان را با یکدیگر بسنجیم. صادق بودن یک باور یا کاذب بودن آن به هماهنگی و تناسبش با مجموعه حقایق تجربه پذیر و تحقیق پذیر دیگر بستگی دارد. از دیدگاه این دسته از حامیان نظریه انسجام، تناسب و هماهنگی باورها هم معیار و هم ماهیت صدق است.

جانسون ضمنا به آرای برخی از حامیان جدید نظریه انسجام همچون نیکلاس رشر اشاره می کند که هماهنگی را معیاری برای صدق می دانند، نه تعریف و ماهیت آن. مفهوم درجات صدق (

degrees of truth

) نیز مسأله ای فرعی است که در این فصل بدان اشاره شده است.

نظریه مهم دیگر درباب صدق، نظریه مطابقت صدق (

correspondence of truth

) است که جانسون در فصل سوم به بررسی آن و حامیانی همچون مور، راسل، و ویتگنشتاین می پردازد. این گروه از نظریه پردازان، صدق را براساس رابطه میان باورهای صادق و واقعیات محض و مستقل از ذهن تبیین و تفسیر می کنند.

از دیدگاه مور صادق بودن یک باور حاکی از واقعیت به خود واقعیت و رابطه اش با آن باور بستگی دارد. مور می گوید باور، یعنی قضیه باور شده، و واقعیتی که آن باور را صادق می سازد هر دو یک نام دارند. اگر من باور داشته باشم که درخت خاصی یک درخت نخل است، قضیه باور شده این است که آن یک درخت نخل است، و چنانچه این باورم صادق باشد، پس واقعیت این است که آن درخت، یک درخت نخل است. مور گاهی واقعیات (

facts

) مستقل از باور را حقایق (

truths

)می نامد تا بدین سان بر اهمیت شناختی آنها تأکید کند. از این رو، یک باور درصورتی صادق است که آنچه باور شده، یک حقیقت باشد.

اما اگر نظریه مطابقت صدق فقط این باشد که یک باور درصورتی صادق است که یک حقیقت واقعیت مشخصی باشد که باور مورد نظر بر آن دلالت کند، چندان خرسندکننده نمی نماید؛ زیرا مفاهیم باور، واقعیت و حقیقت در این نوع رابطه مطابقت تحلیل ناشده باقی می مانند و ما فقط می دانیم باورهایی داریم که برخی از آنها صادق و پاره ای دیگر کاذبند. باورهای صادق در این رابطه مطابقت، که خودش تحلیل نشده است، حاکی از واقعیاتند. باورهای کاذب نیز باورهایی اند که دارای مدلول های واقعی نیستند، و این حداکثر چیزی است که درباره آنها می دانیم.

جانسون سپس به بررسی دیدگاه راسل درباره نظریه مطابقت صدق می پردازد. راسل مطابقت را رابطه ای چندجانبه می داند که میان شخص باورکننده، باور او، و امور باورشده برقرار است؛ مثلاً (۱) من (۲) باور دارم که (۳) حسن (۴) بلندتر است از (۵) علی. این باور من درصورتی صادق است که حدود (۳) به بعد در این باور مانند ترتیب آنها در عالم واقع یعنی در متعلق این باور باشد. در این مثال، باور من درصورتی صادق است که حسن از علی بلندقدتر باشد. چنانچه یکی از حدود موجود نباشد یا ترتیب حدود در عالم واقع جوری دیگر باشد، باور من کاذب می شود.

تحلیل راسل از مطابقت دشواری هایی دارد ازجمله این که باورهای سلبی دارای واقعیات مطابَق نیستند. آیا این یک واقعیت است که مثلاً حسن از تقی بلندتر نیست؟ یا حسن در سمت چپ تقی ایستاده نیست؟ یا حسن و تقی هیچ کدام فرانسوی نیستند؟ بی نهایت از این باورهای سلبی می توان درباره حسن و تقی ساخت. آیا این باورهای سلبی دارای واقعیاتی منفی و مطابَق هستند؟ آیا واقعیات منفی خودشان چیزی در عالم هستند؟ آیا این گونه واقعیات از طریق فعل منفی «نیست» با باورهای صادقِ حاکی از آنها مرتبط می شوند؟ و آیا اصولاً باورها و واقعیات دارای ساختی واحد و یکسانند و باید به گونه ای واحد ساختاربندی شوند؟ باور را باورکننده ذهنا ساختار می بخشد، اما واقعیت را چه چیزی ساختار می بخشد؟ خود واقعیت؟ آیا چنین چیزی امکان پذیر است؟

