خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نماز شب [آیات ۱ – ۸ سوره مزمل]

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نماز شب [آیات ۱ – ۸ سوره مزمل] :

بسم الله الرحمن الرحیم

یاایها المزمل (۱)قم اللیل الا قلیلا (۲)نصفه

او انقص منه قلیلا (۳)او زد علیه و رتل القرآن ترتیلا (۴)انا سنلقی علیک قولا ثقیلا (۵)ان ناشئه اللیل هی اشد وطئا و اقوم قیلا (۶)ان لک فی النهار سبحا طویلا (۷)و اذکر اسم ربک و تبتل الیه تبتیلا (۸)

ترجمه آیات

به نام خداوند بخشایشگر و مهربان هان ای جامه به خود پیچیده!(۱).

پاره ای از شب به جز اندکی از آن را بر خیز و زنده بدار(۲).

یا نصف آن را و یا کمی کمتر از نصف را(۳).

و یا اندکی بر نصف بیفزا و قرآن را شمرده شمرده بخوان(۴).

آماده باش که به زودی کلامی سنگین بر تو نازل می کنیم(۵).

(کلامی که قبلا باید خود را برای تحملش آماده کرده باشی)و بهترین وسیله برای صفای نفس وسخن با حضور قلب گفتن هنگام شب است که خدا آن را پدید آورده(۶).

چون تو در روز دوندگی و مشاغل بسیار داری(۷).

و ذکر خدا را بگو و دست حاجت به سویش دراز کن(۸).

بیان آیات مفاد خطاب”یا ایها المزمل”

این سوره رسول خدا(ص)را امر می کند به اینکه نماز شب بخواند، تا به این وسیله آماده و مستعد گرفتن مسؤولیتی گردد که به زودی به او محول می شود، و آن قرآنی است که به وی وحی خواهد شد، و دستورش می دهد در برابر حرفهای بیهوده ای

صفحه : ۹۴

که دشمنان می زنند، و شاعر و کاهن یا دیوانه اش می خوانند صبر کند، و به نحوی پسندیده ازآنان کناره گیری نماید، و در این آیات تهدید و انذاری هم به کفار شده، و حکم صبر را به همه مؤمنین تعمیم داده، در آخر تخفیفی را که برای رسول خدا(ص)ومؤمنین قائل شده ذکر می کند.

و این سوره از نخستین سوره هایی است که در اول بعثت نازل شده.حتی بعضی گفته اند: دومین یا سومین سوره ای است که بر قلب مقدس نبی اکرم(ص)نازل شده است.

“یا ایها المزمل”کلمه”مزمل” – با تشدید زاء و تشدید میم – در اصل”متزمل”بوده، اسم فاعل از باب تفعل(تزمل)است، و معنایش لفافه به خود پیچیده است.کسی که جامه یا چیزی به خودمی پیچد تا بخوابد یا مثلا سرما را دفع کند، آن را” مزمل”می گویند، و از ظاهر این جمله برمی آید در آن ساعتی که این سوره نازل می شده آن جناب جامه ای را به خود پیچیده بوده، ازاین جهت به”مزمل”مورد خطاب قرار گرفته.

این را بدان جهت گفتیم که کسانی خیال نکنند این خطاب جنبه توبیخ و یا تحسین دارد، بله ممکن است از سیاق آیات استفاده شود که گویا آن جناب در مقابل دعوتش مورداستهزا و اذیت قرار گرفته، و برای خاطر خدا اندوهناک شده، و برای دفع غم و اندوه خودجامه ای به خود پیچیده تا لحظه ای استراحت کند، در این هنگام خطاب شده که ای جامه به خود پیچیده بر خیز، نماز شب بخوان و در برابر آنچه به تو می گویند صبر کن، همانطور که به عموم مسلمانان سفارش کرده برای مقاوم شدن در برابر ناملایمات از صبر و نماز کمک بخواهند، “استعینوا بالصبر و الصلوه” ^(۱) با این دستور به آن جناب فهمانده که باید خود را درمقابل اندوه های بزرگتر و مصائب تلخ به وسیله نماز و صبر مقاوم سازد، نه به وسیله پیچیدن جامه و خوابیدن.

