خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مروری بر مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی از نظر غزالی و فیض

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مروری بر مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی از نظر غزالی و فیض :

نظری با عنوان فوق به توصیف، تنظیم و مقایسه اهم اندیشه های دو متفکر بزرگ جهان اسلام درباره پیرایش آدمی از آلودگیهای اخلاقی درعرصه تربیت اخلاقی مبتنی بر دین پرداخته است. پژوهشگر در این مقاله سعی دارد با معرفی پژوهش مذکور و ارائه برخی یافته های مهم آن، نظام تربیت اخلاقی بر اساس منابع تفکر دینی رابعنوان بستری مناسب و کارآمد جهت حل مسائل اخلاقی انسان معاصر طرح نموده وپژوهشگران حوزه و دانشگاه را به جستجوی عمیق در گنجینه گرانبهای فرهنگ اسلامی بویژه آثار متفکران مسلمان و ارائه نتایج ارزشمند این تلاش در قالبی نوین فراخواند.

۱. پژوهش مذکور در قالب پایان نامه کارشناسی ارشد،رشته تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش در دانشگاه تربیت مدرس صورت پذیرفته و در سال ۷۵ بعنوان دومین پایان نامه برتر دانشجویی گروه علوم انسانی کشور برگزیده شده است.

و نفس ما سویها فالهمها فجورها و تقویها قد افلح من زکیها و قد خاب من دسیها…» ^(۱)

سپاس بی حد حق تعالی را سزاست که در جهت تبیین چگونگی تزکیه نفس مستفاد از آیات کریمه فوق، توفیق برداشتن گامی کوچک رابه نگارنده با انجام پژوهشی به نام «مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی از نظرغزالی و فیض » ^(۲) عنایت فرمود. مقاله حاضر در بخش اول به معرفی نسبتا کوتاه «پژوهش » و در بخش دوم به ذکر اهم یافته ها و تبیین نتایج اساسی آن و در پایان به ارائه برخی پیشنهادها خواهد پرداخت.

بخش اول: معرفی «پژوهش »

۱ – ۱ – طرح موضوع

در نگاهی گذرا به تاریخ پر فراز و نشیب زندگی آدمی،هر ناظر واقع بین علاوه بر مشاهده صحنه های زیبایی ازفداکاری، گذشت، جوانمردی، سخاوت و خویشتنداری -که هر یک جلوه ای از جنبه متعالی و ارزشی انسان هستند- با صحنه های تکان دهنده و ناپسندی از ظلم و تجاوز،خونریزی و ددمنشی، فساد و هوسرانی روبرو می شود. هریک از این صحنه ها مصداقی است از جنبه ضد اخلاقی ونا مطلوب ولی غیر قابل انکار از حیات بشر که در اشکال ومراتب متنوع، با آثار سوء بسیار بر سعادت فردی واجتماعی آدمیان، هماره از سوی اکثر اندیشمندان،معضلی جهانی – انسانی تلقی شده که برای چاره اندیشی ومبارزه با آن، تلاش فکری و عملی گسترده ای در عرصه اندیشه و تجربه بشری صورت گرفته است.

حاصل این تلاش سترگ، گنجینه ای گرانبها از معارف فلسفی، عرفانی، ادبی، علمی، دینی و تدابیر و تجاربی است که برای پیدایش وجود ارزشمند انسان ازآلودگیهای اخلاقی و تعالی ارزشی آدمی، از سوی متفکران و مصلحان دلسوز فراهم آمده است.

صرف نظر از میزان دستیابی مجموعه مذکور (اندیشه و تجربه) به حقیقت و موفقیت، قدردانی و سپاسگزاری ازتلاش بی شائبه فوق، وظیفه ای انسانی محسوب می شود.اما نگاهی گذرا به اوضاع کنونی جامعه بشری – در شرق وغرب عالم – نشان می دهد که این کوشش فکری و عملی گسترده نه تنها ثمره مطلوب را در پی نداشته، بلکه با کمال تاسف مشکلات اخلاقی علی رغم پیشرفت نسبی آدمی در دیگر زمینه ها، روز به روز گسترش و عمق بیشتری یافته است. لذا اندکی تامل در ابعاد و آثار آلودگیهای اخلاقی و بحران ارزشی حاکم بر جامعه انسانی ضرورت پاسخگویی مناسب و اساسی به این پرسش دیرین، ولی همچنان مهم را خاطر نشان می سازد که:

