خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل جهان بینی ابن خلدون ؛ تولد علم تاریخ

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جهان بینی ابن خلدون ؛ تولد علم تاریخ :

اگر توسیدید، مورخ نامدار یونانی را نخستین مورخ علمی به حساب بیاوریم که کار خود را بر اساس تحلیل علمی ارائه می کند، قطعا باید اذعان کنیم که تا قبل از قرن نوزدهم، هیچ کس جز عبدالرمان بن خلدون، از توسیدید پیشی نگرفته است . اگر اولی، مبدع تاریخ است، قطعا دومی پایه گذار تاریخ به عنوان علم محسوب می شود .

از توسیدید تا ابن خلدون

توجه به زندگی اجتماعی انسان و سیر مطالعه حیات اجتماعی در بستر زمان، موضوعی بوده است که از زمانهای دور مورد توجه انسان اندیشمند قرار گرفته و شاید آغازگر تمدن اجتماعی بشری بوده است .

اما عنایت به علم تاریخ و توجه به ریشه حوادث و تحقیقات تاریخی از قرن هیجدهم به بعد در اروپا نضج گرفته است و انسان معاصر پدیده تاریخی را

Historical PHenomena

را به عنوان یک موضوع قابل مطالعه به روش علمی و توصیفی، مورد مطالعه قرار داده است .

البته شک نیست که از زمانهای دور، مسائل تاریخی به صورت کم و بیش روشن، خیال انسان را به خود مشغول داشته است . به طوری که دو هزار سال پیش، بابلی ها به مناسبت ضروریات و تشریفات اداری و مذهبی، صورتی از اعمال مهم سلاطین و سلسله ها ترتیب داده بودند . هیئتی ها نیز وقایع مربوط به حیات سیاسی و نظامی شان را به شکل منظم ثبت می کردند . همچنین تورات و ادبیات دینی، تاریخ گونه است . مثلا شرح حال عبریها و تحول تشکیلات و سازمانهای آنان را ضبط کرده است ^(۱) .

آنچه در عرصه تاریخ نویسی وجود داشته است، غالبا گزارش «واقعه ها» بوده است بی آنکه توجهی به تجزیه و تحلیل حوادث وجود داشته باشد . گزارش یک «حادثه » هرچند که روز و ماهش هم معین باشد، ولی بی ارتباط با سایر حوادث، چندان مفید معنی و مفهومی نمی باشد، زیرا در این صورت، حادثه به عنوان تک حادثه ای در زندگی بی ارتباط با زمینه ها و شرایط آن گزارش می شود .

خواست خداوند در تاریخ

غالبا در عرصه اندیشه مذهبی ادیان بنی اسرائیل و اعتقاد چنین است که فاعل همه کارها خداست و به طور کلی اعتقاد به فاعلیت مایشاء خداوند، نقطه جهان بینی تاریخی را از بین می برد . به اعتقاد آنها خداوند است که روند تاریخ را به طور جبری، انجام می دهد، و از طریق خلق «ملت برگزیده » خود قوم اسرائیل و یا با فرستادن فرزند خود! عیسی مسیح، قیمت تاریخ را رقم می زند . بی آنکه انسان در سرنوشت حیات اجتماعی دخالتی داشته باشد و مسئول اعمال خود باشد ^(۲) .

البته چنین اعتقادی هرگز در اندیشه اسلامی وجود ندارد، بلکه به گفته قرآن کریم، خواست انسان در طول خواست خداوند قرار گرفته، و هرچه در جامعه بشری اتفاق می افتند، دقیقا معلول کارها، عملکردها، و اراده های انسانی صورت می گیرد و خداوند تغییر جامعه و تاریخ را بی تحول ارادی، فکری انسانها انجام نمی دهد [… ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم] . «. . خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است، تغییر دهند …» .

تحول در بینش علم تاریخ

به طور کلی تا قرن نوزدهم تحقیق در علل و ریشه حوادث تاریخی و سعی در یافتن روابط میان آنها، تعمیم نیافته بود . تحول علم تاریخ، برخلاف تحول در سایر رشته های فکری نظیر فلسفه که از زمانهای خیلی دور جریان داشته و تقریبا بلاانقطاع به یشرفت خود ادامه داده است، تحولی است دیرتر و متاخر .

غالب تمدن های بزرگ، گروه زیادی فیلسوف، هنرمند، دانشمند در مهد خویش پرورانده اند . اما شماره مورخان نامی و معروف تا قرن هیجدهم همچنان اندک و محدود باقی مانده است .

دلیل اهمیت و عظمت مورخ را نباید در کثرت آثار او سراغ گرفت . آنچه در این زمینه، محک اعتبار و واقعی است، شیوه تحقیق و بینشی است که مورخ از تاریخ دارد .