بعضی ^(۲) آیه را چنین معنا کرده اند: ای کسی که با مشقت و دشواری نبوت متزمل شده ای، یعنی متحمل دشواری های این مقام گشته ای.و لیکن از جهت لفظ هیچ دلیلی در آیه بر این معنا نیست.

…………………………………….. (۱)سوره بقره، آیه ۱۵۳. (۲)مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۳۷۷.

صفحه : ۹۵

چند وجه در معنای آیه: “قم اللیل الا قلیلا…””قم اللیل الا قلیلا نصفه او انقص منه قلیلا او زد علیه و رتل القران ترتیلا”مراد از”قیام در لیل”قیام در شب برای نماز است، پس کلمه”لیل”مفعول فیه است، که مجازا مفعول به واقع شده، مثل اینکه می گویند: “دخلت الدار – داخل شدم خانه را”، که حقیقتش”دخلت فی الدار – داخل شدم در خانه”است.

بعضی ^(۱) گفته اند: معمول”قم”در تقدیر است، و کلمه”لیل”به خاطر ظرفیت منصوب شده، و تقدیر کلام”قم الی الصلاه فی اللیل”است، و جمله”الا قلیلا”استثنا ازکلمه”لیل”است.

و از ظاهر سیاق بر می آید که جمله”نصفه او انقص منه قلیلا او زد علیه”، بدل باشداز جمله”اللیل الا قلیلا”، که متعلق تکلیف”قم”است، و دو ضمیر”منه”و”علیه”به کلمه”نصف”، و ضمیر در”نصفه”به کلمه”لیل”بر می گردد، و معنای آیه این است که نیمی از شب را بپا خیز، و یا کمی از نصف کم کن، و یا اندکی بر نصف بیفزا، و این تردیدبین سه امر تردید تخییر است، می خواهد بفرماید: مخیری بین اینکه درست نیمی از شب رازنده بداری، و یا کمی کمتر از نصف، و یا کمی بیشتر از آن را.

بعضی ^(۲) از مفسرین گفته اند: کلمه”نصفه”بدل از مستثنی، یعنی کلمه”قلیلا”است، و اگر اینطور باشد، معنا چنین می شود: شب را بپا خیز الا نصف آن را، و یا از نصف کمی کمتر کن، یعنی بیشتر از نصف را بپا خیز، و یا کمی زیادتر کن، یعنی کمتر از نصف بپا خیز.و در این صورت بر عکس وجه قبلی جمله بدل، ابهام را از مستثنی به مطابقه و ازمستثنی منه به التزام بر می دارد.

و این دو وجه هر چند در نتیجه یکی هستند، و لیکن وجه قبلی زودتر به ذهن می رسد، چون احتیاج به رفع ابهام کردن به وسیله بدل از متعلق حکم، سابقه بیشتری دارد، تا احتیاج به رفع ابهام از توابع و ملحقات آن.پس بدل بودن جمله”نصفه.. .”از کلمه”لیل”که لازمه آن رفع ابهام از متعلق تکلیف است به دلالت مطابقی زودتر به ذهن می رسد، از اینکه بدل باشد ازکلمه”قلیلا”.

بعضی ^(۳) دیگر گفته اند: کلمه”نصفه”بدل از لیل است، و لیکن مراد از قلیل، قلیل ازشبهاست، نه قلیل از ساعتهای یک شب، و معنای آیه این است که: همه نیمه شب ها بر خیز،

…………………………………….. (۱)روح البیان، ج ۱۰، ص ۲۰۴. (۲)روح المعانی، ج ۲۹، ص ۱۰۲. (۳)تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۳۶.و مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۳۷۷.

صفحه : ۹۶

بیان جهات مختلف سنگین بودن قرآن(انا سنلقی علیک قولا ثقیلا)و چند وجه در این باره یا شبهای اندکی از آن کم کن، و یا شبهای اندکی بر آن اضافه کن، و منظور از این شبهای اندک آن شبهایی است که انسان عذر دارد، یا بیمار است، و یا خواب بر او غلبه کرده و یاعذری دیگر دارد.و این وجه عیبی ندارد، جز اینکه وجه اول زودتر به ذهن می آید.