«چگونه می توان وجود ارزشمند انسان را ازآلودگیهای اخلاقی تا حد امکان پیراست و به ارزشهای اخلاقی با آن همه اهمیت جامه عمل پوشاند؟»

به نظر می رسد با توجه به گستردگی و کارآیی کم نظیرفرآیند تربیت در تغییر و تحول انسان، بتوان از «تربیت اخلاقی » ^(۳) به عنوان زمینه ای مناسب برای پاسخگویی به سؤال مزبور سخن گفت; چرا که در این صورت «تربیت اخلاقی » بعنوان فرآیندی مداوم، پویا، همه جانبه (شامل ابعاد شناختی، عاطفی ارادی و عملی و متوجه اصلاح دیگران به موازات اصلاح خویش) و توانا برای استفاده ازانواع معارف (عقلانی، عرفانی، وحیانی و علمی) درجهت تحقق سلامت و تعالی اخلاقی انسان از کارآیی بیشتری نسبت به مباحث متعارف فلسفه و علم اخلاق برخوردار می باشد. البته بدیهی است برای بهره وری مطلوب از این زمینه – تربیت اخلاقی – جستجوی عمیق،پیوسته و منظم گنجینه گرانبهای معارف و تجارب آدمی بویژه عرصه نامتناهی معارف دینی امری ضروری محسوب شود و حوزه فلسفه تعلیم و تربیت باید نتایج چنین تلاش مبارکی را در قالب «نظام تربیت اخلاقی » -شامل مفاهیمی نظیر مبانی، اهداف، اصول، شیوه ها ومراحل – سامان دهد.

در این راستا گردآوری، بررسی تطبیقی و تنظیم آراءاندیشمندان اخلاقی گامی آغازین ولی اساسی می باشد واین «پژوهش » چنین تلاشی را درباره بخشی از تربیت اخلاقی یعنی «تهذیب اخلاقی » ^(۴) – به مفهوم پیرایش ظاهرو باطن خود و دیگران از آلودگیهای اخلاقی – از دیدگاه دو متفکر بزرگ جهان اسلام یعنی ابوحامد غزالی وملامحسن فیض کاشانی مد نظر قرار داده است، که بنابرنظر برخی محققان این دو اندیشمند، به اخلاق بارویکردی عمدتا دینی – هر چند از دو منظر نسبتا متفاوت- نگریسته اند.

البته در میان مفاهیم مربوط به فرآیند تهذیب اخلاقی،ما فقط به سه عنصر اصلی «مبانی » ^(۵) ، «اصول » ^(۶) و «شیوه ها» ^(۷) پرداخته ایم.

۱ – ۲ – اهداف «پژوهش »

با توجه به مطالب فوق اهداف ذیل برای فعالیت تحقیقی در نظر گرفته شد:

۱ – استخراج و گردآوری آرای غزالی و فیض درباره مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی

۲ – تشخیص میزان توافق نظر غزالی و فیض در مبانی،اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی

۳ – کشف نوع ارتباط میان عناصر مزبور از نظر غزالی و فیض

۴ – تدوین و تنظیم آرای غزالی و فیض درباره تهذیب اخلاقی مطلوب در قالبی جدید.

بدیهی است که علاوه بر اهداف مزبور در جهت تدوین نظام تربیت اخلاقی مورد نظر، ارزیابی اندیشه اخلاقی دو متفکر، امری مطلوب و ضروری می باشد،لیکن با ملاحظه پیچیدگی طبیعی این مهم و فراهم نبودن مقدمات نظری و عملی آن و توجه به سطح انتظار و توقع از پژوهشگر، مساله ارزیابی و داوری نسبت به آرای غزالی و فیض به نوبتی دیگر موکول گردید.

۱ – ۳ – تعریف واژگان

از مفاهیم اصلی «پژوهش » معانی ذیل مقصود و مرادمی باشند:

تهذیب اخلاقی: «مجموعه تدابیری که با هدف محو ویا تضعیف رذائل اخلاقی و برخورد با حالات و افعال ضداخلاقی انتخاب شده و نسبت به خود یا دیگری اجرامی گردد.»

