خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مروری بر اندیشه سیاسی آیه الله نائینی

شناخت و بازکاوی اندیشه و روند تحولات تاریخی آن در ابعاد مختلف، پرثمر و مورد توجهدانشوران هر عصر بوده است .
در این میان اندیشه سیاسی به عنوان جوهره حکومت و اداره مدن از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار بوده و به همین دلیل در هر دوره تاریخی به گونه ای دچار مشکلات و تضیقاتی شده است .
به خصوص در جهان اسلام که اندیشه سیاسی با فراز و نشیب های بسیار رو به رو بوده و ظهور آن در قلمرو تفکر اسلامی تنها در قالب کتاب های ملل و نحل و وسیله ای برای نقد اندیشه ها و نظریات کلامی و نحله های فکری مختلف بوده است .
رویکرد متفکران و اندیشمندان اسلامی، در عصر حاضر به شناخت روند تحول اندیشه سیاسی در جهان اسلامی با سمت و سوهای مختلفی صورت گرفته است .برخی به انگیزه معرفت شناسی تاریخی، عده ای به منظور خودآگاهی تاریخی فرهنگی و بعضی برای دیرینه شناسی و باستان شناسی معرفت یا شناخت و نقد هویت و ماهیت امروز خویش و تعیین سمت گیری آینده بر اندیه شیاسی در حوزه اسلامی پرداخته اند .
نهضت مشروطیت، که بر اثر عوامل متعددی بروز کرد تاءثیرات و پیامبدهای مهمی در تحولات داخلی پس از آن، به ویژه حوزه فکر و عمل سیاسی، بر جای نهاد .شاید بتوان گفت نهضت مشروطه، نخستین رویارویی مستقیم در ایران نو، بین فرهنگ اسلامی سنتی و فرهنگ غرب بود که بسترهای بسیار مساعدی را برای اندیشیدن در باره تمدن جدید و نظام سیاسی موجود به وجود آورد .سوال ها و پاسخ هایی که پس از مشروطه مطرح میگردید دارای محتوا و ظاهری نسبتا متفاوت با قبل از آن دوره بود .
این که چرا کشورهای مغرب زمین فرایند توسعه یافتگی را این چنین شتابان در مینوردند؟ و در مقابل، چرا ایران اسلامی به عنوان جزیی از پیکره جهان اسلام، در فلاکت و عقب ماندگی به سر میبرد؟ زمینهساز پاسخ هایی شد که از دوره عباس میرزا و به طور جدی تر از دوران نهضت مشروطه به بعد، مطرح گردید، آیا عوامل داخلی در این وضعیت دخالت دارند یا عوامل خارجی؟ رویکرد دوگانه ای بود که به راه حل ها و جریان های فکری متعددی منجر شد . میرزا محمد حسین نائینی غروی، یکی از رهبران نهضت مشروطیت، در پاسخ به سوال های فوق و مشکلات و حوادث جاری در ایران آن دوره، به ساختار قدرت در ایران مینگرد و عواملی از قبیل توزیع ناعادلانه قدرت و استبداد سیاسی و دینی را از مهم ترین مشکلاتی جامعه ایران میداند از این رو در پی آن بود تا با ارائه یک نظم سیاسی جدید، از ظلم ساختار قدرت موجود، قدری بکاهد .هر چند تاکنون کتاب ها و مقاله های بسیار در باره اندیشه سیاسی نائینی(ره )نوشته شده است لکن به نظر میرسد چهار چوب و منظومه اندیشه سیاسی وی و تاءثیرات آن بر تحولات بعدی، مورد کاوش جدی قرار نگرفته است .آیا حکومت مطلوب به دیده او همان نظام پارلمانی و دمکراسی دینی است که در(( تنبیه الامه ))مطرح میکند؟ و یا این که اساسا نائینی به طرح حکومت مطلوب خویش نپرداخت و در(( تنبیه الامه ))به بررسی حکومت مطلوب ممکن توجه کرده است؟ شیوه جمع بین آرای فقهی او در(( منیه الطالب ))و نظریات سیاسی او در(( تنبیه الامه ))چگونه خواهد بود؟ آیا میتوان اندیشه سیاسی او را با زندگی سیاسی اش که تا حدودی هم خوانی ندارد به سازش کشاند؟ چنین اندیشه ای چه تاءثیراتی به جریان های سیاسی دوران پس از مشروطه نهاده است؟ تجربیاتی که مبارزان و اندیشوران سیاسی دوره پهلوی از نهضت مشروطه به ویژه مواضع نائینی و شیخ فضل الله نوری، به دست آورده اند چگونه بوده است؟ و ده ها سوال دیگر که لازم است مجددا مورد مطالعه قرار گیرند .
