خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام :

شک نیست که تأثیر عامل اقتصادی در اندیشه اسلامی، از همان لحظه نخست که پیامبر خدا ، ظهور اسلام را اعلان کرد، جایگاه قابل توجّهی در زندگی مسلمانان داشته است. تأثیر این عامل، از طریق شکل گیری چالش های دینی که بر طبیعت دگرگونی مورد انتظار در فرصت های زندگی متکّی است، فزونی یافته و در پی آن، نفوذ طبقه سرمایه دار کاهشی مشهود یافته است.

زمانی که دامنه دولت اسلامی به سبب فتوحات، گسترش یافت و فرهنگ های جدید در جامعه اسلامی با هم آمیخت، نیاز به اقدام های سازمانی هماهنگ با حجم تحوّلات تحقّق یافته، احساس شد و نخستین مؤسّسه (نهاد) اقتصادی در قالب «بیت المال» ظهور یافت. این مؤسّسه نوپدید، مسؤولیت های مالی بزرگی را به ویژه در بُعد درآمدها و مخارج (هزینه های) مالی و تنظیم روابط بازار بر عهده گرفت.

تحوّل و گسترش حوزه جامعه اسلامی، با رشد جدّی اندیشه های اقتصادی نزد عالمان مسلمان همراه بوده است. بسیاری از این عالمان در شروح عمیقی که نوشته، و تجربه اسلامی طولانی در نگارش و تصنیف را بازتاب داده اند، واقعیت ها و اوضاع اقتصادی زمان خود را وصف کرده اند. رفته رفته حوزه های تولید معرفتی درموضوعات فراگیری مانند خراج، قیمت ها، پول ها، حسبه، تجارت، روابط زمین و سامان دهی بازار و… تنوّع یافت.

اهمیّت موضوع

اهمیّت این پژوهش مشتمل بر پاره ای عناصر مهم و ضرور است که پیشی داشتن اندیشه اسلامی را در حوزه اندیشه اقتصادی تأکید و تثبیت می کند. این عناصر به شکل پویاتر در نتیجه تلاش به کار رفته در این پژوهش روشن ترمی شود. این پژوهش نیازمند تلاشی مداوم برای دستیابی به گنجینه های میراث و مطالعه فهرست ها و منابع فراوان آن ها بود. مهم ترین عناصر برجسته این پژوهش در نکات ذیل تجلّی می یابد:

تلاش برای تکمیل حلقه پژوهش و تثبیت نگرش اسلامی مشتمل بر همه داده های معرفت بشری؛

آشکارسازی بُعدی مهم از درون مایه اندیشه اقتصادی اسلامی و فراهم سازی فرصت حقیقی برای پژوهشگران و متفکّران جهت احیای دوباره منابع میراث اسلامی و سازماند هی دوباره روند پژوهش و پرهیز از تکرار و کار موازی در بررسی مباحث؛

پرکردن خلا علمی آشکار، در سلسله پژوهش های علوم اجتماعی.

روش شناسی پژوهش

این پژوهش، بر تلاش جهت احصای تمام نوشته های معاصر در باب اقتصاد اسلامی مبتنی است که در نشریات عربی منتشر شده؛ سپس احصای مطالعات و پژوهش هایی که به تفکّر میراثی (سنّتی) چه در حوزه تألیفات و چه در حوزه پژوهش در باب اندیشه مؤلّفان است. این کار، اقدام هایی پژوهشی را می طلبد که باید پشت سر هم انجام می شد. این اقدام ها از این قرار است:

۱. جست وجو در تمام فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلامی و دائرهالمعارف ها و سرگذشت نامه های اسلامی معیّن، مانند الفهرست ابن ندیم (متوفای ۳۸۵ ق) و کشف الظنون حاجی خلیفه (متوفای

۱۰۶۷ ق) و دو کتاب ایضاح المکنون و هدیهالعارفین اسماعیل پاشای بغدادی (متوفای ۱۳۳۹ ق).

۲. نگاهی به تمام فهرست های نسخ خطّی قابل دسترس به ویژه در کتابخانه مؤسّسه آل البیت که کتابخانه ای اختصاصی است، برای کشف منابع بیش تر در باب میراث اقتصادی اسلام. طی این مرحله روشن شد نسخ خطّی فراوانی وجود دارد که عناوین آن ها در نوشته های یاد شده از ابن ندیم و حاجی خلیفه و بغدادی نیامده است.

