خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نقد و بررسی علل و انگیزه های منع نگارش حدیث

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقد و بررسی علل و انگیزه های منع نگارش حدیث :

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم

چکیده

در این مقاله به بررسی و نقد انگیزه های منع نگارش حدیث پس از رحلت رسول خدا(ص) پرداخته شده و از ده عامل و انگیزه آن نام برده شده است. وجود روایات نهی کننده، جلوگیری از نشر احادیث غیرمعتبر، بیم اختلاط حدیث با قرآن، نگرانی از به وجود آمدن کتابی در کنار کتاب خدا، ترس از سرگرم شدن مردم به غیر قرآن، نگرانی از کم یا زیاد شدن احادیث، پیشگیری از تشدیدو گسترش اختلاف و عدم آشنایی محدثان با کتابت، از جمله مواردی است که دانشمندان اهل سنت برای توجیه منع نگارش حدیث توسط خلفا به آن تمسک جسته اند.

نویسنده مقاله برآن است که محققان شیعه هیچیک از عوامل ده گانه را موجه ندانسته اند، بلکه این ممنوعیت تنها یک فرمان حکومتی در جهت رسیدن به اغراض خاص سیاسی است تا اهل بیت(ع) را از مدار حکم و حکومت خارج کنند.

کلید واژه ها: ۱- تاریخ تدوین حدیث ۲- نگارش حدیث ۳- ادله منع نگارش حدیث ۴-سیره خلفا.

۱. مقدمه

بدون شک، یکی از رخدادهای تلخ و زیانبار تاریخ صدراسلام، جریان ممنوعیت نگارش احادیث و سنن پیامبراکرم(۹) است که به دستور خلفا بویژه خلیفه دوم پدیدآمده است. درباره نگارش حدیث در دوره حیات پیامبر(ص) و صحابه و تابعین، دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. بسیاری از بزرگان اهل سنت معتقدند که تا نیمه قرن دوم هجری، هیچ کتابی در دانش حدیث تدوین نشده; ^(۱) چه اینکه به گروهی از صحابه و تابعین از جمله ابن مسعود، زید بن ثابت، ابوموسی، ابوسعید خدری، ابوهریره و ابن عباس نسبت داده شده که نگارش حدیث را مکروه می شمردند. و گروهی دیگر از جمله امیرمؤمنان علی(ع)، امام حسن مجتبی(ع)، عبدالله بن عمر، انس بن مالک، عطاء بن یسار، سعیدبن جبیر و عمربن عبدالعزیز و جز اینان نگارش حدیث را جایزمی دانستند. ^(۲)

دانشمندان شیعه و پیروان اهل بیت(ع) بر خلاف اهل سنت، معتقدند که دین مبین اسلام،از همان لحظه آغازین نزول وحی الهی و ظهور پیامبربزرگ اسلام(ص)، به شیوه های گوناگون نسبت به امر کتابت و نگارش تاکید و سفارش نموده است و هرگز برای ریشه کن ساختن پدیده شوم بی سوادی فرصتی را از دست نداده، همواره عربهای عصر جاهلی را به فرهنگ سوادآموزی، کتابخوانی، نگارش، قلم، و کاغذ فراخوانده است. در زمان رسول خدا(ص) نه تنها کتابت احادیث در میان مسلمانان رایج و آزاد بوده است، بلکه خود آنان به ضبط و نگاهداری آن اهتمام ورزیده، احساس نیاز می نمودند و آن حضرت نیز با بیانات مختلف، آنان را به نوشتن، ضبط، تبلیغ و نقل احادیث ترغیب می کردند. ^(۳)

در آغاز قرن دوم، این سد که به وسیله خلیفه دوم پدید آمده بود، به دست عمربن عبدالعزیز شکسته شد. این بود که شیعه دست کم یک قرن در تدوین وکتابت حدیث از آنها جلوافتاد. در این مقاله با نقل دیدگاههای اهل سنت در توجیه منع نگارش حدیث، به نقد آن نیز خواهیم پرداخت.

۲. ادله منع نگارش حدیث ونقد آن

در توجیه منع نگارش حدیث ادله ای ذکر شده است که در اینجا ابتدا به بیان آنها پرداخته، سپس مورد نقد و نظر قرارمی دهیم.