جانسون در ادامه بحث به دیدگاه اتمیست های منطقی توجه می کند که صدق را مطابقت با واقع می دانند اما برداشت خاصی از واقع دارند. ویتگنشتاین پس از جنگ جهانی اول، و درپی آن راسل پذیرفتند که نام ها نمادی برای یک واقعیت نیستند. راه بیان یک واقعیت همانا تصدیق آن است. نام فقط برای بیان یک شی ء بسیط است. مطابق بودن یک قضیه با واقعیت بدین معنا نیست که واقعیاتی (

facts

) وجود دارند که قضیه آنها را بیان می کند، بلکه اشیایی (

things

) وجود دارند که قضیه از آنها خبر می دهد. از دیدگاه آنان، زبان کلید فهم جهان است و بسیاری از مسائل فلسفی و غیرفلسفی از خطاهای ناشی از صورت های مختلف زبانی برمی خیزد. ما به خطا می پنداریم اشیای غیرواقعی، واقعی اند، زیرا زبان آنها را واقعی جلوه می دهد. هنوز هم کسانی درباره نیروی جاذبه، تحول، خشونت و مانند اینها چنان سخن می گویند که گویی آنها اشیایی هستند که ما از نام ها برای سخن گفتن درباره شان استفاده می کنیم. گاهی هم برعکس، زبان برای بحث از برخی چیزها مشکل دارند چون معنای مشخص و روشنی ندارند، مانند «ناخودآگاه» که گویی تناقض آمیز است. در جملات منفی همچون کوه طلا موجود نیست، حد موضوع، واژه کوه طلا، درحقیقت از لحاظ دستور زبان یک موضوع است نه از لحاظ منطق. از این رو، نیازی نیست که همواره چنین موضوعهایی واقعی باشند تا این که جمله معنادار شود. با تحلیل چنین جمله هایی همه نامهای به کار رفته در جمله به توصیفات مثبتی منحل می شوند. مثلاً جمله مذکور از دیدگاه راسل چنین تحلیل می شود: «چنین نیست که × هست به طوری که × طلایی است و × کوه است» یا «برای همه ×ها چنین نیست که ×طلایی است و × کوه است» یا «تابع گزاره ای» طلایی است و کوه است» برای همه ×ها کاذب است.»

هدف کلی اتمیسم منطقی وضع دستگاه زبانی برتر و دارای واحدهای اتمیک و ترکیباتی از این واحدها است که به گونه ای با هم ارتباط داشته باشند که ساختمانی مشابه درونی و ترکیبات اشیای واقعی در جهان باشد. جانسون در این خصوص به بررسی نظر ویتگنشتاین می پردازد و به نقل از رساله منطقی و فلسفی وی می گوید قضیه صادق واقعیت را به تصویر می کشد، و قضیه و واقعیت از لحاظ ساختار یکسانند. ساختار مورد نظر اتمیست های منطقی و ویتگنشتاین ساختار منطقی معنا روابط (

meaning-relationships

) است. این برداشت از صدق بسیار ساده و گیرا می نماید، زیرا می گوید یک قضیه صادق تصویری از واقعیت است و قضیه درصورتی صادق است که واقعیت همان گونه باشد که تصویر شده است.

نظریه تصویری صدق (

the picture theory of truth

) به رغم سادگی و گیرایی فراوانش چنان با مشکلات جدی و شکننده ای روبه رو شد که خود ویتگنشتاین سرانجام از آن دست کشید. یکی از مشکلات این است که واقعیات ساختاری مادی دارند که به کلی با ساختار معنایی قضایا متفاوت است و مقایسه میان آنها بسیار دشوار است. چه نوع مشابهت ساختاری میان قضیه و واقعیت از میان همه مشابهت های ساختاری ممکن از صادق بودن قضیه حکایت می کند؟ آیا خود قضیه می تواند در این باره چیزی بگوید؟

جانسون پس از بررسی مشکلات نظریه تصویری در تراکتاتوس به بررسی نظریه بعدی ویتگنشتاین در رساله تحقیقات فلسفی می پردازد و می گوید ویتگنشتاین در این اثر، دیگر درباره صدق نظریه پردازی نمی کند بلکه بدین بحث می پردازد که قضایای مختلف جهان را به گونه های مختلف و با اهداف متفاوت توصیف می کنند و به خوبی از عهده چنین بحثی برمی آید. او دیگر بر آن نیست که ساختار واحد را بر قضیه و جهان تحمیل کند و درپی کشف مشابهت میان آنها باشد. همه کوشش وی در این است که کارکردهای زبان و ارتباط آن را با واقعیت بجوید.

فصل چهارم کتاب به بررسی نظریه های جایگزین برای نظریه مطابقت صدق اختصاص دارد. جانسون در این فصل از نظریه های پراگماتیستی، زیادگی اظهار (

redundancy

) و انشایی (

performative

) سخن می گوید و معتقد است این نظریه ها به رغم شایستگی ها و قوت های درخور توجه، برای تبیین صدق کافی نیستند.

نظریه پراگماتیستی صدق بر نظریه پراگماتیستی معنا (

the pragmatic theory of meaning

)مبتنی است که بنا به آن همه معانی بر عمل استوارند. مبانی مختلف مستلزم اَعمال مختلفند. پراگماتیسم نیز برخلاف نظریه انسجام و مانند نظریه مطابقت، صدق را در ارتباط با واقعیت معنا می کند. اما واقعیت همان چیزی است که در تجربه و عمل به دست می آید، زیرا از دیدگاه پراگماتیستها، ما هرگز نمی توانیم فراسوی تجربه هایمان به واقعیت برسیم. واقعیت غیرجاندار (

brat reality

) برای ما باید همان واقعی