عبدالهادی حائری در رساله دکترای خود تحت عنوان(( تشیع و مشروطیت و نقش ایرانیان مقیم عراق ))به تفصیل به تحلیل اندیشه ها و زندگی سیاسی و علمی نائینی، پرداخته است، شاید بتوان گفت تحقیقات و گردآوری های او، در این باره از منابع کم نظیری است که تاکنون در باره آن عالم بزرگوار نوشته شده است .حائری در این اثر، به تطبیق زندگی و اندیشه سیاسی نائینی میپردازد و تا حدود بسیاری به ابهامات موجود پاسخ میدهد .
مرحوم حمید عنایت نیز در کتاب(( تفکر نوین سیاسی اسلام ))به طور اجمالی به اندیشه نائینی اشاراتی دارد لکن از آن جا که توجه بیشتر نویسنده به تطبیق اجمالی اندیشیه سیاسی شیعه و سنی است، مانع از آن شده است که وی مستقلا در باره اندیشه و زندگی سیاسی نائینی، سخن بگوید .در میان تحقیقات انجام یافته واحد (( اندیشه دینی مرکز مطالعات استراتژیک قم))، نیز رساله ای تحت عنوان(( تاریخ تحول اندیشه ولایت فقیه ))وجود دارد و نویسنده آن کوشیده تا با بازکاوی مجدد اندیشه سیاسی او، راه جمعی میان نظریات فقهی و سیاسی نائینی، بیابد و علاوه بر آن تاءثیر زمان بر تحول را نشان دهد .
(( ماهیت حکومت اسلامی از دیدگاه آیه الله نائینی ))موضوع اثر مستقل دیگری است که نویسنده آن، ابوذر وردامبی، با دیدگاه اسلامی مارکسیسی، به تحلیل اندیشه سیاسی نائینی پرداخته است آثار دیگری نیز وجود دارد که در بخش دوم این مقاله به آن ها اشاره خواهیم کرد .این نوشتار از دو بخش فراهم آمده است .
الف اندیشه سیاسی نائینی ب منبع شناسی نائینی
الف اندیشه سیاسی نائینی
۱ منیه الطالب نائینی

در حاشیه مکاسب(۱ )در ذیل عبارت شیخ مرتضی انصاری که گفته است : ((من جمله اولیاء التصرف فی مال من لا یستقل بالتصرف فی ماله الحاکم())۲ ) درباره حوزهاختیارات ولی فقیه بحث کردهاست.وی که در این زمینه،از شیوه تحلیل آخوند خراسانی تاءثیر پذیرفته است، ضمن تقسیم ولایت به مراتب سه گانه میگوید :
۱ عالی ترین مرتبه ولایت، مختص به نبی(علیهما السلام )و اوصیا :است و این مرتبه از ولایت هرگز قابل تفویض به احدی نیست .
اما دو مرتبه دیگر از ولایت که قابل تفویضاند عبارتند از :
۲ قسمتی از ولایت که بازگشت به امور سیاسی دارد از قبیل نظم بلاد، انتظام امور مردم امنیت مرزها، جهاد، دفاع و امثال آن که از وظیفه والیان و امراست.