۳. مراجعه به معجم های تخصّصی در میراث چاپ شده و نگاهی به آن ها و ثبت تألیفات چاپ شده در حوزه اقتصاد اسلامی به هدف آسان سازی دستیابی پژوهشگران به نسخ خطّی چاپ نشده برای پیشگیری از کار موازی یا پژوهش در تحقیق نسخ خطّی که پیش تر، تحقیق شده است.

۴. مطالعه غالب تألیفات چاپ شده و پاره ای نسخ خطّی و تأمّل در موضوعات آن ها و میزان ارتباط آن ها با اقتصاد و عرضه تعریف اجمالی از آن ها. در این مرحله، شماری از نسخ خطّی که عناوین آن ها، توهّم اقتصادی بودن موضوع آن ها را ایجاد می کرد، از پژوهش حذف شده اند.

۵. مراجعه به منابع میراث در حوزه تراجم مانند کتاب الاعلام خیرالدین زرکلی و معجم المؤلّفین عمررضا کحّاله و ارائه معرّفی اجمالی هرکدام از شخصیت های پژوهش های معاصر در باب فایل پاورپوینت کامل منابع میراث اقتصادی اسلام.

برای آشنایی با مطالعات معاصر درباره منابع میراث لازم بود تا نشریات عربی نگاه، و فهرست های تخصّصی پایان نامه های دانشگاهی بررسی می شد؛ در نتیجه روشن شد که مطالعات و پژوهش ها در حوزه میراث اقتصادی اسلام، بسیار محدود است. این پژوهش ها و مطالعات از این قرار است:

یک پایان نامه کارشناسی ارشد و هشت مقاله، درباره کتاب الخراج ابویوسف (متوفای ۱۸۲ ق)؛

یک پایان نامه کارشناسی ارشد و یک پژوهشنامه و دو مقاله، درباره کتاب الکسب شیبانی (متوفای ۱۸۹ ق)؛

یک مقاله درباره کتاب الاموال یحیی بن آدم (متوفای ۲۰۳ ق)؛

یک مقاله و یک پایان نامه دکترا درباره کتاب الاموال ابن زیخویه (متوفای ۲۴۷ ق)؛

یک مقاله و یک پژوهش درباره کتاب التبصر بالتجاره، جاحظ (متوفای ۲۵۵ ق)؛

دو مقاله در زمینه کتاب احکام السوق، کتانی (متوفای ۲۸۹ ق)؛

یک پژوهش درباره اندیشه اقتصادی اصفهانی (متوفای ۳۵۶ ق)؛

یک مقاله درزمینه کتاب احکام السلطانیه، ماوردی (متوفای ۴۵۰ ق)؛

شش اثر درباره اندیشه اقتصادی غزالی (متوفای ۵۰۵ ق) که عبارت است از دو مقاله و دو پژوهش و یک پایان نامه کارشناسی ارشد و یک رساله دکترا؛

یک پژوهش و یک رساله کارشناسی ارشد مربوط به کتاب الاشاره الی محاسن التجاره، دمشقی (متوفای ۵۷۰ ق)؛

شش مقاله و پژوهش درباره اندیشه اقتصادی ابن تیمیه (متوفای ۷۲۸ ق)؛

یک مقاله و یک پایان نامه کارشناسی ارشد درباره اندیشه اقتصادی ابن قیم جوزیه (متوفای ۷۵۱ ق)؛

دو مقاله مربوط به کتاب البرکه فی فضل السعی و الحرکه، جیشی الوصابی (متوفای ۷۸۶ ق)؛

پانزده اثر درباره کتاب العبر (مقدمه) ابن خلدون (متوفای ۸۰۸ ق) که عبارت است از دو مقاله و یازده پژوهش و یک پایان نامه کارشناسی ارشد و یک رساله دکترا؛

دو مقاله و یک پایان نامه کارشناسی ارشد درباره اندیشه اقتصادی مقریزی (متوفای ۸۴۵ ق).

بررسی و تحلیل

در بررسی مطالعات معاصر یاد شده می توان نکات مهم را به صورت اجمالی در محورهای ذیل آورد:

۱. فراوانی کمی عام

شمار منابع میراث درحوزه اقتصاد اسلامی به ۳۵۰ منبع می رسد؛ امّا مطالعات معاصر فقط به ۲۰ مورد از این منابع یعنی ۵/۷ درصد پرداخته است. همچنین شمار مؤلّفان به ۲۸۲ تن می رسد؛ امّا در مطالعات معاصر فقط به آرای ۱۸ تن از آنان یعنی ۶/۴ درصد پرداخته شده است. این امر، نشانه نبود سازوکار علمی یا پژوهشی روشمند و آگاهانه برای پوشش دادن به میراث فکری امّت و ژرف کاوی آثار خطّی در دسترس (به شکل فراگیر) است.