– مبانی تهذیب اخلاقی: «گزاره های توصیفی ^(۸) ومقبول هر اندیشمند در ارتباط با مباحث تهذیب اخلاقی درباره اموری نظیر هستی، انسان، ارزش و معرفت »- اصول تهذیب اخلاقی: «گزاره های تجویزی ^(۹) معتبری که از نظر متفکر به عنوان قواعد کلی قابل اجرا درهمه بخشهای تهذیب اخلاقی باشند.»

– شیوه های تهذیب اخلاقی: «گزاره های تجویزی معتبری که از نظر متفکر به عنوان دستورالعمل، تنها دریک یا چند بخش تهذیب اخلاقی قابل تحقق باشند. ^(۱۰)

۱ – ۴ – سؤالات و فرضیات

برای تحقق اهداف «پژوهش » چهار سؤال اساسی ذیل مطرح اند:

۱ – نظر غزالی درباره مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی چیست؟

۲ – نظر فیض درباره مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی چیست؟

۳ – توافق نظر غزالی و فیض در مبانی، اصول وشیوه های تهذیب اخلاقی چقدر است؟

۴ – ارتباط میان مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی از نظر غزالی و نیز از نظر فیض چگونه است؟

برای راهنمایی فعالیت پژوهشی در پاسخ به سؤال یک و دو با توجه به ویژگی اکتشافی آنها پردازش فرضیه ای لازم نبود، ولی در پاسخ به سؤال سه بنابرمطالعات پیشین و شواهد و قرائن دو فرضیه ذیل طرح شده و مورد آزمون قرار گرفتند:

۱- توافق نظر غزالی و فیض در مبانی تهذیب اخلاقی بیش از توافق آنها در اصول تهذیب اخلاقی است.

۲ – توافق نظر غزالی و فیض در اصول تهذیب اخلاقی بیش از توافق آنها در شیوه های تهذیب اخلاقی است.

همچنین در پاسخ به سؤال چهار دو فرضیه ذیل مطرح شده و و مورد بررسی واقع شدند:

۳ – از نظر غزالی و فیض اصول تهذیب اخلاقی ناظربه مبانی تهذیب اخلاقی هستند. ^(۱۱)

۴ – از نظر غزالی و فیض شیوه های تهذیب اخلاقی ازاصول تهذیب اخلاقی استنباط می شوند.

۱ – ۵ – روش تحقیق

با توجه به اینکه «پژوهش » در حیطه تحقیقات توصیفی واز گونه «اسنادی » محسوب می شود برای جمع آوری اطلاعات از روش «تحلیل محتوا» ^(۱۲) استفاده گردید – «… که در این گونه تحقیقات از روشهای متداول به شمارمی آید… و عبارت است از شناخت و برجسته کردن محورها و خطوط اصلی یک متن یا متون مکتوب باهدف فراهم آوردن تحلیلی توصیفی…» ^(۱۳) – و برای بررسی فرضیات «پژوهش » از روش تحلیل کمی و کیفی وتحلیل منطقی داده ها به تناسب مورد استفاده قرار گرفت، البته روش تحلیل محتوا هم اکنون با استفاده از شیوه های کمی و کیفی پیشرفته در علوم ارتباطات و مجموعه علوم اجتماعی جایگاه ویژه ای یافته است، ولی با ملاحظه این نکته که استفاده از این روش در تحقیقات نظری علوم انسانی – حداقل در کشور ما – سابقه چندانی ندارد، ازشکل ساده شده این روش در «پژوهش » استفاده گردیدکه بایستی تلاشهای بیشتری در راستای تطبیق و کاربرداین روش در تحقیقات نظری انجام شود. ^(۱۴)

۱ – ۶ – منابع عمده تحقیق

با توجه به گستردگی منابع اندیشه اخلاقی غزالی و فیض بایستی با ملاحظه نظر متخصصان و پژوهشگران اندیشه وآثار غزالی و فیض، گزینشی دشوار صورت می گرفت که در نیتجه مهمترین منابع افکار اخلاقی این دو اندیشورچنین برگزیده شدند: احیاء علوم الدین، کیمیای سعادت،میزان العمل، منهاج العابدین و الاربعین از غزالی والمحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، الحقائق فی اسرارالدین، زادالسالک، منهاج النجاه و ضیاء القلب از فیض که البته در این میان دو کتاب معظم احیاء علوم الدین والمحجه البیضاء به تصریح برخی محققان منبع عمده وجمع اکثر اندیشه های دو متفکر هستند. و در جریان فعالیت پژوهشی نیز با توجه به ملاحظات اجرایی ومحدودیتها، گردآوری اطلاعات عمدتا منحصر به همین دو مجموعه گران سنگ گردید.

