خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عقل از دیدگاه قرآن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عقل از دیدگاه قرآن :

در فصل قبل باختصار از زبان های قرآن سخن گفتیم و تذکر دادیم که قرآن برای ابلاغ پیامش از دو زبان کمک می گیرد که عبارتند از استدلال منطقی و احساس. هر یک از ایندو زبان مخاطبی مخصوص بخود دارد که برای اولی عقل است و برای آن دیگری دل. در این بخش به بررسی نظر قرآن درباره عقل می پردازیم.

بای ببینیم آیا عقل ازنظر قرآن سند است و به تعبیر علمای فقه و اصول آیا عقل حجت است یه خیر؟ و این بدان معنی است که اگر دریافتی واقعا دریافت صحیح عقل باشد آیا می باید بشر بدان احترام بگذارد و بر طبق آن عمل کند یا نه؟ و اگر عمل کند و احیانا در مواردی مرتکب خطا شود آیا خداوند او را معذور می دارد یا معاقب خواهد داشت؟ و اگر عمل نکند آیا خداوند به این دلیل که چرا با اینکه عقلت حکم می کرد، عمل نکردی، او را مجازات خواهد کرد یا خیر؟

دلائل سندیت عقل

مسئله سندیت و حجیت عقل از نظر اسلام در جای خودش ثابت است. و علمای اسلام نیز از ابتدا تا کنون – جز گروهی اندک – هیچکدام در سندیت عقل تردید نداشته اند و آنرا جزو منابع چهارگانه فقه بحساب آورده اند.

۱- دعوت به عقل از طرف قرآن

ما چون درباره قرآن گفتگو می کنیم لازمست دلائل حجیت عقل را از خود قرآن استخراج نمائیم. قرآن به انحاء مختلف – به خصوص تاکید می کنم که بانحاء مختلف – سندیت عقل را امضا کرده است. تنها در یک مورد می توان از حدود شصت، هفتاد آیه قرآن نام برد که در آنها به این مسئله اشاره شده است که; این موضوع را طرح کرده ایم تا درباره آن تعقل کنید. بعنوان مثال از یک یک تعبیر شگفت انگیز قرآن برایتان نمونه می آوریم. قرآن می فرماید:

ان شرالدواب عند الله الصم البکم الذین لایعقلون (سوره انفال آیه ۲۲) بدترین جنبنده ها ^(۱) کسانی هستند که کر و گنگ و لایعقلند.

البته واضح است که منظور قرآن از کر و لال، کر و لال عضوی نیست، بلکه منظور آن دسته از مردم است که حقیقت را نمی خواهند بشنوند و یا می شنوند و به زبان اعتراف نمی کنند. گوشی که از شنیدن حقایق عاجز است و صرفا برای شنیدن مهملات و خزعبلات آمادگی دارد از نظر قرآن کر است. و زبان که تنها برای چرندگویی بکار می افتد به تعبیر قرآن لال است.

لایعقلون نیز کسانی هستند که از اندیشه خویش سود نمی گیرند. قرآن اینگونه افراد را که نام انسان زیبنده آنها نیست، در سلک حیوانات و بنام چهارپایان مخاطب خویش قرار می دهد. ^(۲)

در یک آیه دیگر ضمن طرح یک مسئله توحیدی در مورد توحید افعالی و توحید فاعلی می فرماید:

و ما کان لنفس ان تؤمن الا باذن الله (سوره یونس آیه ۱۰۰) هیچکس را نرسد که ایمان بیاورد مگر باذن الهی.

بدنبال طرح این مسئله غامض که هر ذهنی ظرفیت تحمل و درک آنرا ندارد و براستی انسان را تکان می دهد; آیه را چنین دنبال می کند:

و یجعل الرجس علی الدین لایعقلون (سوره یونس آیه ۱۰۰) و بر آنانکه تعقل نمی کنند پلیدی قرار می دهد.

در این دو آیه که بعنوان نمونه ذکر کردیم، قرآن باصطلاح اهل منطق بدلالت مطابقی دعوت به تعقل نموده است. آیات بسیار دیگری نیز وجود دارند که قرآن بدلالت التزامی سندیت عقل را امضا می کند ^(۳) بعبارت دیگر سخنانی می گوید که پذیرش آنها بدون آنکه حجیت عقل پدیرفته شده باشد امکان پذیر نیست. مثلا از حریف استدلال عقلی می طلبد:

قل هاتوا برهانکم (سوره بقره آیه ۱۱۱) بدلیل التزام می خواهد این حقیقت را بیان کند که عقل سند و حجیت است و یا اینکه رسما برای اثبات وحدت واجب الوجود قیاس منطقی ترتیب می دهد:

لوکان فیهما آلهه الاالله لفسدتا (سوره انبیاء آیه ۲۲) در اینجا قرآن یک قضیه شرطیه تشکیل داده; مقدم را استثنا کرده و تالی را نادیده گرفته است. قرآن با اینهمه تاکید بر روی عقل می خواهد این حرف بعضی از ادیان را که می گویند ایمان با عقل بیگانه است و برای مؤمن شدن باید فکر را تعطیل کرد و تنها قلب را بکار انداخت تا نور خدا در آن راه یابد، ابطال نماید.