۲. توزیع کمی خاص

مطالعات معاصر در محدوده ای تنگ از پژوهش در حوزه اندیشه اقتصادی هر کدام از متفکّران مسلمان یا تحقیق درکتاب های آنان متمرکز شده است؛ برای مثال، شیبانی سه کتاب تألیف کرده است؛ در حالی که فقط کتاب الاکتساب فی الرزق المستطاب یا الکسب وی بحث و تحقیق شده است. از جاحظ، هفت کتاب تخصّصی دراقتصاد بر جای مانده؛ ولی فقط کتاب التبصر بالتّجاره مورد کاوش و پژوهش قرار گرفته شده است. ابن تیمیه، پنج کتاب دارد؛ ولی تنها کتاب الحسبه فی الاسلام مطالعه و بررسی شده است.

مقریزی، پنج کتاب تخصّصی تألیف کرده؛ ولی فقط کتاب اغاثهالامه بکشف الغمه، آن هم به صورت اجمالی بررسی شده است. نتیجه این کاستی، یکی اختلالی است که در روش تحقیق در اقتصاد اسلامی پدید آمده، و دیگری ادا نشدن حقّ بحث و شخصیت مورد بحث است.

۳. توزیع کیفی

به این ترتیب، مطالعات و پژوهش های اقتصادی معاصر باید به صورت فراگیر و شامل و جامع به موضوعات اقتصادی بپردازند؛ برای مثال، در موضوع قیمت ها، چهار کتاب اصلاً مورد مطالعه نبوده است. در موضوع فقر به ۱۹ کتاب و در موضوع پول به ۱۶ کتاب بی توجّهی شده است. مشکل دیگر این پژوهش ها آن است که بر اندیشه اقتصادی یکی از متفکّران یا عالمان مسلمان تمرکز شده؛ ولی برای کشف تلاش ها و کارهای دیگرانی که در همان موضوع، اثری به جای نهاده اند، کوشش نشده است؛ برای مثال، ابویوسف ادّعا کرده که بر اهتمام همه آنان که در موضوع خراج بحث کرده اند، احاطه یافته است؛ ولی در همان زمان، ۲۱ کتاب در باب خراج نگاشته شده بود که وی اطّلاعی از آن ها نداشته است. همچنین است موضوع کسب که فقط در یک کتاب (و آن هم کتاب الکسب شیبانی) مورد بحث قرار گرفته است؛ در حالی که در منابع میراث، بیست کتاب در موضوع کسب وجود دارد. غالب پژوهش های اقتصادی وضعیتی مشابه داشته اند؛ زیرا میزان مشارکت عمومی از ۵/۷ درصد فراتر نمی رود و این امر، نتایجی منفی را در پی داشته که یکی از آن ها تشکیک در میزان اعتبار پژوهش و میزان پایبندی محقّق به روش مندی مبتنی بر واقع گرایی است و چه بسا نشانه ای جدّی بر گرایش گزینش گرانه و گاه نا آگاهانه محقّق باشد. چنین وضعی، شکافی عظیم بر سر راه چگونگی ارتباط با میراث پدید می آورد.

۴. تکراری بودن

منظور از تکراری بودن، تمرکز بر یک بُعد از بحث و مغفول نهادن ابعاد دیگر در مطالعه آرای یک شخصیت است؛ برای مثال، ابن خلدون را می توان نام برد که پانزده مورد پژوهش در باب اندیشه اقتصادی او (فقط با مطالعه کتاب مقدّمه وی) انجام شده؛ در حالی که هیچ کس به کتاب طبیعهالعمران وی اشاره نکرده است یا ابن تیمیه که در هفت پژوهش به اندیشه اقتصادی او در موضوع حسبه پرداخته شده؛ ولی دیگر تألیفات وی نادیده گرفته شده است.

۵. تخصّص گرایی

مشکل دیگر پژوهش های معاصر یاد شده، تخصّصی نبودن آن ها است. به عبارت دیگر، در این پژوهش ها متغیّرهای اقتصادی خاص به طور مشخّص طرح و بررسی نشده است؛ برای مثال، از میان نُه مورد پژوهشی که درباره کتاب الخراج ابویوسف شده، فقط یک پژوهش به شکل تخصّصی به موضوع توافق در سرمایه گذاری پرداخته است. از مجموع پانزده پژوهش که در باب اندیشه اقتصادی ابن خلدون انجام شده، فقط پنج پژوهش به طور تخصّصی به مفاهیمی مانند مالکیت، امور مالی دولت، تفسیر اقتصادی تاریخ، قیمت، تولید و رشد اقتصادی پرداخته است.

