خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل ایران معاصر ؛ زندگی و زمانه شیخ ابراهیم زنجانی (جستاری از تاریخ تجددگرایی ایرانی) (قسمت سوم)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ایران معاصر ؛ زندگی و زمانه شیخ ابراهیم زنجانی (جستاری از تاریخ تجددگرایی ایرانی) (قسمت سوم) :

ماجرایی که بر سر راه تجددگرایان عصر مشروطه قرار داشت شیخ ابراهیم را در گیرودار دوستان و هم مسلکانش فرو برد و به عنوان یکی از تجددگرایان افراطی شناساند. او که پس از انحلال مجلس دوم و خروج تقی زاده از ایران در خانه اش بسر می برد با هاله ای از یاس و بدبینی به نگارش رساله و ترجمه رمان پرداخت و در آثار خود راهی را در پیش گرفت که از آزادیخواهی و پارلمانتاریسم به دیکتاتوری مصلح رسید و سرانجام نیز عصای دست دیکتاتوری رضاخان گشت. در این شماره سومین قسمت از مقاله زندگی و زمانه شیخ ابراهیم زنجانی را تقدیم شما می کنیم تا از تحقیقات ارزشمند نگارنده بهره برده و مورد توجه تان قرار گیرد.

نخستین سالهای پس از سقوط محمدعلی شاه، اوج رونق کار زنجانی است. در پاییز ۱۳۲۷ مجلس دوم گشایش یافت که زنجانی یکی از قهرمانان آن بود. در این زمان، زنجانی به تاسیس عدلیه جدید مشغول شد و اندکی بعد در زمره بنیانگذاران حزب دمکرات قرار گرفت.

«من به واسطه اینکه اصرار کردند، وارد عدلیه شده اداره تنقیح لوایح را به من و دو نفر دیگر واگذار کردند. من مشغول ترجمه قوانین عدلیه از عثمانی شدم. دو رفیقم، که یکی منصورالسلطنه و جوان باهوشی است، از فرانسه ترجمه می کردند.

اساس قانون عدلیه که اکنون معمول است و تطبیق آن با شرع، اول از من شروع شده است. به هر حال، تقی زاده از اروپا مرامنامه و نظامنامه حزب دمکرات را آورده کم کم شروع به ترویج محرمانه آن کرده بود. هنوز ده نفر بیشتر نبودند، مرا دعوت کردند و من مرامنامه را موافق آمال خود دیده، قبول کردم. بعد، یک مجمع مرکب از ده دوازده نفر برای تنقیح و تکمیل مرام تشکیل کردیم. من و تقی زاده و حسینقلی خان نواب و وحیدالملک و صدیق حضرت و سیدمحمدرضا مساوات و حاجی سیدابوالحسن و چند نفر دیگر مرامنامه را تکمیل کردیم. مرامنامه و نظامنامه طبع شد.

دومین انشعاب در تجددگرایان

در مجلس دوم شکافی بزرگ در میان تجددگرایان عصر مشروطه پدید آمد و برای دومین بار، کارشان به تعارض و انشعاب کشید. نخستین بار، چنان که دیدیم، در ماجرای جامع آدمیت و بر سر تداوم یا تخریب سلطنت محمدعلی شاه و دولت اتابک بود. این بار نیز زنجانی، در کنار تقی زاده، به جناحی افراطی تعلق داشت که بر ضد اعتدالیون عمل می کرد. ناصرالملک که زنجانی در نوشته های دوران محمدعلی شاه از او با عنوان ناصرالملک، شخص بی نظیر ایران و رییس الوزرا یاد می کرد، اینک «سراپا تدلیس و پرورده انگلیس» خوانده می شد. این در حالی است که زنجانی، اردشیر ریپورتر و دیگر اعضای لژ بیداری ایران در بدو نیابت سلطنت ناصرالملک در نامه ای، ممهور به مُهر این لژ، تعهد کرده بودند که «با تمام قوه» از «برادر محترم خود ناصرالملک، نایب السلطنه دولت مشروطه ایران» حمایت کنند.

«ناصرالملک قدرتمند بود و با اخراج تقی زاده یکی از آشوبگران اصلی از ایران توانست ضربه ای بزرگ بر دمکراتها وارد کند.

