خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تاویل قرآن از دیدگاه امام خمینی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تاویل قرآن از دیدگاه امام خمینی :

عضو هیات علمی دانشگاه قم

چکیده

این مقاله پس از بیان معنی تاویل قرآن کریم به ضرورت آن از نظر عقلی و نقلی پرداخته و دیدگاههای مختلف مسلمانان را در

مورد تاویل بیان کرده است . آنگاه به تفاوت تاویل و تفسیر پرداخته و چون تاویل را قسیم تفسیر دانسته است، هیچکدام از تاویلات

عرفانی را تفسیر به رای نشمرده است; سپس روش امام خمینی در تاویل قرآن را تطابق دادن بین کتاب تدوین و کتاب تکوین

دانسته است و نمونه هایی را به عنوان شاهد بر این روش بیان کرده است

.

کلید واژه ها: تاویل، تفسیر، تشبیه و تنزیه، راسخان در علم، کتاب آفاقی، کتاب انفسی، کتاب تدوینی

.

۱ .

مقدمه

تفسیر قرآن کریم از همان ابتدای نزول مورد توجه مسلمانان بوده و هر کس باندازه فهم و استعداد خود به شرح و توضیح آیات

شریفه اهتمام می ورزید . ولی مساله تاویل قرآن – با آنکه مکرر در آیات شریفه بیان شده است – همیشه با نوعی تردید و شک همراه

بوده و دیدگاههای غیر معتدل در مورد آن اظهار شده است . به همین جهت ما ابتدا ضرورت تاویل و تفاوت آن را با تفسیر بیان

کرده و سپس دیدگاههای امام خمینی را در مساله تاویل قرآن توضیح می دهیم

.

۲ .

ضرورت تاویل

تاویل در لغت پایان و سرانجام چیزی را گویند و در روایات باطن قرآن را تاویل آن دانسته اند . مثلا در روایات متعددی آمده است

که قرآن دارای ظاهر و باطنی است [۱] و در روایات دیگری آمده است که: «ظهره تنزیله و بطنه تاویله [۲]» ; باطن قرآن همان

تاویل آن است

.

و اما قرآن کریم در سوره آل عمران تنها به وجود تاویل برای تمام قرآن یا برای آیات متشابه و اینکه آن تاویل را غیر از خداوند و

راسخان در علم کسی نمی داند، تصریح شده است [. آل عمران، آیه ۷] ولی از آیه شریفه «یوم یاتی تاویله » [اعراف، آیه ۷] و «هذا تاویل

رؤیای من قبل » [یوسف، آیه] استفاده می شود که تاویل همان واقعیت خارجی است که فراتر از الفاظ و عبارتها است . نفس ظهور

امام زمان علیه السلام و یا روز قیامت تاویل قرآن است و نیز آمدن حضرت یعقوب با همسر و فرزندان خود نزد حضرت یوسف علیه

السلام تاویل آن خواب حضرت یوسف است

.

مرحوم سید حیدر آملی می گوید: «تاویل قرآن عقلا و نقلا واجب است » [۳

].

متاسفانه پس از این عبارت قسمتی از کتاب او از بین رفته است و دلیل او بر این مدعا معلوم نیست; اما می توان ادعا کرد که آیات

فراوانی در قرآن کریم وجود دارد که اگر این آیات تاویل نشوند و بر واقعیتی فراتر از الفاظ و عبارتها حمل نشوند، تشبیه و تجسیم

لازم آمده و نسبتهای ناروا به خدای متعال داده خواهد شد . عبارت هایی از قبیل «وجه الله » ، «یدالله » ، «جنب الله » ، «روح الله

»

،

«

نفس » ، «سمع » ، «بصر» ، «قول » ، «کلام » ، «مجی ء» ، «استواء» ، «غضب » ، «سخط » ، «مکر» ، «استهزاء» ، «خدعه » ، «نسیان » و . . . در

قرآن کریم و روایات بکار رفته و معمولا این کلمات با لوازم مادی به کار می روند و نسبت دادن آنها به خدای متعال معنایی غیر از

معنای معهود ذهنی را می طلبد

.

ملا صدرا دیدگاههای مختلف را در باب تاویل آیات متشابهی که اثبات ید یا استواء بر عرش نموده است چنین گزارش نموده است

: «

روش اهل لغت و اهل حدیث حنبلیان آن است که به ظاهر الفاظ تمسک می کنند، هر چند بر خلاف عقل باشد . ولی روش اصحاب

فکر آن است که این آیات را طوری تاویل نمایند که با فکر آنان هماهنگ باشد . معتزلیان در مباحث مربوط به مبدا طرفدار تنزیه

بوده و این آیات را تاویل می کنند; ولی در مباحث مربوط به معاد این الفاظ را بر همان ظاهر خود ابقا می نمایند; اما روش صحیح

آن است که این آیات نه بر تشبیه و نه بر تنزیه حمل نشود» [۴

].