“و رتل القران ترتیلا” – “ترتیل قرآن”به معنای تلاوت آن است به نحوی که حروف پشت سر هم آن روشن و جدای از هم بگوش شنونده برسد، و این جمله عطف است بر جمله”قم اللیل”، و معنای آن دو این است که شب برخیز و قرآن را به ترتیل بخوان.

و ظاهرا مراد از ترتیل قرآن، ترتیل آن در نماز، و یا اصلا منظور از قرآن خود نماز است، و خدای تعالی نظیر این تعبیر را از نماز کرده، مثلا فرموده: “اقم الصلوه لدلوک الشمس الی غسق اللیل و قران الفجر ان قران الفجر کان مشهودا” ^(۱).

بعضی ^(۲) گفته اند: مراد آیه شریفه این است که قرائت قرآن را واجب کند نه نماز را.

…………………………………….. (۱)نماز را هنگام ظهر تا تاریکی شب بخوان و نیز قرآن فجر را که مشهود شاهدان است.سوره اسری، آیه ۷۸. (۲)تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۳۷.

“انا سنلقی علیک قولا ثقیلا””ثقل” – سنگینی – کیفیت خاصی برای جسم است، و خاصیت آن این است که حمل چنین جسمی و جابجا کردن آن دشوار است، و چه بسا همین کلمه در غیر جسم، مثلادر امور معنوی هم به عنوان استعاره استعمال می شود، مثلا می گویند درس امروز سنگین بود، یعنی تحمل آن برای فهم و درک شاگردان دشوار بود و یا می گویند سخنرانی امروز که همه اش نظریه های علمی دقیق بود برای عوام سنگین بود، که در این گونه تعبیرها کلمه سنگین در غیر جسم به کار رفته، در امور معنوی که درک آن دشوار است و یا حقایقی در بر دارد که رسیدن به آن سخت است، و یا فرمانهایی را متضمن است که امتثال آن و مداومت بر انجام آن دشوار است.

قرآن کریم که کلام الهی است به هر دو اعتبار ثقیل است، اما از حیث فهم معنایش ثقیل است برای اینکه کلامی الهی است که پیامبر آن را از ساحت عظمت و کبریایی گرفته، و معلوم است چنین کلامی را نمی فهمد مگر نفوس طاهر از هر پلیدی، نفوسی که از هر سببی قطع امید کرده و تنها به خدای سبحان که مسبب الاسباب است دل بسته، کلامی است الهی و کتابی است عزیز، که ظاهر و باطنی دارد، تنزیل و تاویلی دارد، تبیان برای هر چیز است، و سنگینی آن از حال و وضع رسول خدا(ص)مشهود بود، همه می دیدند

صفحه : ۹۷

که در هنگام گرفتن آن دچار برحاء – حالتی شبیه بیهوشی – می شد، و این معنا در روایات بسیار زیاد آمده.

و اما از حیث تحقق بخشیدن به حقایق معارفش، و ساده تر بگویم توحید و معارف اعتقادی و اخلاقیش را در خود پیاده کردن، آنقدر سنگین است که در بیان سنگینیش کافی است آیات زیرا را بخوانیم که می فرماید: “لو انزلنا هذا القران علی جبل لرایته خاشعا متصدعامن خشیه الله و تلک الامثال نضربها للناس لعلهم یتفکرون” ^(۱) و”و لو ان قرانا سیرت به الجبال او قطعت به الارض او کلم به الموتی” ^(۲) که در اولی می فرماید کوه تحمل آن را ندارد که قرآن بر او نازل شود، و اگر بر کوه نازل می شد کوه خاشع و از ترس خدا پاره پاره می شد، و دردومی از این معنا خبر داده که با این قرآن می توان کوهها را به حرکت در آورد، و زمین را پاره پاره کرد، و با مردگان سخن گفت.