مجلس دویم روح عالی داشت که تقی زاده بود و این شخص از فوق العاده های مردمان دانای عاقل وطن خواه درستکار نطاق بی بدل است. این شخص محبوبیتی در ایران پیدا کرد که محسود اقران شده، ناصرالملک با مستبدین و روحانیان فاسد و بعضی آزادیخواهان حاسد بر ضد او اتفاق کرده و تدلیس به آخوند ملاکاظم [خراسانی] کردند و سپهسالار پولها فرستاد که در نزد آخوند او را متهم گردانیدند بر اینکه از شدت تندی او و قصد اجرای پروگرام دمکراتی وجود او بر ایران یا اسلام مضر است. آخوند بی خبر از دسایس بازیگران تلگرافی کرد که وجود تقی زاده در ایران مضر است. او هم با مشورت دوستان مهاجرت کرد و تاکنون ایران از استفاده وجود آن شخص عالی مقام محروم مانده و لکن به طوری محبوب است که برای همه دوره های مجلس انتخاب شده است. پس از رفتن او واقعا، روح مجلس سکته خورد و ارتجاع قوّت گرفت و ناصرالملک به دسایس پرداخت.»

زنجانی ماجرای پیدایش این اختلاف را چنین شرح می دهد:

«من، پس از هیات مدیره در مجلس شورای عمومی عضویت داشتم. بدبختانه، از اول در هیات مدیره و در مجلس شورای عمومی میان اعضا و روسای آزادی اختلاف پیدا شد و اگر اصل آن را نگاه کنیم؛ عمده علت اختلاف، وثوق الدوله و سپهدار اعظم شدند و سرایت به دیگران کرد و سبب دیگر این بود که چند روز پس از غلبه آزادی، تقی زاده که در زمان استبداد صغیر در اروپا بود و پس از آن به تبریز آمده بود، به تهران آمد و عموم مردم او را پیشواز و احترام فوق العاده کردند. این جوان از مردمان فوق العاده این عصر و در عقل و فهم و هوش و بیان و آزادیخواهی و پاکدامنی و حُسن رفتار مانند نداشت. در حقیقت، روح پارلمان ایران بود. عموم اهل ایران به واسطه نطقها و اعمال او، او را پرستش می کردند. این قضیه سبب حسد جمعی گردیده بود. خصوصا یک نطق معروف او در مجلس شورای عالی بر اینکه باید این مملکت از پا افتاده را دیگر از دست کسانی که به این حال انداخته اند، گرفت و به تربیت شدگان وطن خواه با حرارت سپرد و از ممالک مترقیه با آوردن مستخدمین به اصلاحات ادارات و ترتیبات استعانت جست [و [در چنین عصری از استخوانهای پوسیده کاری ساخته نمی شود.

بالجمله، جمعی از کملین آزادیخواهان با او همراه بودند. دسته مستبدین و کسانی که می خواستند ابدی عموم خلق اسیر ایشان بوده بندگی ایشان کنند و دسته دیگر از مشروطه طلبان که به تقی زاده، سیدحسن تبریزی مذکور، حسد می کردند، گرد آمده، یک فرقه و یک دسته شدند. چون دیدند دیگر به اسم سلطنت استبدادی و ضدآزادی نمی توانند کار کنند، مانند همه مستبدین دنیا و مدعیان ربوبیت به اسم مذهب چسبیده اسم خود را اعتدالی گذاشتند و خواستند به این اسم خود را محبوب و عوام را مجذوب کنند. موسس و بانی این دسته ناصرالملک همدانی بود که به واسطه اینکه در انگلیس مدتی مانده و تحصیل زبان کرده و گاهی اظهارات آزادیخواهان می کرد و مردی مزور و محیل بود، در نظر آزادیخواهان آزادیخواه جلوه کرده و محبوب بود.»

تقی زاده و تروریسم مرموز

با اوج گیری این اختلاف، درست مانند اختلافات دوران محمدعلی شاه و جامع آدمیت، تروریسم مرموز بار دیگر زبانه کشید:

«میرزا علی محمدخان [تربیت] که یک جوان پاک آزادیخواه عالم بی نظیر بود، با چند نفر دیگر از آزادیخواهان به ترور کشته شدند. نسبت داده شد که به تحریک سپهسالار اعظم و سردار محیی واقع شد. امین الملک و آقاسیدعبدالله [بهبهانی] و بعضی دیگر مقتول شدند. نسبت داده شد که یفرم و دسته تقی زاده کشته اند.»