وهابیان هرگز به سراغ تاویل نمی روند . عبدالعزیز بن باز می گوید: «ما معتقدیم که خداوند صورتی دارای جلال و جمال داشته و

نیز معتقد هستیم که خداوند دو چشم حقیقی دارد و به اتفاق اهل سنت چشمان خداوند دو عدد است و نیز معتقد هستیم که

خداوند دو دست بزرگ و با کرامت دارد [۵

]» .

چنانکه روشن است این کلام بر تشبیه خداوند به خلق و جسمانی معرفی کردن خدای متعال و در نتیجه محدود شدن خداوند و

ترکیب و همراه نقص دانستن صراحت دارد و انکار تاویل نتیجه ای غیر از این نخواهد داشت

.

برخی نیز گفته اند «تاویل قرآن کریم اصلا جایز نیست و آن را تنها در سه حدیث پذیرفته اند: ۱- الحجر الاسود یمین الله فی الارض

;

حجراسود دست راست خدا در زمین است; ۲- قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمان; دل مؤمن میان دو انگشت از انگشتان

خدای مهربان است; ۳- انی لاجد نفس الرحمان من جانب الیمن » [۶] ; من دم خدای مهربان را از سمت یمن می یابم

با توجه به آنچه گذشت روشن شد که چهار نظر مشهور در باب تاویل قرآن وجود دارد

:

۱-

افراط برخی از معتزله و نیمه فیلسوفانی که تمام آیات مربوط به توحید و معاد را تاویل و بر غیر ظاهرشان حمل می نمایند

.

۲-

تفریط حنبلیان که تمام ظواهر الفاظ را پذیرفته و بر همان معنای ظاهر الفاظ حمل کرده اند; گویا که قرآن هرگز تاویل ندارد

.

۳-

نیمه اعتدال که در میان عالمان شیعی نیز دیده می شود که آیات مربوط به توحید را تاویل می کنند; اما آنچه را مربوط به معاد

و نعمت های بهشت یا عذاب جهنم است بر ظاهر آن حمل می کنند

.

۴-

اعتدال واقعی: محی الدین ابن عربی می گوید: «هر صورت حسی دارای یک روح معنوی است و صورت حسی آن ظاهر، و روح

معنوی آن باطن است و صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی; به این جهت باید همیشه بین ظاهر و باطن جمع نمود و مقصود از

عبرت نیز همین عبور از ظاهر به باطن است و آنانکه بر ظاهر جمود می ورزند، از صورت ظاهر هرگز عبور ننموده و عبرت گرفتن

را تنها به تعجب نمودن منحصر دانسته اند [۷

]» .

فقهای بزرگ معمولا در برابر تاویل موضع منفی گرفته و باب تاویل قرآن را بسته اند، شاید بتوان گفت حق نیز با آنان است; زیرا

مدعیان دروغگو در اینجا فراوان است و برخی برای آنکه دست برداشتن خود از ظواهر شرع را توجیه نمایند به سراغ تاویل می روند

.

در عین حال باید گفت: گرچه سوء استفاده از آن نیز فراوان بوده است، اصل تاویل حق و غیر قابل انکار است

.

۳ .

تفاوت تفسیر و تاویل

تفسیر آشکار کردن مراد و معنای الفاظ است، بویژه الفاظی که مدلول آنها روشن نباشد . امام خمینی می فرماید: «به طور کلی

معنای تفسیر آن است که شرح مقاصد آن کتاب را بنماید و مهم، بیان منظور صاحب کتاب باشد . این کتاب شریف که به شهادت

خدای تعالی کتاب هدایت و تعلیم است و نور طریق انسانیت است باید مفسر در هر قصه از قصص آن بلکه هر آیه از آیات آن جهت

اهتداء به عالم غیب و حیث راهنمایی به طریق سعادت و سلوک طریق معرفت و انسانیت را به متعلم بفهماند . مفسر وقتی مقصد

از نزول را به ما بفهماند مفسر است; نه سبب نزول; آن طور که در تفاسیر وارد است [۸

]» .

اگر معنای تفاسیر همان باشد که امام خمینی ادعا کرده است باید گفت: «تاکنون تفسیری برای کتاب خدا نوشته نشده است [۹

]» .