این کاستی پژوهشی در مطالعه اندیشه ابن تیمیه و مقریزی نیز جریان دارد. به طور کلّی، از این میان، ۶۳ پژوهش به صورت تخصّصی به موضوعات مورد بحث پرداخته است. اگر از این میان، مقالات را هم استثنا کنیم، نسبت پژوهش های تخصّصی به ۱۱ درصد یعنی ۷ مورد کاهش می یابد.

این امر نشان می دهد که پژوهشگران در پژوهش های خود به تعمیم و انتخاب عناوین عام بیش تر تمایل دارند؛ از این رو عناوین عریض و طویل و تکراری را برمی گزینند و به اصل تخصّص در پژوهش و مطالعه موضوعات معیّن پایبند نیستند.

۶. اصالت علمی

منظور از اصالت علمی، شناخت حجم پژوهش های انجام شده در سطح پایان نامه های دانشگاهی یا دیگر پژوهش های معتبر است. در این چارچوب، پایان نامه های دانشگاهی از چهارده مورد فراتر نمی رود که نُه مورد از آن ها پایان نامه های کارشناسی ارشد و پنج مورد، رساله دکترا است. پژوهش های معتبر غیردانشگاهی از هیجده مورد فراتر نمی رود که یازده مورد از آن ها، اندیشه اقتصادی ابن خلدون را بررسی کرده است.

۷. رویکرد دائرهالمعارفی

بسیاری از متفکّران مسلمان، در موضوعات متنوّع اقتصادی دستی داشته، و در برخی موضوعات تخصّصی اقتصادی هم کارهایی کرده اند که آنان را با عنوان متفکّران دائرهالمعارفی می شناسیم؛ مانند جاحظ که هفت کتاب و مقریزی پنج کتاب، در باب موضوعات اقتصادی نگاشته است. با این حال، بسیاری از عالمان با اندیشه های گسترده خویش در پیشبرد اقتصادی نقش داشته اند؛ ولی نام هیچ کدام از آن ها در هیچ پژوهش علمی درج نشده و حتّی اشاره ای هم به آنان نشده است. از این دسته مؤلّفان می توان برای مثال نام برد:

۱. علی بن محمّد دائنی (متوفای ۲۲۵ ق) که چهار کتاب در باب مال و اقطاع و ضرب سکّه درهم و دینار به نام او ثبت شده است؛

۲. علی بن مهزیار دورقی (متوفای ۲۵۰ ق) که او نیز چهار عنوان کتاب در باب تجارت، اجاره، توزیع خمس، کسب و کنترل رفتار مادّی در زندگی تألیف کرده است؛

۳. محمد بن مسعود عیّاشی (متوفای ۳۲۰ ق) که سه عنوان کتاب در باب تجارت، جزیه و زهد نوشته است؛

۴. اسحاق بن یحیی بن زرقاله (متوفای ۳۷۷ ق) که دو کتاب در باب صناعت و خراج نگاشته است؛

۵. احمد بن محمّد بن رفعه (متوفای ۷۱۰ ق) که سه کتاب در باب احتساب، موازین (وزن ها) و مکاییل (کیل ها) تألیف کرده است؛

۶. عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی (متوفای ۹۱۱ ق) که دو کتاب به نام اصول الرزق و السعی للمکاسب (اصول روزی و تلاش برای کسب) و ذم الضرائب (ذم مالیات ها) نگاشته است؛

۷. احمد بن لیمان بن کمال پاشا (متوفای ۹۴۰ ق) که سه کتاب در باب مبادلات ربوی و ذم فقر و موضع اسلام درباره تلاش (کار) و تنبلی و بیکاری تألیف کرده است؛

۸. زین الدّین بن ابراهیم بن نجیم الحنفی (متوفای ۹۷۰ ق) که سه کتاب در باب، اقطاع، رشوه و روابط ارضی در مصر دارد؛

۹. محمّد بن بیر البرکوی (متوفای ۹۸۱ ق) که سه کتاب در باب، غنا، فقر و کسب و وقف درهم ها و کالاهای منقول تألیف کرده است؛

۱۰. عبدالغنی بن اسماعیل نابلسی (متوفای ۱۱۴۳ ق) که سه کتاب در باب نرخ گذاری، کسب از راه رشوه و هدیه به نام او ثبت شده است؛

۱۱. محمد بن اسماعیل صنعانی (متوفای ۱۱۸۱ ق) که چهار کتاب در باب ربا، فقر و کسب نوشته است.