زنجانی تا پایان عمر به تقی زاده وفادار است و با سرسختی این اتهام را رد می کند:

«آخوندها و بعضی اعیان برای از پا درآوردن او [تقی زاده] مبلغ بزرگی خرج کرده از تهران و شهرهای دیگر به عتبات و آخوندملاکاظم [خراسانی] و حاجی شیخ عبدالله [مازندرانی] القای شبهه کردند که او با هم مسلکان خود درصدد آشوب و تضعیف روحانیین و اسلام است. تا اینکه سیدعبدالله مرحوم ترور شد. اشرار وسیله به دست آورده این کار را به تقی زاده بی خبر بستند. بلی! مرحوم آقاسید عبدالله در تقویت ارتجاع بود، اما تقی زاده و همراهانش هرگز آدم کش نبودند، خصوصا کشتن چنین اشخاصی را که به اسم مشروطه خواهی نفوذ پیدا کرده بودند، مضر به مقصود می دانستند.

به هر حال، پس از کشته شدن سیدعبدالله دسته[ای] از اشرار عوام که تحریک شده بودند، بر ضد تقی زاده اقدامات کردند. اعتدالیها با دسایس از عتبات تلگراف آوردند که وجود تقی زاده در ایران مضر به مصالح ملت و اسلام است. بالاخره، دوستان ناچار صلاح دانستند، او مدتی مهاجرت کند، نه از ترس های و هوی عوام یا تکفیر اشتباهی، بلکه از ترس ترور حاسدان. افسوس که او رفت. با آن همه نفوذ و محبوبیت، وقت رفتن ما بیست نفر از وکلای دمکرات یکی، ده تومان برای او خرج راه تهیه کردیم. خرج سفر هم نداشت. واقعا، به رفتن او روح از تن پارلمان ایران رفت و او نیکبخت بود که از دیدن این همه فساد تهران و بدبختیها و خیانتها و وطن فروشیها که پس از او شایع شد، خلاص گردید. هر چند آن روح ایران خواهی و آزادی پروری او در هر جا که هست از شنیدن این اوضاع معذب است، لکن شنیدن کی بود مانند دیدن.»

دوستان زنجانی

زنجانی، فهرستی از دوستان خود در این زمان به دست می دهد که بیشتر اعضای تندروی لژ بیداری ایران و بازیگران اصلی سناریویی بودند که سرانجام به استقرار دیکتاتوری رضاخان انجامید. در صدر این فهرست، سیدحسن تقی زاده و محمدعلی فروغی جای دارند.

«چند نفر در مجلس قانون فهم بود. از جمله، آقایان مشیرالدوله و موتمن الملک و ذکاالملک و من بودیم. تقی زاده، بهترین همه بود. افسوس که رفت. سلیمان میرزا و حسینقلی خان نواب هم بد نبودند…. اما در اخلاق و علم و همه چیز اولین مرد بلکه افتخار ایران ذکاالملک [فروغی] است. مشیرالدوله در پاکی و وطن خواهی و قانون دانی و فعالیت، مرد طاق است. موتمن الملک در درستی و فهم حقیقت و استقامت، یگانه آفاق. همه این بزرگان، دوست روحانی و حقیقی من هستند. آقای حاجی سیدنصرالله [تقوی[ شخص پاک امین آزادیخواه ادیب است. برادر من است. از افتخارات ایران آقای کمال الملک رییس مدرسه نقاشی، جان من است. آقای حکیم الملک که یگانه آزادیخواه وطن دوست امین درست صدیق وفاپرور درست کردار و راستکار است، یگانه دوست عالی من است. سردار اسعد، آن رادمرد علم پرور ترقیخواه بزرگوار دلیر بخشنده وطن دوست امین پاک که تا آخر، پاک از جهان رفت، دوست عالی من بود. دکتر حسین خان کحال که از وکلا نبود، اما شخص آزادیخواه خوبی بود، از دوستان حقیقی من بود. ارباب کیخسرو مرد منظم کاردان پاک از دوستان من است. می دانید که حاجی سیاح و فرزندان او با من یگانه و یک خانه هستند. مرحوم دبیرالملک با من دوست بود.»