۲.۱. روایات ناهیه

نخستین دلیل و بلکه محکم ترین و مهم ترین انگیزه برای عدم نگارش حدیث نزد علمای اهل سنت، ورود نهی شرعی و روایات ناهیه از ناحیه وجود مقدس پیامبراکرم(ص) است. به قول رشید رضا صاحب تفسیر”المنار”، ^(۴)

صحیح ترین روایات در مورد منع نگارش حدیث، روایتی است که تنها از ابو سعید خدری(م.۷۴ ه.ق) نقل شده که پیامبر(ص) فرموده اند:

«از جانب من هیچ چیز (بجز قرآن را) ننویسید، بنابراین هر کس از جانب من غیر از قرآن چیزی نوشته است باید آن را محو کند.» ^(۵)

در سند و دلالت این حدیث مناقشات زیادی شده است:

۱) از بخاری و دیگران نقل شده که حدیث ابوسعید “موقوف” است، لذا قابل احتجاج نیست. ^(۶)

۲) احتمال دارد که به خاطر غرابت حدیث، بخاری و سایر اصحاب صحاح، جز مسلم، آن را ذکر نکرده اند. ^(۷)

۳) این حدیث را مفرد و غریب خوانده اند، زیرا فقط از یک صحابی نقل شده است، ^(۸) پیامبری که احادیث وی را دهها نفر از صحابه نقل می کنند، چگونه است که حدیثی بااین اهمیت فقط از یک نفر نقل شده واز بزرگانی همچون علی(ع) و ابوذر، سلمان و ابورافع چنین مطلبی نقل نشده است؟ چراخود خلفا چنین مطلبی را از پیامبر(ص) نقل نمی نمایند؟

۴) حدیث فوق به صورت مرفوع از همام بن یحیی باالفاظ گوناگون نقل شده است، به بیان دیگر، حدیث “مضطرب المتن” ^(۹) است و ظاهرا راوی “ضابط” نبوده است. ^(۱۰)

۵) در سلسله سند این حدیث، زیدبن اسلم است که ابن عدی وی را ضعیف دانسته است. ^(۱۱)

۶) حدیث شاذ است و صحابه به آن عمل نکرده اند و سیره برخلاف آن بوده است، بنابراین، حدیث منسوخ است. الفاظ حدیث، گویای آن است که قبل از آن هم کتابت وجود داشته است. ^(۱۲)

۷) روایات بسیاری از پیامبراکرم(ص) نقل شده است که مضمون آنها دلالت بر استحباب بلکه بر وجوب تقیید و کتابت احادیث وی دارد. ^(۱۳)

۸) عقل سلیم و سیره عقلا حکم می کند که کتابت حدیث امری ضروری و لازم است، زیرا در اثر عدم نگارش و تدوین، سنن و احادیث پیامبر و بزرگان دین به کلی از بین رفته، مردم در فهم و درک دین و انجام تکالیف و وظایف دینی دچار مشکل و زحمت می گردند.

۹) بر فرض که پیامبر(ص) کتابت حدیث را ممنوع کرده باشند، چرا خلفا نقل شفاهی آن را نیز ممنوع کردند؟ نقل شده است که ابوبکر مردم را پس از رحلت رسول اکرم(ص) گردآورد و در جمع آنان گفت:

«فلا تحدثوا عن رسول الله شیئا…» ^(۱۴)

۱۰) خلیفه دوم برای کتابت حدیث، با اصحاب پیامبر(ص) مشورت نمود و همه نظر مثبت دادند حال چه شد که بر خلاف نظر آنان عمل کرد؟ ^(۱۵) علاوه بر این ابوبکر نیز احادیثی را که جمع آوری شده بود، دستور داد تا بسوزانند. ^(۱۶)

۱۱) آنچه از سوی پیامبر(ص) در مورد نقل احادیث آمده، این است که دروغ و کذب به او نسبت ندهند; ولی نفرموده است که مطلقا احادیث را ننویسید. لذا خود در ادامه همان حدیث ابو سعید می فرماید:

«حدثوا عنی و لا حرج، و من کذب علی متعمدا فلیتبوء مقعده من النار». ^(۱۷)

۱۲) بر فرض صحت روایت ابوسعید، باید آن را به گونه ای حمل کرد که با اصل کتابت حدیث ناسازگار نباشد، چنانکه گفته شده، ممکن است نهی پیامبر(ص) مخصوص شخص ابوسعید و یا زمان نزول قرآن و یا ^(۱۸) … باشد. ^(۱۹)

۲.۲. جلوگیری از نشر احادیث غیر معتبر

توجیه دیگری که درباره منع نگارش مطرح شده، این است که نگرانی و خوف از نشر و گسترش احادیث غیر معتبر در میان بوده است. عایشه این مطلب را در توجیه سوزاندن مجموعه احادیث و سنن از پدرش این چنین نقل می کند:

«ترسیدم از دنیا بروم این احادیث نزد من بماند و چه بسا میان آنها احادیثی باشد که از افراد مورد اعتماد نقل کرده ام ولی در واقع چنین نباشد و من مسؤول نقل آنها باشم.» ^(۲۰)

مسلما اصل نگرانی از نشر احادیث غیر معتبر با وجود جاعلان و کذابان و انگیزه های جعل، درست به نظرمی آید. اما راه حل، این نیست که احادیث جمع آوری شده، سوزانده شوند، بلکه منطقی ترین راه، تلاش برای مبارزه با ورود جعلیات و روایات غیر صحیح در مجموعه احادیث صحیح و معتبر است، تا سنت و حدیث پیامبر(ص) برای استفاده نسلهای بعدی از دستبرد منافقان دروغ پرداز مصون و محفوظ بماند. متاسفانه یکی از آثار سوء عملیات منع، نشر احادیث غیر معتبر بوده است.