معرفی این دو کتاب – بیان غرض از تالیف، چگونگی تدوین و تبویب و بیان رئوس مطالب آنها – و لو بصورت مجالی مقصود و میسور این مقاله نبود. همچنانکه مقایسه و ارزیابی تطبیقی این دو و بیان چگونگی تهذیب و تنقیح فیض در شرح احیاء علوم الدین مجالی دیگر می طلبد. ^(۱۵)

با آنکه در معرفی «پژوهش » مباحث مهم دیگری نظیر پیشینه پژوهش و بررسی و نقد آن، و وجوه ضرورت و اهمیت «پژوهش » قابل طرح هستند به دلیل ضیق مجال از آنها در می گذریم تنها توجه علاقمندان به اشاعه فرهنگ اسلامی را به این مهم جلب می نمائیم که علی رغم جامعیت کم نظیر فیض کاشانی – به اعتقاد بزرگانی چون علامه طباطبایی – بنا بر جستجوی پژوهشی انجام شده تنهایک مورد پژوهش علمی در قالب پایان نامه در موردشخصیت و اندیشه فیض (آنهم در ذیل توجه به تفسیرصافی) و چندین مقاله و مکتوب محدود درباره وی یافت شد، در حالی که بنابر نقل یکی از محققین درباره غزالی حدود ۴۸۰ فعالیت پژوهشی (به زبانهای غیر فارسی)صورت پذیرفته و در داخل کشور نیز تعدادی فعالیت پژوهشی قابل توجه درباره آراء تربیتی غزالی انجام شده است، در حالی که یکی از محققین گرانقدر پس ازمقایسه آراء غزالی و فیض درباره اخلاق و تربیت اخلاقی چنین می نگارد:

«اگر پرچم های افراشته حول محور غزالی در عالم،در اطراف وجود فیض افراشته می شد قطعا تفوق علمی اوآشکار می شد و محققان از مشاهیر غرب نهایت عظمت علمی او را در می یافتند و به سوی آراء ارزشمند وی ازجهت اخلاق و شناخت نفس و تربیت آن روی می آوردند.» ^(۱۶)

به هر حال، امید است پژوهشگران علاقمند به این خلاء پژوهشی در زمینه ارائه افکار متفکران اسلام ناب به جهان امروز توجه جدی نموده و با تلاش مضاعف سعی در جبران آن نمایند.

بخش دوم:

اهم یافته ها و نتایج اساسی

در این بخش با توجه به نقش هدایتگر اهداف در هرفعالیت پژوهشی و ملاحظه اینکه اهداف «پژوهش » درمرحله استخراج و گردآوری اطلاعات راهنمای عمل پژوهشی بوده اند، شایسته است اهم یافته ها و نتایج اصلی «پژوهش » حول محور اهداف اولیه تبیین شود. مطالب این بخش را در چهار قسمت پی می گیریم.

۲ – ۱ – نتایج مربوط به هدف اول «پژوهش »

در راستای تحقق هدف استخراج و گردآوری آرای دواندیشمند درباره مبانی، اصول و شیوه های تهذیب اخلاقی و پاسخ به دو سؤال ۱ و ۲ «پژوهش » مجموعه گزیده نظرات مرتبط با مفاهیم مذکور به صورت تطبیقی درچهار بخش «مبانی » (کلی)، «اصول »، «شیوه های عام » و«مبانی و شیوه های خاص » در فصل چهارم پژوهش گزارش شده است. ^(۱۷)

مطالب بخش «مبانی » تحت چهار عنوان مبانی «هستی شناسی »، «انسان شناسی »، «ارزش شناسی » و«معرفت شناسی » و مطالب بخش اصول تحت دو عنوان «اصول تصریح شده » و «اصول استنباط شده » تنظیم شده اند. در بحث شیوه های عام تهذیب اخلاقی ۷ شیوه کلی ^(۱۸) مطرح و در بخش «مبانی و شیوه های خاص » ۲۰آلودگی اخلاقی مورد بحث واقع شده اند ^(۱۹) (در این بین برخی رذیله اخلاقی، بعضی حال ضد اخلاقی و تعدادی فعل ضد اخلاقی هستند). با اذعان به این نکته که همه یافته های مربوط به هدف اول «پژوهش » فی نفسه مهم هستند، در این مقام به برخی از اهم یافته ها و نتایج طی چند بند اشاره خواهیم داشت.