۳ ولایت در افتا و قضا .
نائینی، در ادامه در باره دو قسم اخیر مینویسد :
(( این دو منصب در عصر نبی و امیرمومنان(علیهماالسلام )و حتی در عصر خلفای ثلاثه نیز، مختص به دو طایفه جداگانه بوده است و در هر شهر و بلادی یا منطقه ای، (( والی ))غیر از(( قاضی ))بوده و بدین ترتیب یک صنف مخصوصا به منظور تصدی(( قضا و افتا ))منصوب میشدند و صنف دیگری نیز منصوب به(( اجرای حدود، نظم بلاد، نظر و تاءمین مصالح ))مسلمین بودند . هر چند که با توجه به اهلیت شخص خاصی، اعطای این دو وظیفه به شخص واحد،(( اتفاق ))افتاده است، الا این که غالبا(( والی ))و (( قاضی ))مختلف و متفاوت بوده اند(.۳ )
نائینی پس از تقسیم بندی فوق، نتیجه میگیرد که از دیدگاه اسلام هم، دو منصب قضا و سیاست همواره و اغلب به دو صنف متفاوت واگذار میشده است . بنابراین اگر اسناد و روایاتی وجود دارد که به صورت کلی ولایت را برای فقیه جامع الشرایط توصیه میکند در صورت فقدان دلیل قطعی دیگربرای ولایت سیاسی، البته باید ادله کلی فوق را با قدر متیقن تخصیص داد حتی اگر تخصصی هم در میان نباشد .به دیده او، در حلول تاریخ اوایل اسلام، مناصب دو گانه غالبا به عهده اصناف دوگانه و متفاوت بوده است و اجتماع آن ها بر شخص واحداتفاق بوده و اتفاق طبعا موثر در مساءله نیست(.۴ )
و بدین ترتیب مشاهد گردید که نائینی از میاین مراتب سه گانه تنها دو مرتبه (( ولایت در قضا و افتا ))و(( ولایت سیاسی ))را قابل تفویض دانست لکن معتقد شد ادله ولایت فقیه به گونه ای است که فقط ولایت در قضا و افتا را شامل میشود و امور حسبیه نیز از توابع چنین ولایتی است .وی در ادامه میگوید :
(( برخی از موارد دقیقا مشخص است که جز منصب و اختیارات منصب قضاست اما برخی دیگراز مصادیق مشکوکه نیز وجود دارد که به آسانی تفکیک نشده اند و معلوم نیست که آیا فقیه متکفل سازمان دادن و تصمیم گیری دراین گونه موارد باشد یا خیر؟(.)۵)
نائینی پاسخ به آن را به محل دیگری موکول میکند لکن به نظر میرسد که او در جای دیگر به آن پاسخ نداده است(.۶ )البته در(( تنبیه الامه ))نیز میآورد که او چند فصلی دیگر در باره حکومت در اسلام نوشته بود و تصمیم داشته که آنها را در کتاب مذکور بگنجاند ولی چون در خواب به او الهام شده بود که حکومت اسلامی با مشروطیت تفاوت دارد آن ها را به تنبیه ضمیمه نکرده است(.۷ )
در هر صورت سوال های اساسی و کلیدی در این میان باقی میماند که قابل تاءمل است این پرسش ها عبارتنداز :
۱ ولایت سیاسی چه سرنوشتی پیدا میکند؟
۲ چه کسانی باید متصدی این ولایت باشند؟
۳ سمت و سوی اندیشه سیاسی شیعه در عصر غیبت به کجا میرود؟
۴ در حکومت وقت در شمار حکومت های جائر قرار میگیرند و وظیفه مردم چیست؟
۵ وظیفه علما که تنها منصب قضا و افتا را بر عهده دارند در قبال حکومت جائر و مردم چه خواهد بود؟
نائینی در(( منیه الطالب ))به هیچ یک از این گونه سوال ها پاسخ نداده است .و به نظر میرسد او همانند سایر علما به طور سنتی در این گونه مباحث، به بررسی ادله ولایت فقها پرداخته و به همین مقدار نیز بسنده کرده است .