زیرا آنگونه که امام خمینی فرموده است . فراگیری نکته های بدیع و بیان و وجوه اعجاز و شان نزول آیات و زمان نزول و مکی و

مدنی و اختلاف قراءات و اختلافات مفسرین و یادگیری قصص و حکایات و اطلاع از تاریخ گذشتگان همه اینها از مقصود و مراد

واقعی قرآن به دور است و حتی موجب حجاب و غفلت از قرآن کریم می باشد [۱۰] تفسیر حقیقی قرآن وظیفه اصلی است و از عهده

انسانهای ضعیف خارج است و آنچه که ذکر می شود تنها به عنوان احتمالی بیش نیست [۱۱]، و هر کدام در جای خود خوب است

;

اما نباید به آنها بسنده نمود و مقصود قرآن را به آن منحصر دانست [۱۲

].

از این کلمات که از حضرت امام خمینی نقل شد، استفاده می شود که مراد ایشان از تفسیر قرآن معنای اصطلاحی نیست . وقتی

می فرماید: تاکنون برای قرآن تفسیر نوشته نشده است مراد تفسیر باطن قرآن و مقصود واقعی آن است; ولی تفسیر به معنای

توضیح الفاظ و مفردات و آیات قرآن کریم بسیار است و فراوان نوشته شده است

.

به هر حال از روایات فراوانی استفاده می شود که تاویل قرآن غیر از تفسیر آن است و نسبت منطقی آنها تباین است; نه عموم مطلق

.

مثل: «یا حکم ان لهذا تاویلا وتفسیرا; ای حکم این تاویل و تفسیری دارد» [۱۳]، و «. . . علمنی تاویلها

و تفسیرها; تاویل و تفسیر آن

را به من بیاموز» [۱۴]، «ظهره تنزیله و بطنه تاویله; ظاهرش تنزیل آن و باطنش تاویل آن است » [۱۵]، البته گاهی تاویل و تفسیر به

جای یکدیگر بکار می روند; مثلا از ابن عباس نقل شده است که: «تفسیر بر چهار قسم است: ۱- آنچه را که هر کس باید بداند . ۲

–

ظرافتهای کلام که عرب آن را می فهمد . ۳- آنچه را که فقط عالمان می فهمند . ۴- آنچه را که جز خداوند کسی نمی داند» [۱۶

].

قسم سوم و چهار تفسیر در این کلام ابن عباس همان تاویل است که به خدای متعال و راسخان در علم اختصاص دارد

.

سید حیدر آملی تفسیر را در مقابل تاویل دانسته و می فرماید: «تفسیر یعنی بحث از کیفیت، اسباب و شان نزول آیات و امثال آن و

این جایز نیست، مگر آنکه روایت درستی در مورد آن آمده باشد ولی تاویل به معنای صرف نمودن آیات به معنای مناسب آن است و

این بر عالمان ممنوع نیست به شرط آنکه با قرآن و سنت موافق باشد» [۱۷

].

عبد الرزاق کاشانی نیز در ابتدای تاویلات خود تفسیر را در مقابل تاویل قرار داده است [. ۱۸

]

از آنچه گذشت روشن گردید که

:

۱-

تفسیر به عبارت و الفاظ و توضیح واژه ها ارتباط دارد، و تاویل به واقعیت مربوط است و در بیان مصداقهای خارجی و حقیقت

عینی آیات است

.

۲-

تفسیر به مشکلات و الفاظ غریب قرآن و غوامض آیات اختصاص دارد; ولی تاویل تمام قرآن فرا می گیرد و هر آیه ای یک صورت

ظاهری و یک باطن دارد که صورت باطن همان تاویل و حقیقت خارجی آیه است

۳-

احتمال دارد که تفسیر به احکام قرآن اختصاص داشته باشد [۱۹]، ولی تاویل همه آیات را اعم از احکام و غیر آنها در بر بگیرد

[۲۰].

۴-

دانش تفسیر برای هر کسی که با علوم ادبی و حدیث و علوم قرآن آشنا باشد ممکن است; ولی دانستن تاویل قرآن تنها برای

راسخان در علم میسر است

.

۵-

تفسیر بر دو قسم است: صحیح و باطل . تفسیر باطل همان تفسیر به رای است که محظور و ممنوع است . تاویل نیز بر دو

قسم است: به حق و به باطل . تاویل به حق آن است که به هدایت و ارشاد مربوط بوده و گوینده آن راسخان در علم باشد . و تاویل

به باطل تاویل اهل زیغ و اهواء است که به منظور فتنه و خراب کردن دین و اعتقادات مردم آیات متشابه را به دلخواه خود تاویل

می کنند

.

از آنچه گذشت روشن شد که استفاده های عرفانی بزرگانی چون محی الدین، قونوی، سید حیدر آملی و امام خمینی از آیات شریفه

قرآن هرگز تفسیر قرآن نیست تا کسی توهم کن