منابع تخصّصی در باب میراث اقتصادی اسلام

منابع اسلامی در حوزه میراث اقتصادی، موضوعات و عناوین متعدّدی دارد که، بسیاری از مسائل اقتصادی را پوشش می دهد و می توان این مسائل را در بخش های آتی طبقه بندی کرد:

عنصر زمین

بحث از زمین، شامل اوصاف آن از قبیل خراجی بودن یا عشری بودن (زمین هایی که مالیات یک دهم از آن ها گرفته می شد) و یا ملکی بودن آن می شود. بحث از زمین، متضمّن بیان احکام شرعی مربوط به روابط زمین و از جمله میزان امکان خراج بستن بر زمین وقفی می شود.

در این زمینه، شماری از عالمان، کتاب هایی تألیف کرده اند؛ از جمله ایشان است:

ابن نجیم (متوفای ۹۷۰ ق) که فقیه و اصولی بوده و کتاب التحفهالمرضیه فی الاراضی المصریه[۱] را تألیف کرده است. مرعی الکرمی (متوفای ۱۰۳۳ق) موّرخ و ادیبی از طولکرم (فلسطین) است و کتاب تهذیب الکلام فی حکم ارض مصر و الشام از او است. مصطفی البکری (متوفای ۱۱۶۲ ق) عارفی دمشقی است و کتاب الفیض الجلیل فی اراضی الخلیل، از او است. تهانوی لغوی اهل هند است و کتاب احکام الاراضی[۲] را نگاشته و احمدالروحی که رساله فی الاراضی الخراجیه و العشریه و المملکه[۳] از آن او است.

مصرف

در این دسته تألیفات، احکام واجب در باب میانه روی و عدم اسراف در مصرف مواد غذایی و فواید و مضار آن و لزوم مراعات جانب میانه در مصرف غذاهای پاکیزه و پرهیز مطلق از ناپاکی ها ذکر شده است.

البرقی (متوفای ۳۷۶ ق) فقیهی شیعی از اهل کوفه که کتاب الآمال را تألیف کرده است و ابن رقیقه (متوفای ۳۶۵ ق) که کتاب الغرض المطلوب فی تدبیرالمأکول والمشروب را نگاشته، و ابن تیمیه که مجتهد و حافظ و محدّ ثی از اهل حرّان بوده و کتاب اکل الحلال را نوشته وعبدالرزاق انطاکی که کتاب ذریعهالطعام را تألیف کرده است.

بیت المال

در این باب، شروحی درباره درآمدها و هزینه های بیت المال و اداره بیت المال و میزان قدرت حاکم در دخالت در امور زندگی اقتصادی به هدف کسب درآمدهای جدید، تألیف شده است.

ابن مهزیار (متوفای ۲۵۰ ق) که فقیهی از خوزستان است، کتاب «الخمس»؛ حمید بن زیاد (متوفای ۳۱۰ ق) که فقیه و اصولی و از اهل کوفه است، کتاب «الخمس»؛ طحاوی (متوفای ۳۲۱ ق) که مجتهد و حافظ قرآن و موّرخ و از اهل طحا (مصر) است، کتاب «قسم الفیء والغنائم»؛ الانباری (متوفای ۳۲۲ق) ادیب و اهل انبار عراق، کتاب «بیت مال السرور» و «الدواوین» قمی (متوفای

۳۶۸ ق) فقیه و محدث از بغداد، کتاب «الجزیه»؛ ابن مماتی (متوفای ۶۰۶ ق) ادیب اهل اسیوط، کتاب «قوانین الدواوین»؛ الفرکاح (متوفای ۶۹۰ ق) مجتهد و موّرخ مصری کتاب «الرخصه العمیمه فی

احکام الغنیمه»[۴] ابن تیمیه، کتاب «المظالم المشترکه» و «رساله فی مسأله شراء السلطان الارض من بیت المال لنفسه»[۵]، و بلاطنسی (متوفای ۸۶۳ ق) فقیهی اهل بلاطنس در نزدیکی لاذقیه سوریه، کتاب «تحریرالمقال فی ما یحل ویحرم من بیت المال»؛ مولا خسرو (ق ۸۸۵)، کتاب «رساله فی بیت المال و کیفیه تصرفه و فی مصارفه العشره»؛ کمال الدین (ره) خلیفه (متوفای ۹۷۳ ق) فقیهی اهل ترکیه، کتاب رساله فی مصارف بیت المال؛ شرنبلالی[۶] (متوفای ۱۰۶۹ ق) فقیهی مصری، کتاب «الدره الیتیمه فی احکام الغنیمه»؛[۷] حموی (متوفای ۱۰۹۸ ق) کتاب «رساله المرتبات المرصده من بیت المال»؛[۸] کاظمی (متوفای قرن یازدهم هجری)، کتاب «وجوب الخمس حال استتال الامام»؛[۹] مازندرانی (متوفای

