خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جغرافی و جغرافی نویسان در اسلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جغرافی و جغرافی نویسان در اسلام :

الف جغرافی

جغرافی یا جغرافیا ^(۱) کلمه ای است یونانی مرکب از دو جزء «جئوس» (زمین) و «گرافوس» (تصویر یا نگاشتن) پس معنی آن زمین نگاری می شود. ولی در متون اسلامی عنوان کتاب مارینوس صوری ^(۲) (۷۰ ۱۳۰ م) و کلودیوس بطلمیوس (۹۰ ۱۶۸ م) یا بطلمیوس القلوذی است که به زبان عربی صوره الارض ترجمه شده است، و این نام توسط برخی از جغرافی دانان اسلامی به عنوان نام آثار جغرافیایی ایشان به کار رفته است. مسعودی (وفات ۳۴۵ ه.ق). جغرافی را به «قطع الارض» معنی کرده است یعنی «پیمودن زمین ^(۳) » . با این همه، این کلمه برای نخستین بار توسط نویسندگان رسائل اخوان الصفاء به معنی «نقشه دنیا و اقلیم ها» (خریطه العالم و الاقالیم) و نیز به معنی «صوره الارض» به کار رفته است. ^(۴) اعراب از جغرافی به عنوان علمی دقیق و دارای حد و رسم و موضوع خاص و دلالت خاص و جدید خبر نداشتند. آثار جغرافیایی عرب را بر اساس چند اصل پایه گذاری کرده اند، و تک نگاریهای آنها در جنبه های گوناگون جغرافیا در زیر عنوانهایی همچون کتاب البلدان، صوره الارض، المسالک و الممالک، علم الطرق و جز آن یاد شده است. بیرونی المسالک را به عنوان علمی که از تثبیت مقام جغرافیایی اماکن بحث می کرد، در نظر گرفته. المقدسی در کتاب خود احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم به بحث نسبه کافی از وجوه جغرافیایی در مفهوم روزگار ما، به علمای جدید نزدیکتر شده است. به هر صورت، کاربرد واژه جغرافیا در زبان عربی نسبه جدید است. ^(۵)

اما در تعریف جغرافیا، دانشمندان اسلامی عبارتهای متفاوت آورده اند. به عبارت ساده و مختصر، جغرافیا علم نگارش زمین و وصف احوال طبیعی، انسانی، اقتصادی، و اجتماعی آن است . و نیز گفته اند که آن علمی است که از آن احوال «اقالیم سبعه» واقعه در ربع مسکون کره زمین و پیدا شدن شهرهای واقع در آن و طول آنها و شماره آنها و شماره کوهها و دشتها و دریاها و رودخانه ها و جز این امور شناخته می شود، و عده یی قید «سبعه» را نپسندیده اند تا تعریف غیر این اقالیم سبعه را نیز شامل گردد. در جغرافیای بطلمیوس القلوذی، مؤلف عدد شهرها را در عصر خودش ۴۵۳۰ شهر، و شماره کوهها را ۲۰۰ و اندکوه یاد می کند و معادن و جواهری را که در آنها وجود دارد بر می شمارد. و دریاها و جزایر واقعه در آنها را یاد می کند.

حاجی خلیفه می گوید: در عصر مأمون این کتاب را تعریب کرده بوده اند ولی اکنون آن تعریب پیدا نمی شود ^(۶).

در اسلام به صورت رسمی علم جغرافیا در عصر دوم عباسی (۲۳۲ ۳۳۴ ه.ق). به ظهور رسید، و آن پس از دوره نقل و ترجمه علوم اوایل به زبان عربی بود، و در میان آنها کتاب جغرافیای بطلمیوس القلوذی بود که اعتماد مسلمین در تقویم بلدان بر آن بیشتر بوده است. و او در این کتاب، چنانکه گفتیم شماره شهرها را یک به یک یاد می کند، و شماره کوهها و دریاها و مکان آنها و نیز معادن معتبر عالم را به اسم و رسم نام می برد ^(۷).

