خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل پنج آموزه اخلاقی درشرح چهل حدیث

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل پنج آموزه اخلاقی درشرح چهل حدیث :

معلمی از دانش آموزی پرسید: (چه کسی تو را آفرید؟). آن دانش آموز، برخلاف انتظار و به جای پاسخ معهود، گفت: (هنوز آفرینش من تمام نشده است)

این مسئله، محوری ترین بحث اخلاق عملی است. تنها با این فرض می توان از اخلاق و راههای کمال نفس وروح، دم زد که بپذیریم انسان، موجودی پایان یافته و پرونده ای مختومه نیست. همه دستور العمل های اخلاقی و توصیه های عملی، بااین موضوع آغاز می شوند که انسان، قابل تغییر است و این تغییر، دامنه گسترده ای دارد و از سمک تا سماک و از ثری تاثریا را در برمی گیرد.

اگر این اصل را نپذیریم و یا در آن، اندک تردیدی داشته باشیم،دیگر نمی توان از اخلاق سخن گفت و راه هرگونه حک و اصلاح در وجودانسان، بسته می شود. کسی که معتقد باشد سرشت انسان، پلید است و امکان دگرگونی آن نیست و یا آدمی را به درختی تلخ سرشت تشبیه کند که آبیاری آن با آب شیرین و انگبین بی فایده است،از اخلاق، طرفی نمی بندد و این وادی را بیهوده می پیماید. این رویکرد ضد تربیت را در ابیات زیر از فردوسی به خوبی می توان دید:

درختی که تلخ است وی را سرشت گرش بر نشانی به باغ بهشت ور از جوی خلدش به هنگام آب به بیخ، انگبین ریزی و شهد ناب سرانجام گوهر به کار آورد همان میوه تلخ بار آورد

شرح چهل حدیث امام خمینی(ره)، مجموعه تقریرات و درسهای ایشان است در عرصه اخلاق عملی که طالبان علوم دینی، مخاطبان آن بوده اند. این کتاب، بر اساس سنتی دیرپا در باب حفظ و کتابت چهل حدیث که خاستگاه آن، حدیثی از رسول اکرم بوده شکل گرفته است. این احادیث، در زمینه های گوناگونی است و عرصه های متنوعی را دربر می گیرد; اما آنچه همه آنها را به هم می پیوندد، انسان است و نسبت او با خالق خود.

هر حدیث، دریچه ای است به سوی جلوه ای و جنبه ای از نهاد پنهان آدمی یا صفتی از صفات حق تعالی. عمده این احادیث (۳۳ حدیث) درباب اخلاق و دیگر احادیث آن، ناظر به مباحث عرفانی است.

امام(ره)، پس از نقل هر حدیث و ترجمه آن، به توضیحات واژگانی و ساختاری آن می پردازد و آن گاه به تفصیل، مباحث مرتبط با آن را بیان می کند.

این کتاب، سرشار از نکات آموزنده و دقایق مسائل نفس است; لیکن بهره مندی از آن، به چند دلیل دشوار می نماید و آن را ازدسترسی عموم، دور می سازد. نخست آنکه این کتاب، ناظر به عمده علوم اسلامی است و از نتایج تفسیر، عرفان، اخلاق نظری، فقه،تاریخ، اصول فقه، ادبیات و واژه شناسی، بهره گرفته است وخواننده آن نیز باید به اجمال با این مباحث، آشنا باشد.

دوم اینکه نثر و ساختار کتاب (که متعلق به شش دهه پیش است)،سرشار از واژگان تخصصی است که فهم آن را برای خواننده امروزی،اندکی دشوار می نماید.

سوم، وجود بحثهای مفصل حاشیه ای و گاه طغیانهای قلمی است که حضرت امام(ره)، خود نیز در مواردی به آن اشاره می کند:

این بحث، از وظیفه ما خارج است (ص ۵۷۸) همین اندازه نیز خروج از طور این اوراق بود. (ص ۵۹۲)و بالاخره، گرچه هدف از تقریر این کتاب، استفاده عام و مقصود،بهره وری عموم از آن بوده است; لیکن وجود مخاطبان خاص، عملا آن را به اثری تخصصی تبدیل کرده است.

بدین جهت، مناسب می نمود که گزیده ای از این کتاب ارجمند، به همراه پاره ای توضیحات، برای استفاده عام تر از آن، فراهم آیدکه بحمدالله، این کار به همت ستاد یکصدمین سالگرد تولدامام(ره) در دست اقدام است و قرار است این کتاب (با گزینش راقم این سطور) و دیگر آثار فارسی امام(ره) با تلخیصی مناسب وپاره ای توضیحات لغوی و متنی، ارائه شود.