قرآن کریم نه تنها به آن دو اعتبار سنگین است، بلکه به اعتبار پیاده کردنش در جامعه و دعوت مردم به اینکه مراسم دین حنیف را بپا دارند، و خلاصه برتری دادن این دین حنیف برسایر ادیان نیز سنگین است، شاهد سنگینیش مصائب و ناملایماتی است که رسول خدا(ص)در راه خدا تحمل کرد، و آزارهایی است که برای خدا چشید، که آیات قرآن هم پاره ای از انواع ایذاءها و استهزاءها و خطاکاریهایی که آن جناب از مشرکین وکفار و منافقین و بیماردلان دید حکایت کرده است.

پس اینکه می فرماید: “انا سنلقی علیک قولا ثقیلا”منظور از”قول ثقیل”همین قرآن عظیم است، به دلیل اینکه این آیات را که در اول بعثت نازل شده برای هر کس بخوانی همین به ذهنش می رسد، مفسرین هم قول ثقیل را به قرآن تفسیر کرده اند.

این آیه در مقام تعلیل حکمی است که جمله”قم اللیل…”بر آن دلالت دارد، درنتیجه به مقتضای سیاق – با در نظر گرفتن اینکه خطاب به خصوص رسول خدا(ص)است – این معنا را می رساند که اگر گفتیم شب زنده داری کن، و در شب با خواندن نماز متوجه درگاه ما شو، برای این بود که خود را برای کرامت قرب و شرف حضور، و افتخارهمکلامی با ما آماده سازی، تا ما قول ثقیلی را بر تو القاء کنیم.

…………………………………….. (۱)اگر این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم می دیدی که در برابر آن خشوع می کند و از خوف خدا می شکافد. و اینها مثالهایی است که برای مردم می زنیم تا در آن بیندیشند.سوره حشر، آیه ۲۱. (۲)اگر به وسیله قرآن کوهها به حرکت در آیند و زمینها قطعه قطعه شوند و بوسیله آن با مردگان سخن گفته شود(باز هم ایمان نخواهند آورد).سوره رعد، آیه ۳۱.

صفحه : ۹۸

بنا بر این، نماز شب راهی است که آن جناب را به چنین موقعی کریم منتهی می سازد.در جای دیگر هم خدای سبحان نماز شب را راه به سوی خدا خوانده، می فرماید: “ان هذه تذکره فمن شاء اتخذ الی ربه سبیلا” ^(۱).

^(۲) که در تفسیر همین آیه معنای مقام محمود را بیان کردیم.

و وقتی یکی از جهات سنگینی قرآن سنگینی معارف آن، و نیز پذیرفتن شرایع واحکام آن است قهرا بر امت هم ثقیل خواهد بود، همانطور که بر رسول خدا(ص)سنگین بود، پس معنای آیه این است که: مابه زودی به تو وحی می کنیم قولی را که هم بر خودت سنگین است و هم بر امتت، اما سنگینی آن بر خود تو از جهت صعوبت تحقق حقائق آن، و از جهت مصائبی است که در طریق ابلاغ آن خواهی دید، و سلب راحت و فراغتی است که از توخواهد شد، و از جهت مجاهدت نفس و انقطاع به سوی خدا، و زحماتی است که لازمه گرفتن وحی است.و اما سنگینی آن بر امتت از این جهت است که آنها هم در پاره ای از جهات یادشده با تو شریکند، از آن جمله تحقق دادن به حقائق قرآن در نفس، و نیز پیروی اوامر و نواهی خدا و رعایت حدود آن است، که هر طایفه از طوایف امت به قدر وسع و طاقتش باید این رنجها را تحمل کند.

مفسرین ^(۳) در اینکه سنگینی قرآن چه معنا دارد، اقوالی دیگر دارند.

یکی اینکه: قرآن عظیم الشان و متین و مستدل است، همچنان که خود مامی گوییم: این کلام وزین و سنگین است، یعنی در موقع خود واقع شده است.

یکی ^(۴) دیگر اینکه: قرآن در میزان روز قیامت سنگین است، حال یا حقیقتا سنگین است و یا مجازا و به این عنایت که ثوابی که در برابر قرآن به اشخاص می دهند بسیار و مهم است.