۲.۳. بیم اختلاط حدیث با قرآن

گاهی در بیان علت منع تدوین و نگارش حدیث، خوف و ترس از درهم آمیختگی حدیث با قرآن به میان آمده است. خلیفه دوم سوگند یادکرد که: «و الله لا البس کتاب الله بشی ء ابدا.» ^(۲۱)

سمعانی این وجه را در کتاب خود ذکر می کند:

«کراهت نگارش در آغاز امر به این خاطر بود که احادیث با کتاب خدا درنیامیزد و از این رو، وقتی که ایمنی از آمیختگی حاصل شد، نگارش آنها جایز شمرده شد.» ^(۲۲)

بدیهی است که این توجیه را هیچ انسان عاقل و آگاهی نمی پسندد و نمی پذیرد، خوف اختلاط از جانب کسانی که آگاه به مسائل دینی و عارف به قرآن و حدیث نباشند، امکان دارد; اما در مورد نویسندگان و کاتبان وحی قرآن کریم هرگز چنین نگرانی و ترسی راه ندارد. گذشته از آن، قرآن کریم دارای ویژگی و امتیاز اعجاز بیانی است و این امر کلام الهی را از کلام بشری – حتی سخنان پیامبر(ص) که در اوج فصاحت و بلاغت است – ممتاز می گرداند. از سوی دیگر باید گفت این نگرانی اگر درست و معقول به نظرآید، تنها در صدر اسلام مطرح است و بدون شک، پس از نزول قرآن و وحی الهی و حفظ آن بدست مسلمانان تشنه و دلباخته و حفاظ قرآن، دیگر این توجیه جایی ندارد; چرا که قرآن به طور کامل جمع آوری شده و تدوین یافته و در سینه ها نیز محفوظ مانده است. ^(۲۳)

۲.۴. نگرانی از کم یا زیاد شدن احادیث

در برخی از نظریات، علت عدم نگارش، تدوین و نقل حدیث، نگرانی محدثان و بزرگان صحابه نگران این بوده است که مبادا چیزی بر احادیث افزوده و یا از آنها کاسته شود.

ابوریه به نقل از ابن حجر می گوید:

ابن بطال و دیگران گفته اند که بسیاری از صحابه به خاطرترس از کم یا زیاد شدن، از رسول خدا(ص) نقل نمی کردند. ^(۲۴)

راه حل این نگرانی، عدم نگارش نبود، بلکه راه درست و معقول آن بود که احادیث را همان طور که از پیامبر(ص) شنیده اند، بدون هیچگونه کم و زیادی نقل کنند و احتیاط تنها در موارد مشکوک رواست. مسلما احتیاط کسانی که به طور کلی، تصمیم بر عدم نقل و کتابت حدیث گرفته اند، خلاف احتیاط است!

۲.۵. پیشگیری از تشدید و گسترش اختلاف

یکی از توجیهات در مورد ممنوعیت روایت حدیث، استناد به عمل و سیره خلیفه اول است. خلیفه از گسترش و تشدید اختلافات در بین مردم ابراز نگرانی کرد و آنان را از نقل احادیث ممنوع کرد. ذهبی می گوید:

«ابوبکر پس از رحلت پیامبر(ص) مردم را گردآورد و گفت: شما سخنانی را از پیامبر خدا(ص) نقل می کنید که در آنها اختلاف نظر دارید و مردم پس از شما اختلافشان شدیدتر خواهد شد; بنابراین، هیچ سخنی را از رسول خدا(ص) نقل نکنید.» ^(۲۵)

در مدلول کلام ابوبکر نکاتی قابل تامل است:

۱) احادیث مورد اختلاف که موجب نگرانی خلیفه گردیده، کدام است؟

مهمترین مسائل مورد نزاع و اختلاف در آن دوران، موضوع خلافت و امامت بوده است. مردم هرگز در مسائل مربوط به احکام نماز و روزه و امثال آن، اختلافی نداشته اند که موجب گردد تا خلیفه، صحابه را از روایت احادیث منع کند.