باری! سخن درباره ساختار این کتاب و شیوه کار امام(ره) در آن،بسیار است; لیکن نظر به اینکه دو مقاله در این باب منتشر شده است و هر یک به گونه ای این وظیفه را برعهده گرفته اند، به همین مختصر بسنده می کنم و علاقه مندان را برای اطلاع بیشتر، به این دو مقاله با مشخصات زیر ارجاع می دهم:

حدیث رهپویان راه فضیلت(مروری بر شرح چهل حدیث امام خمینی ره )، حسن شکوهیان، آینه پژوهش، ش ۵۸، ص ۱۵۲-۱۵۹.

چهل حدیث امام خمینی(ره)، کتاب خودسازی، سیدمصطفی احمدزاده،آینه پژوهش، ش ۵۸، ص ۱۷۳۱۶۲.

در این گفتار، می کوشم پنج آموزه اساسی امام(ره) را در عرصه اخلاق عملی باز نمایم. ایشان خود برای این آموزه ها عنوانی نمی گشاید و آنها را مستقلا مورد بحث قرار نمی دهد; بلکه با خواندن اصل کتاب، می توان این نکات را به نیکی دریافت و نقش بنیادی آنها را فهمید.

مقصود از آموزه های اخلاقی، بنیادهایی است که ساختار کتاب، برآنها استوار شده است و همه نقض و ابرام ها و امر و نهی ها براساس آنها شکل می گیرد و اصول موضوعه اخلاق عملی را تشکیل می دهد.

۱. انسان، تغییر پذیر است

انسان با بیشترین استعداد به معنای فلسفی آن و کمترین فعلیت،به دنیای مادی پای می گذارد و در آغاز تولد، چه بسا که ازبسیاری حیوانات دیگر، ناتوان تر باشد; لیکن در طول زندگی کوتاه یا دراز خود، همواره خود را محک می زند و قابلیت های خود را در عرصه خیر یا شر، ارائه می کند و خود را می سازد وشکل می دهد. باز شکل پیشین خود را رها می کند و خود را در می نوردد و شکلی تازه به خود می گیرد و چون صورتگر نقاشی است که هر لحظه بتی می سازد و آن را می سوزد و تصاویر دیگری می پردازد.

این حرکت از قوه به فعل و این خلع و لبس، یا لبس پس از لبس (به تعبیر فلسفی) ، هرگز پایان ندارد و تا انسان دم می زند، این تحول وجود دارد. این رویکرد، اصالت وجودی (به معنای اگزیستانسیالیستی آن) است و بر براهین متین فلسفی استوار است;

اما در عرصه اخلاق، کاربردی وسیع می یابد و عالم اخلاقی یی چون امام(ره)، آن را ابزار کسب نتایج عملی قرار می دهد. نتایج این آموزه، بسیار است; از جمله آنکه:

انسان می تواند اخلاقی زندگی کند و اسیر غرائزش نباشد و از خودفراتر رود. این امکان تغییر، آدمی را از حیوانات جدا می کند واز او گل سرسبد عالم امکان می سازد. بدین ترتیب هر انسانی آمادگی تغییر و دگرگونی را ندارد و هیچ کس نمی تواند ونباید در حدی خاص، درجا بزند و سنگواره گردد.

این امکان تغییر، در همه مراحل عمر وجود دارد. گرچه تغییرپذیری انسان در آغاز زندگی اش و شکل گیری او در اوان حیاتش نیرومندتر است و هرچه از عمر آدمی بگذرد، این دگرگونی دشوارترمی شود; لیکن هرگز اصل امکان از میان نمی رود و تا آخرین لحظه زندگی نیز امکان تغییر جهت، برای هر کس وجود دارد و تشبیه انسان به درخت بزرگ و چوب خشک، تشبیه دقیقی نیست.

و بالاخره اینکه نباید درباره خود و دیگران، و تا پرونده اعمال گشوده است، داوری کرد. هیچ کس در هیچ حالی نمی تواند خود راپاک و منزه و محبوب درگاه خدا بداند و یا آنکه یکسره ازبارگاه رحمت حق، نومید شود و خود را از دست رفته و دوزخی بشمرد; همچنین درباره هیچ کس تا در حال حیات است، نمی توان داوری قطعی کرد. کسی که تا دیروز مستجاب الدعوه بنی اسرائیل بود، بر اثر نافرمانی حق تعالی و دلبستگی به دنیا و تعلقات آن، امروز از درگاه حق رانده می شود و خداوند، او را به سگی مانند می کند. برعکس، کسی که تا دیروز در سپاه امویان ورویاروی امام حسین(ع) بود، امروز از گذشته اش می گسلد و به سپاه حق می پیوندد و حر و آزاده می گردد(همان گونه که مادرش او را حر نامیده بود). بنابراین، گرچه گذشته می تواند برآینده هرکس تاثیرات بزرگی بگذارد; اما هرگز بر آن چیره نمی شود و انسان می تواند آینده را دگرگون کند و آن را به گونه دیگری بسازد و خود را در جهت دیگری هدایت کند.