ولی حقیقت این است که مسلمین به وضع علم جغرافی پیشتر از این تاریخ یعنی دست یافتن به کتب مارینوس تیری و بطلمیوس القلوذی پرداخته بودند، و شاید اسباب و علل پرداختن به این علم غیر از اسباب و عللی بود که یونانیان را بدین کار بر می انگیخت، آن عوامل را به طور خلاصه می توان چنین یاد کرد:

اولا، تأکید فراوان قرآن مجید بر اینکه: «در زمین بگردید و بنگرید» ، و نیز به بحث و فحص در «آفاق» و «انفس» بپردازید، و در سرنوشت اقوام و دولتهایی که پیش از شما بوده اند بیندیشید ^(۸) ،

ثانیا، فریضه حج: چه مسلمانان با وجود اختلاف بلادشان برای گزاردن حج به مکه می رفتند، و رفتن به مکه نیازمند شناخت راهها و منزلها بوده است،

ثالثا، مسلمانان از همان آغاز اسلام جهت کسب علم و طلب معرفت به شهرها و کشورهای دیگر اسلامی مسافرت می کردند. و در این راه، باز، آیات و احادیث معتبر متعددی آنان را تشویق می کرد. بدیهی است چنین مسافرت و رحله ای مستلزم شناخت اماکن و مناطق مورد نظر بوده است،

رابعا، بحثها و جست و جوهای آنان درباره اسباب فتح و گرفتن خراج و جزیه و جمع آوری مالیات و کارهایی از این دست، نیازی شدید به شناخت شهرها و راهها داشت،

خامسا، عامل تجارت که حتی پیش از اسلام نیز در میان اعراب جاهلی مرسوم بود و به کشورهای مجاور و بلاد معتبر آن زمان چون شام و یمن رفت و آمد داشتند خود مستلزم آگاهی و شناخت و حتی وضع و نگاشتن نقشه و خریطه و لو به صورت ابتدایی آن می بوده است. بنابراین می توان گفت که علم جغرافی در اسلام پیش از انتقال علوم اوایل به مسلمین در سده دوم و سوم هجری آغاز گشته بود، و تازیان پیش از این عصر ناچار به تألیف درباره شهرها (بلدان) بوده اند، و شاید اولین گروهی که دست به این کار زدند راویان ادب و اصحاب اخبار بوده اند ^(۹).

زمانی که جغرافیای بطلمیوس به زبان عربی ترجمه شد، و تازیان به اصول آن پی بردند، به تألیف کتب جغرافی به سبک بطلمیوس پرداختند، و آنچه را که از پیش می دانستند بر آن افزودند، و به نقل و سماع بسنده نکردند بلکه در دریاها و خشکیهای شرق و غرب و شمال و جنوب بلاد اسلامی به سیر و تحقیق پرداختند، و آنچه را که مشاهده و تحقیق کرده بودند نوشتند و بسیاری از اغلاط بطلمیوس را تصحیح کردند ^(۱۰). اما به هر صورت علم جغرافی نزد تازیان جز در سده چهارم نضج و پختگی نیافت، و نویسندگان در این قرن به تألیف و تصنیف کتب جغرافیایی اقدام کردند، اما علمای سده سوم هجری یا (عصر دوم عباسی) راه را برای تألیف در آن رشته آماده کردند، و آن آمادگی عبارت از سفرها و اشتغالات ایشان در شمارش خراج مملکت، و تعیین راههای پستی بود، و آنچه از قبیل این امور در معرفت اماکن و ابعاد و جهات آن مورد نیاز بود.

مسلمانان کتبی را که در این موضوع، عام و شامل همه مملکت اسلامی بود «جغرافیای عمومی» نامیده اند، و آنچه مخصوص به مکانی یا بقعه یی خاص از زمین بوده، «جغرافیای خصوصی» خوانده اند .

در زیر معروفترین جغرافیانویسان و مهمترین کتبی را که در هر دو رشته این علم نوشته شده به اختصار یاد می کنیم:

.۱ شاید نخستین چهره مسلمان که در جغرافیا تألیف کرده هشام بن محمد کلبی (اوایل سده سوم هجری) باشد ولی از کتاب او اثری در دست نیست.

.۲ ابو عبدالله محمد بن موسی خوارزمی (وفات ۲۳۲ ه.ق).

ریاضیدان و منجم مشهور که به دستور مأمون اطلسی از نقشه های آسمان و زمین فراهم کرد . و کتاب صوره الارض را پرداخت، که در آن متن و نقشه های جغرافیایی بطلمیوس را اصلاح کرده است.

این کتاب را نالینو به زبان ایتالیایی ترجمه و با حواشی و تحقیقاتی دقیق در رم چاپ کرده است (۱۸۹۴) ^(۱۱).

.۳ ابن خرداذبه (وفات ۲۵۰ ه.ق).