× در بحث مبانی (کلی) تهذیب اخلاقی نکات ذیل قابل طرح هستند:

۱ – در مبانی هستی شناسی، غزالی و فیض به خدامحوری هستی و غایت مندی آن که در باور به وجودخداوند واحد، حکیم و مستجمع جمیع صفات کمال،توصیف او در ذات و صفات، نبوت عامه و خاصه، باور به زندگی اخروی و حالات پس از مرگ و رابطه عمیق بین دنیا و آخرت جلوه گر می باشد، مشترکند. اختلاف نظر این دو در توصیف افعال الهی (عدل، وجوب رعایت اصلح،افعال اختیاری بندگان) و نیز بحث مهم امامت و وصایت پیامبر می باشد که مورد اخیر به اختلاف نظر در مبانی معرفت شناسی دو متفکر منجر می گردد.

۲ – درباره شناخت انسان و ویژگیهای او و طریق کمال آدمی باور مشترک دو اندیشمند به وجود نفس و اصالت آن، اهم قوای باطنی نفس (شهوت، غضب و عقل)، دوویژگی مختص انسان (علم و اراده)، رابطه متقابل بین نفس و بدن و افعال جوارح و آثار درونی، تاثیر اعمال ونیات آدمی در تحصیل سعادت وی و حصول سعادت حقیقی انسان در آخرت از اهم مبانی مشترک انسان شناسی غزالی و فیض هستند در حالی که، اختلاف نظر معتنابهی در این مبحث بین دو متفکر مشاهده نشد.

۳ – در مبحث مهم ارزش شناسی، نظر غزالی و فیض در تعریف خیر و شر بر اساس ملاک تاثیر در زندگی اخروی، احتیاج به شریعت برای تشخیص مصادیق خیر وشر، منشاء ایجاد رذایل و فضایل (افراط و تفریط دراستعمال قوا)، معیار اعتدال در تشخیص فضیلت و رذیلت،تعریف فضایل و رذایل و انواع اصلی آنها، تاثیر نیت وقصد در ارزشگذاری به اعمال، کاملا هماهنگ است ولی بوده در بحث مهم حسن و قبح اعمال، ارزشگذاری به اعمال صوفیه و صحابه (بطور کلی) اختلاف نظر قابل توجه مشاهده گردید.

۴ – در مبانی معرفت شناسی غزالی و فیض در جایگاه مهم علم اخلاق و ضرورت تحصیل آن برای همه کس،احتیاج به عقل و شرع برای مبارزه با بیماری های اخلاقی با اذعان به محدودیت عقل در رسیدن به کنه حقایق ولزوم استمداد از شرع، تاویل ظواهر قرآن و سنت بااستمداد از نور عقل (عدم جمود بر ظواهر آیات ونصوص) اتفاق نظر دارند در حالی که، فیض با اعتقاد جزم به حجیت قول، فعل و تقریر معصومین(ع) علاوه بر سنت پیامبر(ص) – و در نتیجه گسترش منبع تفکر دینی به این حیطه وسیع (حدود ۳۳۰ سال) و انکار حجیت اقوال وافعال صحابه و بلکه طعن بسیار بر آنان – و نیز انکار جدی اقتباس و اخذ بسیاری از آرای صوفیه و نقل حکایات ایشان در مباحث تهذیب اخلاقی، اختلاف نظر بسیارمهمی را با غزالی پایه نهاده و بر اساس همین اختلاف،مبنای بسیاری از اصول و شیوه های مقبول غزالی از دیدگاه فیض هیچگونه اعتباری ندارد.