یکی ^(۵) دیگر اینکه: قرآن بر کفار و منافقین سنگین است، برای اینکه هم اعجاز دارد

…………………………………….. (۱)این یک تذکر و یادآوری است پس هر کس بخواهد می تواند به سوی پروردگارش راهی اتخاذ کند.سوره دهر، آیه ۲۹. (۲)در پاره ای از ساعات شب تهجد کن، تهجدی داوطلبانه که امید است پروردگارت تو را به مقامی محمود مبعوث فرماید. سوره اسراء، آیه ۷۹. (۳ و ۴ و ۵)روح المعانی، ج ۲۹، ص ۱۰۴.

صفحه : ۹۹

چند قول در معنای دو آیه: “ان ناشئه اللیل اشد وطا و اقوم قیلا ان لک فی النهار سبحا طویلا”که نه می توانند مثلش را بیاورند و نه می توانند قبولش کنند، و هم اینکه مشتمل بر تهدید علیه ایشان است.

یکی ^(۱) دیگر اینکه: سنگینی قرآن کنایه است از بقای آن در طول روزگار، چون یکی از خصوصیات هر چیز سنگین، این است که در جای خود ثابت بماند.

و بعضی دیگر وجوهی دیگر گفته اند که هر چند هر کدام در جای خود صحیح وبی عیب است، و لیکن وجهی که ما آوردیم چیزی است که از ظاهر آیه به ذهن می آید.

“ان ناشئه اللیل هی اشد وطا و اقوم قیلا ان لک فی النهار سبحا طویلا”آیه اولی در این مقام است که بیان کند چرا شب را برای این نماز اختیار کردیم، وآیه دوم در مقام این است که بیان کند چرا روز را انتخاب نکردیم همچنان که آیه قبلی که می فرمود: “انا سنلقی علیک قولا ثقیلا”در مقام بیان این بود که اصلا چرا نماز شب تشریع شد.

در آیه مورد بحث در کلمه”ناشئه”دو احتمال هست: یکی اینکه مانند کلمه”عافیت”و”عاقبت”مصدر، و به معنای نشئه و حدوث و تکون باشد.و دوم اینکه اسم فاعل از ماده نشئه باشد، که به موصوف خود اضافه شده، هر کدام که باشد مراد از آن، شب است، و اگر حادثه را بر شب اطلاق کرده، نظیر اطلاق آن بر اجزای خلقت است.

و چه بسا بعضی ^(۲) گفته اند: منظور از حادثه شب همان نماز شب است.و معنای”وط ء زمین”قدم نهادن بر آنست و اینکه فرمود”حادثه شب شدیدترین قدم نهادن است”کنایه است از اینکه این عمل از هر عمل دیگر در صفای نفس، انسان را ثابت قدم تر می سازد، و بهتر از هر چیز نفس آدمی را از اینکه به وسیله شواغل روز، دچار کدورت شود حفظ می کند.

بعضی ^(۳) گفته اند: منظور از”وط ء”مطابقت قلب با زبان است.آنگاه گفته خود راتایید کرده به اینکه: بعضی ها کلمه را”وط ء” به کسره واو خوانده اند.

و مراد از اینکه فرمود”حادثه شب اقوم قیلا است”این است که نماز شب استوارترین و صائب ترین سخن است، برای اینکه در نماز شب حضور قلب بیشتر و توجه به کلام دقیق تر است.

و معنای آیه این است که حادثه شب و یا نماز در دل شب ثابت قدم تر است – و یا در

…………………………………….. (۱)روح المعانی، ج ۲۹، ص ۱۰۴. (۲)تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۳۸. (۳)مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۳۷۸.

صفحه : ۱۰۰

مقصود از”ذکر”در خطاب: “و اذکر اسم ربک”مطابقت قلب و زبان شدیدتر، و سخنی استوارتر و صائب تر است، چون خدای تعالی شب رامایه آرامش قرار داده، و نتیجه این آرامش این است که خاطر انسان از شواغل معیشت فارغ، ودست انسان از اسباب ظاهری بریده است.

“ان لک فی النهار سبحا طویلا” – کلمه”سبح”به معنای دویدن و تند راه رفتن درآب است، و”سبح طویل”در روز کنایه از غور در مهمات زندگی و انواع زدوبندها دربرآوردن حوائج زندگی است.و معنای آیه این است که تو در روز مشاغل بسیار داری که همه وقتت را فرا گرفته، فر