چنین وسعت مشربی درباره انسان و سرنوشت نامعلوم او، آدمی را ازتنگ نظری و داوری های شتابزده، باز می دارد و به او امکان دریافت لایه های عمیق تری را از حقیقت می دهد. در این منظر است که حتی داوری درباره کافران تا وقتی که زنده هستند و آنان را یکسره جهنمی دانستن، نادرست می نماید. امام(ره) در این باره، چنین آورده است:

شیخ جلیل ما عارف کامل، شاه آبادی روحی فداه می فرمودند:

تعییر و سرزنش به کافر نیز نکنید در قلب; شاید نور فطرتش اورا هدایت کند و این تعییر و سرزنش، کار شما را منجر به سوءعاقبت کند. امر به معروف و نهی از منکر، غیر از تعییر قلبی است. بلکه می فرمودند: کفاری که معلوم نیست با حال کفر از این عالم منتقل شدند، لعن نکنید. شاید در حال رفتن، هدایت شده باشند و روحانیت آنها مانع از ترقیات شما شود. (ص ۶۷)این مضمون، چنان امام(ره) را شیفته خود می کند که باز آن را به زبان دیگری و در نقد کسانی که سرآمدان توحید را نیز از زخم زبان و لعنتهای خود در امان نمی گذارند، چنین می آورد:

شیخ عارف ما روحی فداه می فرمود: هیچ وقت لعن شخصی نکنید،گرچه به کافری که ندانید از این عالم [چگونه] منتقل شده; مگرآنکه ولی معصومی از حال بعد از مردن او خبر دهد; زیرا که ممکن است در وقت مردن، مؤمن شده باشد. (ص ۴۵۶)اگر همین یک آموزه را با نتایج آن، راهنمای عمل خود در زندگی قرار دهیم، چه بسیار کمالها که به ست خواهیم آورد و چه بسیارپلیدی ها و نقص ها که از خود دور خواهیم داشت.

۲. وضع طبیعی انسان

توماس هابز، با تکیه بر میراث مسیحیت رسمی معتقد بود که انسان در وضع طبیعی، تنها در پی منافع و غرائز حیوانی خویش است وراهنمایش خواستهای حیوانی اوست. اگر انسان را به خودش واگذارند، جز توحش از خود بروز نمی دهد و دیگران را قربانی مطامع خود می کند; چون ذاتا پلید است و تنها با قوه قهریه می توان او را کنترل کرد. بدین جهت، هابز، وجود دولتی مقتدر ومستبد و خودکامه را لازم می دانست و شعارش این بود که (انسان،گرگ انسان است). این رویکرد بسیار بدبینانه در مورد انسان،مقبول طبع فطرت آدمی نیست و تحلیل دیگری می طلبد.

در سنت دینی ما آمده است که انسان، به طور فطری خداپرست ویکتاگرا زاده می شود و خداجویی و حقیقت خواهی و جمال پرستی،در سرشت او نهفته است و بعدهاست که پدر و مادر و یا فرهنگ حاکم بر جامعه، شخصی را از صراط مستقیم فطرت به کجراهه گمراهی می کشانند. بدین ترتیب، ذات آدمی پاک است و آلودگی ها عارضی وگذراست.

اما این نکته را باید بیشتر کاوید و دید که چگونه انسان که به گونه فطری موحد است ، سر از کوره ده شرک درمی آورد و چرافطرت، توان مقابله با شبیخون چندگانه پرستی را ندارد.

امام(ره) در این باب معتقد است که انسان در بدو تولد، دارای قابلیت های بسیاری برای پذیرش کمالات و غرائزی است که برای حفظ او و ادامه بقا فعلیت دارند. در حقیقت، آدمی در هنگام پانهادن به جهان، نیازمند ویژگی هایی است که او را از خطرها حفظ کند ودر این زمینه با دیگر حیوانات، چندان تفاوتی ندارد. حب ذات،نیاز به خورد و خوراک، و نیاز به دفع خطرها و تولید مثل، همه صفات مشترک انسان است با حیوانات دیگر. لیکن آدمی، در این مرحله نمی ماند و این توانایی را دارد که از آن فراتر رود وبه کمالات معنوی دست یابد; حال آنکه دیگر حیوانات، از چنین امکانی بی بهره اند و تنها در دایره غرائز خویش می چرخند.