ابو القاسم عبید الله بن احمد بن خرداذبه از ایرانیان زرتشتی بود، و به دست برامکه اسلام آورد، و نوه او ابو القاسم خرداذبه نیز شغل برید و خبر (پست و گزارش اخبار) را در نواحی جبال در ایران بر عهده گرفت، و ندیم المعتمد (وفات ۲۷۹ ه.ق). و مخصوص او بود. وی در ادب سماع و لهو و ملاهی و شراب و جمهره انساب الفرس و طباخی و غیر آنها کتاب نوشته است که از میان آنها کتاب المسالک و الممالک به دست ما رسیده، و این کتاب متضمن احصاء جبایت (شمارش خراج) مملکت عباسی در اواسط سده سوم هجری است و مؤلف آن را حدود سالهای ۲۳۰ ۲۳۴ ه.ق. تألیف کرده ^(۱۲). و آن احصائی رسمی از جبایت خراج و شناخت راهها و مسافتهای میان آنهاست که بر جای مانده است. این کتاب در ۱۳۰۶ ه.ق. به اهتمام دخویه De Goeje با ترجمه فرانسه آن چاپ شده است، و در آن گذشته از تقاسیم مملکتی و طول مسافت میان شهرها، فواید تاریخی بسیاری موجود است ^(۱۳).

.۴ قدامه بن جعفر (وفات ۳۱۰ ه.ق).

قدامه بن جعفر بن قدامه کاتب بغدادی که پدرش مسیحی بود، و در ایام المکتفی (۲۸۹ ۲۹۵ ه.ق). اسلام آورد، و در دولت عباسی مناصب بزرگی احراز کرد. گذشته از علم جغرافیا کتب زیادی تألیف کرده که ابن الندیم آنها را یاد کرده است ^(۱۴). اهم آن آثار که به دست ما رسیده سه کتاب به شرح زیر است:

.۱ کتاب نقد الشعر، و آن نخستین کتاب مستقل در این موضوع است، که در آستانه (ترکیه) به سال (۱۳۰۱ ه.ق). چاپ شده است.

.۲ کتاب نقد النثر، که به کتاب البیان نیز شناخته شده است، و از آن یک نسخه خطی در اسکوریال موجود است ^(۱۵).

.۳ کتاب الخراج، که از آن بیش از صد صفحه که درباره دیوان برید (پست) و راههای نواحی مشرق و مغرب و مسافات میان بلاد است، بر جای نمانده است. این صد صفحه ضمنا مقدار جبایه سال ۲۴۵ ه.ق. را به همراه دارد، و در لیدن چاپ شده (۱۹۰۴) ^(۱۶).

.۵ یعقوبی

احمد بن ابی یعقوب بن واضح، معروف به یعقوبی (وفات پس از ۲۹۲ ه.ق). ، جد او از موالی منصور عباسی بود. یعقوبی، سیاح و رحاله بود و مسافرت را بسیار دوست می داشت. در بلاد شرقی و غربی اسلام سفر کرد، و چنانکه خود می گوید در سال ۲۶۰ ه.ق. در ارمینیه بوده است . و نیز به هند سفر کرد، و سرانجام به مصر و بلاد مغرب بازگشت. و از سیاحت های خویش کتابی پرداخت که آن را کتاب البلدان نامید، و آن قدیم ترین کتابی است که در این موضوع به دست ما رسیده است. یعقوبی در سفرهای خود در مغرب و مشرق هرگاه کسی را می دید، از او درباره وطن و زادگاه و خانواده و چگونگی غذا خوردن، آشامیدن و لباس پوشیدن خود و دودمان و قبیله اش می پرسید، و نیز فاصله میان شهرها و مبلغ خراجی که به دولت می پردازند و اخبار فتوحات روزگارش را سؤال می کرد و آنها را مدون می ساخت تا اینکه کتاب خود را تألیف کرد. و آن از مهمترین کتابهای اسلامی است، و دلیل آن این است که یعقوبی آن را از کتاب دیگری نقل نکرده، بلکه بر پایه پژوهشهای خویش پرداخته است. در این کتاب مؤلف به ویژه در وصف بغداد روزگار خویش، و وصف سامرا و تاریخ آن بسیار هنر کرده است. ^(۱۷) همین طور بلاد مشرق (بلاد ایرانی شرق عراق تا ترکستان) را به دقت تمام وصف می کند. کتاب در سال ۱۸۶۱ م.، به اهتمام مستشرق جونبل چاپ شد. بعدها این کتاب در «المکتبه الجغرافیه» نیز چاپ شد. و این کتابخانه همه کتابهای معتبر جغرافیای عربی (اسلامی) را تا اواخر سده چهارم هجری در ۸ مجلد به شرح زیر چاپ کرد:

.۱ المسالک و الممالک لابن خرداذبه و کتاب الخراج لقدامه.

.۲ کتاب البلدان لابن الفقیه همدانی.

.۳ الاعلاق النفیسه لابن رسته و کتاب البلدان للیعقوبی.