۱۱۷۳ ق) فقیهی امامی مذهب از اصفهان، کتاب «الخمس»؛[۱۰] ابن سوده المری (ت ۱۱۹۴ ق) کتاب «رساله فی مسائل الزکاه والاخماس»؛ ابن جنید، کتاب «الانفال والغنائم»؛ و ابن یقطین که کتاب «الفی ء والخمس» از وی بر جای مانده است.

تجارت

کتاب هایی که در این باب نگاشته شده، پاره ای شکل های تبادل تجاری، شروط تجارت، شناخت گوهرها وکالاهای تجاری، مقایسه بین کارها و اثبات برتری کار تجاری را در بر می گیرد.

صفوان الجبلی (متوفای ۲۱۰ ق) محدّث امامی از اهل کوفه، کتاب «التجارات» و «البیع و الشراء»؛ الزاهری (متوفای ۲۲۰ ق) فقیه امامی، کتاب «البیع و الشراء»؛ ابن مهزیار، کتاب «التجارات و الاجارات»؛ جاحظ (متوفای ۲۵۵ ق)، بزرگ سرآمدان ادب در بصره، کتاب «التبصر بالتجاره» و «فی مدح التجاره و ذمّ عمل السلطان»؛ ابن سماعه (متوفای ۲۶۳ ق) شیعی مذهب و اهل کوفه، کتاب «الشراء و البیع»؛ حنبلی (متوفای ۲۹۸ ق) کتاب «المعاملات»؛ خلال، فقیهی از بزرگان حنابله، کتاب «البحث علی التجاره والصناعه والعمل»؛ عیاشی، فقیه امامی مذهب از اهل سمرقند، کتاب «التجاره»؛ ابوالفرج اصفهانی (متوفای ۳۵۶ ق) از سرآمدان ادب، کتاب «دعوهالتجار»؛ سلمی (متوفای ۴۱۲ ق) عارف وحافظ قرآن از اهل نیشابور، کتاب «درجات المعاملات»؛ سمعانی (متوفای ۵۶۲ ق) فقیهی اهل مرو، کتاب «الربح و الخساره فی الکسب و التجاره»؛ دمشقی متوفای پس از ۵۷۰ ق) کتاب «الاشاره الی محاسن التجاره»؛ ابن منقذ، متوفای ۵۸۴ ق)، امیر و ادیب، کتاب «التجایر المربحه و المساعی المنجحه»؛ ابن جماعه (متوفای ۷۳۳ ق) فقیه و موّرخی از اهل حماه (سوریه) کتاب «معونهالمکتسب و بغیهالتاجر المحتسب»؛[۱۱] ابوالسعود (متوفای ۹۸۲ ق) فقیهی از موالی روم، کتاب «قانون المعاملات»؛ ابن عصفور، (متوفای ۱۱۳۱ ق) فقیهی امامی از بحرین، کتاب «مسائل تتعلق بالعطاره و التجاره عامه[۱۲]»؛ نراقی (متوفای ۱۲۱۱ ق) شیعی امامی، کتاب «انیس التاجرین»؛ شیخ انصاری (متوفای ۱۲۸۱ ق) فقیهی امامی، کتاب «المتاجر»؛ میرزا حبیب اللَّه رشتی (متوفای ۱۳۱۲ق) فقیه واصولی امامی، کتاب «المتاجر»؛[۱۳] انسی (متوفای ۱۳۴۷ ق) ریاضیدان اهل بیروت، کتاب «البسط الوافر فی حساب التاجر»؛ نبهانی (متوفای ۱۳۵۰ ق) ادیب فلسطینی، کتاب «دلیل التجار الی اخلاق الاخیار»، ابن الشاه طاهری، کتاب «دعوهالتجار»؛ و مؤلّفی ناشناخته که کتاب «المتاجر و البیع»[۱۴] از او بر جای مانده است.

حسبه

کتاب هایی که در این باب تألیف شده است، نقش محتسب را در سامان بخشیدن به اوضاع اقتصادی و پیگیری مسؤولیت های بیت المال و شناخت ماهیت حرفه هایی که افراد پیشه می کنند، توضیح داده، شرایط و وظایف محتسب و پاره ای موانعی را که بر سر راه انجام وظایف مأموریت او وجود دارد، بررسی می کنند.