هرگز چنین نیست که آنچه مورخ به دست آورده است، همواره پایدار و استوار باقی بماند و جانشینان او، نتایج کار او را درک و دنبال نمایند، چه بسا مقلدان و پیروان مورخان پیشین به حقیقت و عصاره کار، آنها وقوف نیابند و دستاورد مورخ، همچنان در بوته ابهام و تاریکی، باقی بماند . این مساله در جانشینان توسیدید و ابن خلدون صادق است .

شرط لازم پیشرفت و گسترش جهان بینی تاریخی، وجود شرایط مساعد فکری، سیاسی، اجتماعی است . این شرایط تا قرن نوزدهم به ندرت وجود پیدا کرده است شرط لازم توسعه جهان بینی تاریخی، آن است که انسان، باید «بار تاریخ گذشته خویش را بر دوش بکشد و سرنوشت تاریخی انسان را دریابد» .

«مورخ باید علاوه بر اخبار تاریخی هر قوم، از اوضاع جغرافیائی (آب و هوا، نژاد و جمعیت و مراسم اجتماعی، مجالس و محافل، احوال اقتصادی و مؤسسات اجتماعی، طبقات اجتماعی و معنویات (خط، زبان، هنر، فلسفه، دین) تشکیلات سیاسی، تاسیسات روحانی، مطلع بوده و بحث کند» ^(۳) .

ابتکار علمی مورخ یونانی

به جز دو مورد، یکی «توسیدید» در یونان توسیدید و دیگری «ابن خلدون » در تمدن اسلامی تاریخ نگاری، صرفا حالت وقایع نگاری داشته است، تاریخ به معنای واقعی کلمه توسط توسیدید (۴۶۰ – ۳۹۵ ق م) پایه گذاری شده است . البته پیش از او، هرودوت (۴۸۰ – ۴۲۵ ق م) کمک شایسته ای در تفکیک جهان بینی تاریخی از اساطیر و افسانه های کهن، نموده است .

اما هدف هرودوت آن بود که، داستانهای جذاب را از خطر فراموشی برهاند و از این جهت، وی، از مفاهیم «زمان و علیت » درک روشنی نداشته است ^(۴) .

شاید اولین مورخی حیات اجتماعی انسان را به طور عالمان مطالعه کرده و به رشته تحریر آورده است، «توسیدید» است .

در کار توسیدید نظم منطقی وجود دارد . وی در جنگ «پلوپونز» ^(۵) ، ابتداء علل نزدیک وقوع حادثه را ذکر می کند، سپس به ذکر علل دورتر می پردازد و در آخر، حوادث را به صورت خشک و بی پیرایه بیان می نماید . توسیدید آیا جنبه های افسانه ای و سحرانگیز وقایع کاری نیست . وی در جستجوی کشف «حقیقت » است . باز اینجا می توان گفت: انسان از نقش خویشتن در جامعه و در تاریخ آگاهی یافته است . انسان است که حادثه آفرین است، امور; تابع قوانین هستند و وقایع تاریخی به طور تصادفی به وجود نمی آیند . بنابراین فهم آنها نه تنها ممکن، بلکه ضروری است .

فایده عمده تاریخ «توسیدید» را عبارت از آن می داند که می توان نشانی از توجه او به «علیت » در تاریخ یافت که به موجب آن، در اوضاع و احوال مشابه علتهای واحد می بایست نتایج مشابه داشته باشد . توسیدید، بین جنگهای پلوپونز با جنگهای قدیمیتری که میان یونانیها روی می داده است، تفاوت بسیار می یابد . اما این تفاوت را نه از راه تشبث به اراده خدایان توجیه می کند و نه از خواست اشخاص می داند که در این جنگها شرکت داشته اند، بلکه می کوشد تا آن را منسوب به تفاوت در نوع زندگی عصر جنگهای پلوپونز با روزگاران گذشته یونان نماید .

از مقایسه ای که وی میان زندگی یونانیان قدیم و یونانیان روزگار خویش می کند بر می آید که این مورخ صاحب نظر، دگرگونی شرایط و احوال زندگی انسان را نتیجه دگرگونی آرام و بی سر و صدایی می بیند که به حکم نوعی ضرورت در تمام شهرها روی می دهد . درست است که این ضرورت را تعریف نمی کند اما به هرحال آنچه او، در این توالی رویددادها می یابد، چیزی نیست جز قاعده «علیت » گذشته از این دید فلسفی که تاریخ او را امتیازی خاص می بخشد و شیوه ای که توسیدید در نقد اسناد و ماخذ به کار می بندد، تازگی دارد ^(۶) .

آمیختگی تاریخ با اساطیر و افسانه ها، مورخ و خواننده تاریخ را از کشف «حقیقت » باز می دارد و خواننده هرگز نمی تواند واقعیت را از افسانه تشخیص دهد و در نتیجه از پیش بینی اجتماعی و عبرت آموزی تاریخی باز می ماند .