.۴ المسالک و الممالک للاصطخری.

.۵ المسالک و الممالک لابن حوقل (معروف به صوره الارض) .

.۶ احسن التقاسیم للمقدسی.

.۷ کتاب التنبیه و الاشراف للمسعودی.

.۸ فهرست ابجدی همه این کتب.

همه این کتب در لیدن به اهتمام دخویه مستشرق معروف چاپ شده است ^(۱۸).

.۶ ابن الفقیه همدانی

ابو عبد الله احمد بن محمد بن اسحق بن ابراهیم الهمدانی، و معروف به ابن الفقیه یکی از علمای ادب در اواخر سده سوم هجری است. و از احوال او بیشتر از این شناخته نیست. از او کتابهای زیادی یاد کرده اند. ولی از آن میان تنها کتاب البلدان او به دست ما رسیده که آن را پس از مرگ المعتضد (سال ۲۷۹ ه.ق). نگاشته است. ابن الفقیه در این کتاب از زمین و دریاها در چین و هندوستان و بلاد عرب، و مصر و بربر و شام و فلسطین و بین النهرین و بلاد روم سخن می گوید، و به ویژه اطلاعات او درباره بصره و کوفه تازگی دارد، در حالی که راجع به بغداد چیز تازه یی به دست نمی دهد.

ابن الندیم می نویسد که «او معلومات خود را از کتب دیگران گرفته است، و به ویژه کتاب الجیهانی را سلخ کرده است» . ابو عبد الله جیهانی چنانکه می دانید وزیر سامانیان بوده است و کتابی در المسالک و الممالک داشته که از میان رفته است، و کتاب البلدان ابن الفقیه جای آن را گرفته است ^(۱۹).

این کتاب نیز به سال ۸۸۵ در زمره کتب هشتگانه یی که یاد شد در «المکتبه الجغرافیه» چاپ شده است.

.۷ ابن رسته (وفات حدود ۲۹۰ ه.ق).

ابوعلی احمد بن عمر بن رسته اصفهانی مؤلف کتابی است به نام الاعلاق النفیسه (آویزه های گرانبها) که آن را به سال ۲۹۰ ه.ق. در اصفهان نوشته است ^(۲۰). اصل کتاب دائره المعارف گونه ای است در هفت مجلد، در مورد بلدان، و تاکنون به وجود یک نسخه خطی آن در موزه بریتانیا پی برده اند. ^(۲۱) یک مجلد از آن در زمره کتب هشتگانه مذکور در فوق در المکتبه الجغرافیه چاپ شده است. و آن درباره شگفتیهای آسمانها و مرکزیت زمین نسبت به آنها و حجم زمین بحث می کند. آنگاه به وصف مکه و مدینه می پردازد و دریاها و رودخانه های معروف و «اقالیم سبعه» را وصف می کند، و به ویژه راجع به ایران بحث مفصلی دارد ^(۲۲). یاقوت و مقدسی از آن زیاد نام می برند.

ترجمه آلمانی این کتاب به سال ۱۹۰۵ م. انجام گرفت ^(۲۳).

مؤلفان جغرافیای خصوصی

.۱ در این رشته باید از الهمدانی، ابو محمد حسن بن احمد بن یعقوب بن یوسف بن داوود الهمدانی (از قبیله همدان یمن) معروف به ابن الحائک (وفات ۳۳۴ ه.ق. در زندان صنعاء) نام برد که در علم فلک و طبیعیات و جغرافیا آثاری داشته که یکی از مهمترین آنها صفه جزیره العرب خاصه نام دارد، و آن درباره جزیره العرب از کتب بسیار قدیم و سودمند است و هنری مولر ^(۲۴) مستشرق آلمانی در (سال ۱۸۸۴ م). آن را با حواشی و تعلیقات زیاد چاپ کرد، یکی نیز کتاب الاکلیل در وصف یمن است، و کتابی سودمند است و جرجی زیدان در کتاب العرب قبل الاسلام خود از آن بسیار سود جسته است ^(۲۵).

.۲ دومین نویسنده معتبر در جغرافیای خصوصی، احمد بن فضلان است که در سال (۳۰۹ ه.ق). مقتدر عباسی او را به مهمی سیاسی روانه دربار پادشاه اسلاوها (صقالبه) کرد، و او بر اساس این مسافرت خود سفرنامه یی نوشت که به نام خود او رحله بن فضلان مشهور شده است . وی در این کتاب، از زمان ترک بغداد تا بازگشت خود، آنچه دیده بوده از جمله وصف بلغاریان و عادات و رسوم ایشان به رشته تحریر در آورده است.

کتاب