ابن طیب سرخسی (متوفای ۲۸۶ ق)، ادیب و موّرخ، کتاب «الحسبهالکبیر» و «حسن الصناعه والحسبهالصغیره»؛ ابن عبدون (متوفای ۲۹۹ ق)، فقیه و اصولی، کتاب «رساله فی القضاء و الحسبه»؛ ابن السقطی اندلسی (متوفای قرن پنجم هجری)، کتاب «آداب الحسبه»؛ شیزری (متوفای ۵۹۰ ق) کتاب «النهایه الرتبه فی طلب الحسبه»؛ سنامی (متوفای ۶۹۶ ق)، کتاب «نصاب الاحتساب»؛ ابن الرفعه (متوفای ۷۱۰ ق)، فقیه مصری، کتاب «الرتبه فی الحسبه»؛ ابن تیمیه، کتاب «الحسبه فی الاسلام»؛ ابن الاخوه (متوفای ۷۲۹ق) کتاب «معالم القربه فی احکام الحسبه»؛ ابن لسام بسام، محتسب، (متوفای پیش از پایان قرن هشتم هجری)، کتاب «نهایهالرتبه فی طلب الحسبه»؛ کاشفی (متوفای ۹۱۰ ق) فقیه و ادیب، کتاب «میامن الاکتساب فی قواعدالاحتساب»؛ احمد الرومی (متوفای ۱۲۷۵ ق) که فقیهی از آناتولی ترکیه است، کتاب «نصاب الاحتساب»؛ منق رومی (متوفای ۹۹۲ ق) خالی (متوفای ۱۳۲۴ ق) کتاب «احکام الاحتساب»[۱۵]؛ محمدالاشعری، کتاب «الرتبه فی شرایطالحسبه»؛ گروهی از نویسندگان ناشناخته، کتاب «رساله فی الاحتساب»؛[۱۶] و «رساله فی آداب الحسبه و رساله فی الحسبه»[۱۷] و «عالی الرتبه فی احکام الحسبه».

خراج

کتاب هایی که در این باب تألیف شده، به انواع غلاّت و انواع زمین های مفتوح و احکام شرعی آن ها و هزینه های بیت المال و اداره مالی ارتش و انواع سکّه ها و وزن ها و احکام تصرّفات امام در اراضی مفتوح العنوه و موارد مصرف مال خراج پرداخته اند.

ابویوسف (متوفای ۱۸۲ ق) که مجتهدی از اهل کوفه و مصاحب ابوحنیفه بوده کتاب «الخراج»؛ موسی الرازی که تا پیش از سال ۱۸۹ ق زنده بود، کتاب «الخراج»؛[۱۸] یحیی بن آدم (متوفای ۲۰۳ ق) که محدّث وفقیهی اهل کوفه است، کتاب «الخراج»؛ لؤلؤیی (متوفای ۲۰۴ ق) که فقیهی اهل کوفه است، کتاب «الخراج»؛ هیثم بن عدی (متوفای ۲۰۷ ق)، که موّرخ و ادیبی از اهل کوفه است، کتاب «الخراج»؛ اصمعی (متوفای ۲۱۶ ق)، روایتگر اوضاع عرب ها و اهل بصره، کتاب «الخراج»؛ جعفر بن مبشر (متوفای ۲۳۴ ق) فقیه و محدّث، کتاب «الخراج»؛ ابن سهل (متوفای ۲۷۰ ق) کتاب «الخراج»؛ داوود ظاهری (متوفای ۲۷۰ ق) مجتهدی از اهل کوفه، کتاب «الخراج»؛ ابن الماشطه که در سال ۳۱۰ ق زنده بود، کتاب «الخراج»؛ ابن بشار کاتب (متوفای ۳۱۲ ق) کتاب «الخراج»؛ عیّاشی، کتاب «الجزیه و الخراج»؛ ابن جراح (متوفای ۳۳۰ ق) کتاب «الخراج»؛ کلوذانی که در سال ۳۳۶ ق زنده بود، کتاب «الخراج»؛ ابن وصیف (متوفای ۳۷۰ ق) کاتبی اهل بغداد، کتاب «الایضاح

و التثقیف فی آئین الخراج و رسومه»؛ ابن زرقاله (متوفای ۳۷۷ ق)، کتاب «الخراج الکبیر» و «صناعهالخراج الصغیر»؛ ابن رجب (متوفای ۷۹۵ ق) که فقیه و موّرخی از اهل