انحلال مجلس دوم و خانه نشینی

کار مجلس دوم نیز، مانند مجلس اول، به انحلال کشید (۳ محرم ۱۳۳۰/۲۴ دسامبر ۱۹۱۱). میرزا حسن خان مشیرالدوله، زنجانی را برای ریاست دیوان عالی انتخاب کرد و مدعی العمومی آن را به ناصرالملک نایب السلطنه پیشنهاد کرد که پذیرفته نشد، زنجانی بار دیگر، خانه نشین شد و به ترجمه و تالیف روی آورد. ترجمه رمانهای کاپیتان پانزده ساله، برادر خائن، یهودی سرگردان و تالیف رساله های شهریار هوشمند و راه زندگانی حاصل این دوره از عمر اوست. در این زمان، زنجانی در آستانه ۶۰ سالگی قرار دارد، در پایتخت که از گرانی آن می نالد، زیر فشار شدید مالی است و از اوضاع زمانه، سخت بیزار. در نوشته های این زمان او از خوش بینی و آرمان گرایی دوران مبارزه با محمدعلی شاه خبری نیست و به عکس یاسی تیره موج می زند.

«هیچ وقت، ایران و ایرانیان این حال اسف انگیز را که الان داریم نداشته اند، نه در حال غلبه تازیان و ضحاکیان و نه در حال هجوم اسکندر به ایران و نه در حال سلطنت اشکانیان بیگانه در این سامان و نه در حال اواخر اختلال امور ساسانیان و هجوم اعراب و اسلامیان و انقراض قومیت نژاد پاک فارسیان و نه در حال هجوم مغول و چنگیزیان و تیموریان و اختلال امور به واسطه افغان و سایر اختلالات و انقراضات، این حال در ایران رخ نداده و مثل وضع حاضر را کسی ندیده.»

مهم ترین اثر زنجانی در این دوران شهریار هوشمند است که هجویه ای بزرگ علیه ناصرالملک به شمار می رود.

اهمیت این رساله بیشتر از آن روست که سیر تحول فکری تجددگرایان افراطی عصر مشروطه و تحول نظری ایشان را از دلبستگی به «آزادی» و «پارلمنت» تا نضج تدریجی آرمان «دیکتاتوری مصلح» به روشنی بیان می دارد. زنجانی تالیف این رساله را در ۲۶ ربیع الثانی ۱۳۳۱ یعنی در زمان حکومت ناصرالملک، به پایان برد.

شخصیتهای اصلی در شهریار هوشمند

شخصیت اصلی منفی این رمان گونه مارکیز مارتین رییس درباریان است که در همدستی با مارکیز لوتر رییس الوزرا و کشیش دلفورتیس رییس روحانیون شهریاری جوان را فریب می دهند و کشور را تاراج می کنند. مارکیز مارتین نمادی است از ناصرالملک، مارکیز لوتر با سپهسالار تنکابنی تطابق دارد و خواننده می تواند کشیش دلفورتیس را سیدعبدالله بهبهانی بداند که دو سال پیش به قتل رسیده بود.

این شهریار جوان نیز نمادی آرمانی از احمدشاه است که باید چند ماه دیگر تاجگذاری کند و زمام قدرت را به دست گیرد.

زنجانی، کشیش دلفورتیس را مردی «حریص و طماع» توصیف می کند که «در زیر این لباس سیاه دراز خون فاسدی در رگهایش گردش می کند» و «جزای کسی که مردم را فکر و اجتهاد یاد می دهد و از تقلید چشم بسته، منع می کند» مرگ می داند. او مردی است آزمند که دین را وسیله کسب منافع دنیوی قرار داده است.

شهریار هوشمند، مشاور دلسوزی دارد به نام سِرراجر و استاد و محرم خاصی به نام دکتر هنری فون کلاوین که او را هدایت می کند و چشم و گوشش را بر حقایق می گشاید. شخصیت دکتر هنری طبیب مخصوص شاه شباهتهای بنیادینی به شخصیت مسیوکارنجی در رمان شراره استبداد دارد. آمیزه ای از عقل گرایی جان استوارت و میل و اقتدارگرایی بیسمارک گونه و چون مسیوکارنجی به «استادان غیبی» در طریقت تئوسوفی می ماند که بر اندیشه سیاسی اعضای لژ بیداری ایران تاثیرات عمیق نهاده بود. دکتر هنری حتی «در صورت و بدن شبیه بیسمارک مشهور» است. زنجانی در پرداخت این شخصیت نیز از شخصیت واقعی مسیو اردشیر الهام گرفته است. دکترهنری، چون اردشیر، مردی آرام است و از شنیدن هیچ خبری، هر قدر تکان دهنده، متاثر نمی شود و مانند مسیوکارنجی در شراره استبداد، دیگران را به مردن در راه آرمان ترغیب می کند:

«انسانیت را نباید فدای عمر کرد، بلکه عمر را در راه انسانیت باید صرف کرد. عمر بی انسانیت