از این رو به نظر میرسد وی در کتاب(( تنبیه الامه ))در صدد پاسخ گویی به سوال های فوق است و به عبارتی دیگر(( تنبیه الامه ))در حقیقت تکمیل کننده بحث(( منیه الطالب ))است .البته عده ای دیگر گمان میبرند(۸ )که نائینی نه در منیه الطالب و نه در تنبیه الامه، حرفی از حکومت مطلوب نزده است .و تنبیه الامه نه در صدد ارائه یک حکومت مشروع است و نه مباحث منیه الطالب را تکمیل میکند .بدین صورت که نائینی همانند شیخ فضل الله نوری، حکومت مشروطه را غیر مشروع و غصبی میداند ;به عبارت دیگر، از دیدگاه او، مشروطه، معضله غصبی بودن حکومت غیر معصوم در عصر غیبت را حل نمیکند، چرا که غصبی بودن دو چهره دارد :۱ غصبی مشروطه ۲ غصبی مستبده، لکن از آن جا که رژیم سیاسی نوع اول به حقوق مردم تجاوز نمیکند بر نوع دوم رجحان دارد . ۲ تنبیه الامه و تنزیه المله
زمانی که نائینی تصمیم گرفت کتابی در باره حکومت مشروطه بنویسد حکومت استبدادی محمد علی شاه هنوز به سر قدرت بود .و مبارزات قلمی بر ضد یک رژیم نو به اوج خود رسیده بود .علمای ضد مشروطه که نائینی آنان را شعبه استبداد دینی مینامد پی در پی اعلامیه ها و رساله هایی بر ضد مشروطه نزد رهبران مذهبی نجف میفرستادند .بنابراین نائینی احساس میکرد که یک نیاز فوری به نوشتن کتابی در دفاع از مشروطه لکن به زبان قابل فهم، میباشد(.۹ ) از این رو نائینی با استناد به همان مآخذ و دلیل های استبداد گران که پیرامون حفظ بیضه اسلام دور میزد دست به نوشتن کتاب خود زد این کتاب یعنی(( تنبیه الامه و تنزیه المله ))در سال ۱۳۲۷ تقریبا ده ماه پس از الغای موقت مشروطیت و بستن مجلس(در ۲۳ جمادی الاولی ۱۳۲۶ )و چهار ماه پیش از فتح تهران و بازگشت مشروطه(در ۲۶ جمادی الاولی ۱۳۲۷ )نوشته شد .
گفتنی است برخی از نویسندگان در باره اصل انتساب چنین کتابی به نائینی دچار تردید شده و یا محتوای آن را اقتباس از منابع غربی میدانند .به عقیده (( آدمیت))، در تحلیلی که نائینی از استبداد سیاسی، دین و استبداد جمعی به دست میدهد مستقیما از ترجمه کتاب(( طبایع الاستبداد())۱۰ )عبدالرحمن کواکبی متاءثر است که او خود نیز از کتاب della tirannide یعنی استبداد اثر معتبر(( ویتوریو الفیری ))نویسنده نامدار ایتالیایی بهره فراوان گرفته است .به گفته حمید عنایت (( رساله تنبیه الامه…رساله ای بسیار بدیع تر و منظم تر از(( طبایع الاستبداد )) است اگر چه به سبب پیچیدگی شیوه نگارش و روش استدلال بدان پایه شهرت همگانی نداشته است .یکی دو تن از ایران شناسان غربی در گفتگو با نگارنده مدعی شدهاند که مطالب(( تنبیه الامه ))از(( طبایع ))گرفته شده است ولی بررسی و مقابله دقیق این دو کتاب این دعوا را تاءیید نمیکند(.۱۱ )
دکتر عبدالهادی حائری بر خلاف نظریه دکتر حمید عنایت