× اما در بخش اصول نیز برخی نکات مهم از این قرارهستند:

۵ – در فرآیند تهذیب اخلاقی (در همه ابواب و نسبت به انواع آلودگیها) قواعد عام ذیل، معتبر و مورد قبول غزالی و فیض می باشد ^(۲۰) :

– لزوم بکارگیری ترکیبی از علم و عمل

– لزوم استفاده از عادت (تکرار منظم عمل و لو به دشواری)

– لزوم توجه به اسباب و علل و اجتناب از برخورد صرف با معلول

– لزوم پرهیز از افراط و تفریط و مراعات حد وسط

– لزوم تناسب درمان با شرایط فرد

– لزوم پیروی کامل از دستورات شرع (در ظاهر و باطن)

– وجوب تقدم اصلاح ظاهر بر اصلاح باطن

در مقابل غزالی و فیض، در اعتبار برخی اصول کلی تهذیب اخلاقی، مانند لزوم استناد به آثار صحابه (علاوه بر قرآن و سنت و اجماع)، پیروی کامل از مرشد و شیخ طریقت، ترک ابتدایی جاه و مال و تقلید، اختلاف نظرشدید دارند و فیض موارد مذکور را به شدت رد می کند ولازم می داند در همه مراحل تهذیب اخلاقی تنها به افرادمعصوم از خطا و لغزش (یعنی ائمه هدی(ع)) و یا شیعیان آنها، با اذن و اجازه معصومین، در اعتقاد و عمل اتکا کرد.

× در مبحث مهم و کاربردی شیوه های تهذیب اخلاقی برخی از مهمترین یافته ها عبارتند از:

۶ – علاوه بر دستور العمل هایی که به طور خاص برخورد با رذیله، حال و یا فعل ضد اخلاقی ویژه ای راموضوع قرار داده و با تمرکز بر روی آن، نحوه تضعیف یاریشه کنی را تبیین نموده اند ^(۲۱) (شیوه های خاص).

دستاورد مهم تامل و جستجو در مباحث اخلاقی احیاء و محجه، کشف دستورالعمل هایی بود که به طورخاص برآلودگی معینی متمرکز نشده بلکه بتوان از آنها دربرخورد با موارد زیادی بهره گرفت. اینگونه گزاره های تجویزی که در «پژوهش » با نام شیوه های عام از آنها یادشده فرآیند تهذیب اخلاقی را از صورت انتزاعی بیرون آورده و ابعاد مختلف حیات فردی و اجتماعی آدمی رادر بر می گیرد. هنر و ابتکار غزالی و فیض در کشف چنین شیوه هایی از دستورات و آداب شرعی دینی که سراسرزندگی مسلمان معتقد و متدین را فرا می گیرد ^(۲۲) بسیار مهمتراز ارائه و تایید شیوه هایی است که کما بیش در متون اخلاقی، فلسفی و عرفانی ارائه شده است. علاوه بر شیوه های عام مطرح شده در «پژوهش » می توان با این نگرش شیوه های جالب توجه و کار آمد دیگری را نیز در خلال مباحث احیاء العلوم و المحجه البیضاء شناسایی نموده موارد ذیل از این جمله هستند: رعایت حقوق، مراعات آداب کسب و معیشت، تاسی و الگوگیری از اولیاء، مراقبه و محاسبه، موعظه، توکل، زهد، تقوی و یاد مرگ ^(۲۳) .

۷ – با تامل در شیوه های خاص تهذیب اخلاقی متوجه می شویم که از نظر غزالی و فیض تربیت اخلاقی رانمی توان به صورت مشخص به مرحله مبارزه با آلودگی(تخلیه)، اکتساب ارزش (تحلیه) و تعالی آن ارزشها(تجلیه) تقسیم نمود; چرا که مبارزه با بسیاری از آلودگیهاتنها با اکتساب ضد آنها ممکن است. همچنان که بهترین راه پیشگیری از ابتلا به آلودگی، مبادرت به اکتساب فضایل می باشد. لذا تقدم زمانی برای مرحله تهذیب اخلاقی (پیرایش اخلاقی) نسبت به سایر مراحل تربیت اخلاقی نمی توان قائل شد.

۸ – از نکات مهم دیگری که مورد توجه غزالی وفیض در فرآیند تهذیب اخلاقی بوده است برخوردمستقیم با افعال و حالات ضد اخلا