بدین ترتیب، این فطرت توحیدی و کمال گرایی، حد فاصل میان انسان و حیوان است; لیکن لزوما به این معنا نیست که آدمی چون فطرتی حق گرا دارد، نیازمند آموزش و پرورش نیست و هر انسانی، بالفعل دارای همه کمالات است. آدمی، بالفعل کم از جانوران ندارد و تنهابا تهذیب نفس می تواند خود را از آنان بالاتر بکشاند و مدارج کمال هستی را پشت سر نهد و به مقامی برسد که در تصور نیزنگنجد. امام(ره)، این نکته را چنین بیان می کند:

بدان که نفس انسانی، گرچه به یک معنا که ذکر آن اکنون ازمقصود ما خارج است مفطور بر توحید و بلکه جمیع عقاید حقه است; ولی از اول ولادت آن در این نشئه و قدم گذاشتن در این عالم، با تمایلات نفسانیه و شهوات حیوانیه نشو و نما کند…

و در مقام خود، مبرهن است که انسان، در اول پیدایش، پس از طی منازلی، حیوان ضعیفی است که جز قابلیت انسانیت، امتیازی ازسایر حیوانات ندارد و آن قابلیت میزان انسانیت فعلیه نیست.

پس انسان، حیوانی بالفعل است در ابتدای ورود در این عالم و درتحت هیچ میزان، جز شریعت حیوانات که اداره شهوت و غضب است،نیست.(ص ۱۶۸)بدین ترتیب، در برابر آن رویکرد بدبینانه به ذات انسان که معتقد است همواره باید بر سر فیل نفس کوفت تا یاد هندوستان نکند، و نظر افراطی و خوش بینانه نسبت به انسان فطری و اینکه این فطرت، فعلیت دارد، امام(ره) نظر واقع بینانه و میانه ای ارائه می کند. انسان، فطرتا پاک و آماده کمال و رشد است; امااین آمادگی، به تنهایی کافی نیست; بلکه باید همراه با تزکیه وتهذیب باشد. بدین ترتیب، ضرورت اخلاق و آموزش اخلاقی، آشکارتر می شود.

۳. درون انسان، آوردگاه خیر و شرانسان، موجود دوگانه ای است; دو پاره است; نیمی از او (ز آب وگل) است و نیمی دیگر (ز جان و دل). ریشه در گل خشکیده بویناک دارد; اما روح خدایی در او دمیده شده است و خدا گونه ای است در کالبد دیو. انسان، از سویی دارای همه غرائز حیوانی است وبی این غرائز، امکان ادامه حیات از او سلب می شود. انسانی که غریزه ترس نداشته باشد، از خطرهای جدی نمی گریزد و در نتیجه،به دست نیروهای مزاحم، از پای درمی آید; و انسانی که دارای غریزه خشم نباشد، موانع سر راه خود را از میان برنمی دارد ودر نتیجه، پیشرفت نمی کند. انسانی که دارای غریزه حب ذات نباشد، دست از ادامه حیات می شوید و بالاخره، انسانی که دارای غریزه جنسی نباشد، نوع خود را نابود می کند. لیکن انسان، بااین غرائز، صرفا حیوانی است بالفعل و چندان تفاوتی با دیگرجانوران ندارد; بلکه در مواردی از آنها ناتوان تر است.

اما آدمی در این غرائز منحصر نمی شود و اسیر آنها نیست; می تواند پاره ای از غرائز خود را از میان ببرد، پاره ای دیگر راکنترل نماید و پاره ای را تصفیه کند و اعتلا بخشد. افزون برآن، انسان دارای فطریاتی است که او را بر غرائزش می شورانند;فطریاتی که آرام و خواب را از او می گیرند و در عین دارندگی،او را به جستجو می کشانند و به جای (آب)، به جستجوی (تشنگی)برمی آید. انسان می تواند درست مخالف همه غرائز خود عمل کند;

از خواب و خوراک، خودداری کند; خود را مقطوع النسل کند; از هیچ چیز نترسد و بر هیچ چیز خشم نگیرد. این انسان، می تواند بادردی ناشناخته، همه خوشی های خود را واگذارد و ریگهای تفته بیابان را بر بستر نرم، شب زنده داری را بر خوابی خوش، و رنج سفر را بر خوشی حضر ترجیح دهد و بر همه و از آن بالاتر، بر خودش بشورد.

سنت هندو از (سیذارتا) سخن می گوید; شاهزاده ای که به همه دلبستگی ها و لذتهای مادی، برای جستجوی حقیقت، پشت پا زد وبالاخره به آن رسید و (بودا) لقب گرفت.

فرانسوای آسیزی، اشرافزاده خوشگذرانی بود که ناگهان دچار تحول روحی شگرفی شد و دست از خوشی های مادی شست و شوریده سر، راه صحرا در پیش گرفت و آیین محبت بنا نهاد و سرسلسله راهبان فرانسیسکن گشت.

در سنت اسلامی نیز سخن از ابراهیم ادهم است که سرنوشتی چون بوداداشت و یا در روایت زندگی ناصرخسرو از زبان خو