به نظر می رسد، هدف اساسی از منع حدیث، منع از احادیثی باشد که پیامبر(ص) در آنها امیرمؤمنان علی(ع) را به مردم معرفی می نماید و خوف از این است که نتوانند به اهداف از پیش تعیین شده خویش دست یازند. ^(۲۶)

ابن ابی الحدید دراین باره می گوید:

«گزارشهای استوار، نشانگر آن است که بنی امیه، از سخن گفتن از فضائل علی(ع) جلوگیری می کردند و هر آن که از علی(ع) سخن می گفت، او را مجازات می کردند، تابدانجا که کسانی که آهنگ نقل کلام از علی(ع) داشتند، گرچه با فضایل وی مرتبط نبود و درباره احکام دین بود، جرات نمی کردند نام مولی را بر زبان آورند و می گفتند: “عن ابی زینب”.» ^(۲۷)

۲) چرا به طور مطلق، منع از نقل احادیث پیامبر(ص) شد؟ آیا بهتر نبود که جلوگیری و ممانعت فقط از آن دسته احادیثی باشد که اختلاف انگیز است نه منع از نقل حدیث به نحو عموم و مطلق؟

گر چه بظاهر منع عمومی از نگارش و نقل حدیث از سوی دستگاه خلافت مطرح واجرا می شد، ولی برخی از خواص و نزدیکان خلفا نظیر ابوهریره، کعب الاحبار، وهب بن منبه، تمیم بن اوس و عبدالله بن سلام در فضیلت تراشی، قصه خوانی و دروغ پردازی آزادی مطلق داشتند. ^(۲۸)

استاد محمد تقی شریعتی درباره منع عمومی نقل و نگارش حدیث چنین می گوید:

«در سابق خاطرنشان ساختیم که چون پیغمبر در آخرین ساعات حیاتش خواست چیزی بنویسد، نگذاشتند و بهانه شان این بود که پیغمبر در حال بیماری است و قرآن ما را بس است; ولی آنان بعد متوجه شدند که احادیث دیگری هست که همان مقصود را که پیغمبر می خواست در آن موقعیت خاص، تاکید و تسجیل کند، می فهماند. این بود که به طور کلی از روایت و نقل حدیث و نوشتن آن جلوگیری کردند و سخت ممانعت نمودند.» ^(۲۹)

۳) روایات فراوانی موجود است که پیامبر(ص) توصیه و تاکید به نقل، نشر، حمل، ادا، سماع، روایت و تبلیغ حدیث نموده اند که جای هیچگونه شک و تردید نیست. از جمله این حدیث شریف:«نضر الله امرءسمع مقالتی فوعاها و اداها فرب حامل فقه الی من هو افقه منه و رب حامل فقه لیس بفقیه; ^(۳۰) «خداوند خرم و شاداب گرداند کسی را که گفتار مرا بشنود و خوب ضبط کند و بفهمد و به دیگران برساند; چه بسا کسی که حامل سخنی عمیق است و آن را برای فقیه تر از خود نقل می کند و چه بسا حامل سخنی عمیق که خود فقیه نیست.»

۲.۶. ترس از سرگرم شدن مردم به غیر قرآن

یکی دیگر از علل جلوگیری از تدوین و روایت حدیث که از سوی دانشمندان ذکر شده، این است که تدوین و نگارش حدیث، سبب کناره گیری مردم از قرآن کریم و سرگرم شدن آنان به احادیث می گردد.

غزالی می گوید:

«… صحابه صدر اول، تدوین و نگارش حدیث را مکروه می شمردند، برای اینکه مبادا مردم به سبب آن از به خاطر سپردن در ذهن و نیز از قرآن غافل شوند و همچنین از تدبر و اندیشه و پندآموزی آن دور بمانند و گفته اند که «احادیث » را در خاطره ها بسپارید، همچنانکه ما در خاطره ها نگه می داریم.» ^(۳۱)

چه بسا این مورد از توجیهاتی باشد که بیشتر در سخنان بزرگان اهل سنت آمده است. از سخنان کسانی نظیر عمر و ابن مسعود و نیز از سیره عملی آنان چنین برمی آید که بدین سبب، از نقل و نگارش حدیث ممانعت به عمل می آوردند.

ابوریه نقل می کند که عمر برای گروهی از صحابه که قصد عزیمت به سرزمین عراق را داشتند چنین توصیه نمود:

«شما وارد سرزمینی می شوید که اهل آنجا بسان آواز زنبوران عسل، آواز و صوت قرآن از آنان شنیده می شود. بنابراین، آنان را با احادیث از قرآن بازندارید، قرآن را خوب بخوانید.» ^(۳۲)

سؤالی که در اینجا قابل طرح است، این است که آیا کتابت حدیث، همه مردم را از اشتغال به قرآن و حفظ آن باز می دارد؟ بدیهی است ترک قرآن کریم و سرگرم شدن به کارهای بی فایده، کاری نادرست و ناپسند است; اما صرف نگارش و تدوین حدیث، سبب ترک قرآن نمی گردد; اگر چنین باشد، حفظ احادیث پیامبر(ص) نیز می تواند