۲- استفاده از نظام علی و معلولی

دلیل دیگری که نشان می دهد قرآن برای عقل اصالت قائل است این است که مسائل را در ارتباط علی و معلولی آنها بیان می کند. رابطه علت و معلول و اصل علیت پایه تفکرات عقلانی است و قرآن خود آن را محترم شمرده و بکار می برد. با آنکه قرآن از جانب خدا سخن می گوید و خداوند نیز و خداوند نیز آفریننده نظام علت و معلولی است و طبعا سخن از ماورائیست که علت و معلول مادون آن قرار دارند با اینهمه از این موضوع غفلت نمی کند که از نظام سببی و مسببی عالم یاد کند و وقایق و پدیده ها را مقهور این نظام بداند. بعنوان مثال، این آیه را در نظر بگیریم که می فرماید:

ان الله ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم (سوره رعد آیه ۱۱) می خواهد بگوید درست است که همه سرنوشتها با ارده خداست ولی خداوند سرنوشت را از ماورای اختیار و تصمیم و عمل بشر بر او تحمیل نمی کند و کار گزاف انجام نمی دهد. بلکه سرنوشتها هم نظامی دارند و خدا سرنوشت هیچ جامعه ای را خود بخود و بی وجه عوض نمی کند، مگر انکه آنان خودشان، در آنچه که مربوط به خودشان است، مانند نظامهای اخلاقی و اجتماعی و … و آنچه مربوط به وظایف فردیشان است، تغییر دهند.

از سوی دیگر قرآن مسلمانان را تشویق می کند تا به مطالعه در احوال و سرگذشت اقوام پیشین بپردازند، و از آن درس عبرت بگیرند. بدیهی است که اگر سرگذشت اقوام و ملتها و نظامیان بر اساس گزاف و تصادف بود و اگر سرنوشتها از بالا به پایین تحمیل می گردید دیگر مطالعه و پندآموزی معنی نداشت. قرآن با این تاکید می خواهد تذکر دهد که بر سرنوشت اقوام نظامات واحدی حاکم است. به این ترتیب اگر شرایط جامعه ای مشابه شرایط جامعه دیگر باشد سرنوشت همان جامعه در انتظارش خواهد بود. در آیه دیگری می فرماید:

فکان من قریه اهلکناها و هی ظالمه فهی خاویه علی عروشها و بئر معطله و قصر مشید. افلم یسیروا فی الارض فتکون لهم قلوب یعقلون بها او اذان یسمعون بها… (سوره حج آیات ۴۵ و ۴۶) چه بسا شهر و دیرای که ما اهلش را در آن حال که به ظلم و ستم مشغول بودند بخاک هلاک نشاندیم و اینک آن شهرها از بنیاد ویران است و چه چاه و قناتهای آب که معطل بماند و چه قصرهای عالی که بیصاحب گشت. اکنون مردمان این زمان آیا نمی خواهند در روی زمین گردش کنند و در احوال اقوام و ملل مطالعه نمایند و از آنها درس بگیرند … در تمام این مطالب قبول نظامات بدلالت التزام مؤید نظم علی و معلولی است و پذیرش رابطه علی و معلولی به معنای قبول سندیت عقل است.

۳- فلسفه احکام

یکی دیگر از دلایل حجیت عقل از نظر قرآن این است که برای احکام و دستورها، فلسفه ذکر می کند. معنای این امر این است که دستور داده شده معلول این مصلحت می باشد. علمای اصول می گویند مصالح و مفاسد در سلسله علل احکام قرار می گیرند. مثلا قرآن در یکجا می گوید نمازی بپای دارید و در جای دیگر فلسفه اش را هم یادآوری می کند:

ان الصلوه تنهای عن الفحشا و المنکر (سوره عنکبوت آیه ۴۵) اثر روحی نماز را متذکر می گردد که چگونه با انسان تعالی می دهد و بسبب این تعالی انسان از فحشا و بدیها انزجار و انصراف پیدا می کند و یا از روزه یاد می کند و بدنبال دستور به اجرای آن می گوید:

کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون (سوره بقره آیه ۱۸۳) و چنین است در مورد سایر احکام نظیر زکوه و جهاد و … که درباره همه آنها از لحاظ فردی و اجتماعی توضیح می دهد. به این ترتیب قرآن به احکام آسمانی در عین ماورائی بودن جنبه این دنیایی و زمینی می دهد و از انسان می خواهد درباره