بغداد، بود کتاب «الاستمزاج فی احکام الخراج»؛ کرکی (متوفای ۹۴۰ ق)

کتاب «قاطعهاللجاج فی تحقیق حلّ الخراج»؛ قطیفی (متوفای ۹۵۰ ق) فقیهی شیعی

از اهل نجد (عربستان)، کتاب «السراج الوهاج لدفع لجاج قاطعه اللجاج فی حلّ

الخراج»؛[۱۹] اردبیلی (متوفای ۹۹۳ ق) فقیهی شیعی اهل اردبیل، کتاب الخراج؛[۲۰] عالی

الرومی (ت ۱۰۰۸ ق) کتاب فصول الحل و العقد و اصول الخرج و النقد؛ حموی، رساله فی العشر و الخراج[۲۱]؛ شیبانی (متوفای قرن یازدهم هجری)، کتاب الخراج؛[۲۲] رتبکی (متوفای ۱۱۵۹ ق) فقیه و ادیب اهل موصل، کتاب المنهاج فی بیان احکام العشر و الخراج[۲۳]؛ رحبی که در سال ۱۱۸۴ زنده بود و فقیهی از اهل بغداد به شمار می رفت، کتاب «فقه الملوک و مفتاح الرتاج المرصد علی خزانه کتاب الخراج لابی یوسف»؛ حفصویه، کتاب «الخراج»؛ ابن عرمرم، کتاب «الخراج»؛ ابن خیار کاتب، کتاب «الخراج»؛ ابن یوسف قرشی، کتاب «المحتاج فی علم الخراج»؛ مؤلّفی ناشناخته، کتاب «فتح الملوک ومفتاح الرتاج المرصد علی خزانه کتابه الخراج».

ربا

کتاب هایی که در این زمینه تألیف شده، احکام شرعی ربا و حرمت افزایش نقدی سرمایه و اقسام ربا و مسائل گوناگون فقهی آن را بحث و بررسی کرده است.

ابن کمال پاشا (متوفای ۹۴۰ ق) کتاب «تحقیق حقیقهالربا»[۲۴]؛ صنعانی (متوفای ۱۱۸۲ ق) مجتهد و فقیه، «رساله فی بیان حقیقه الربا» و «بیع النسیئه»؛[۲۵] کردی (متوفای ۱۱۹۴ ق) فقیهی از اهل دمشق، کتاب «رساله فی الربا»[۲۶] و«زهرالربا فی بیان احکام الربا»؛ سنبل (متوفای ۱۲۱۸ ق) فقیهی از اهل مکّه، کتاب «القول المجتبی فی فعل المخلص من الربا»؛ شوکانی (متوفای ۱۲۵۰ ق)، مفسّر و فقیه و موّرخ، کتاب «الربا و النسیئه»؛ [۲۷]مجاهد (متوفای ۱۲۸۱ ق) فقیهی زیدی از صنعا، کتاب «الروض المجتبی فی تحقیق مسائل الربا».[۲۸]

رفاه

آثاری که در این باب نگاشته شده، در اسباب دستیابی به ثروت و رسیدن به سطوح معیشتی بالاتر و پاره ای احکام شرعی مربوط به رفاه مادّی بحث می کنند.

برقی، کتاب الرفاهیه؛ ابن الحورانی (متوفای ۱۰۰۰ ق) ادیب و واعظی از اهل دمشق، کتاب بلوغ المنی فی اسباب الغنی؛ العیادی (متوفای ۱۱۳۸ ق) کتاب اسباب الغنی.

ارزاق

تألیفاتی که در این باب از دانشمندان مسلمان بر جای مانده، در باب مقدّرات زندگی مادّی و توزیع درآمدها بین مردم بحث می کند و بر اهمیّت توکّل در بنای عقیده درست و سعی انسان در عبادت که کسب روزی در چارچوب آن می گنجد، تمرکز می کند.

نظّام (متوفای ۲۳۱ ق) یکی از پیشوایان معتزله، کتاب الارزاق؛ ابوالعنبس الصیمری (متوفای

۲۷۵ ق)، ادیبی اهل بغداد، کتاب فضائل الرزق؛ مظفر خراسانی (متوفای ۳۶۷ ق) محدّث و متکلّم، کتاب الارزاق؛ ابن سینا (متوفای ۴۲۸ ق) فیلسوف و طبیب ایرانی، کتاب الارزاق؛ جلال الدین سیوطی (متوفای ۹۱۱ ق) امام وحافظ و موّرخ مصری، کتاب حصول الرفق باصول الرزق؛ اسکندری (متوفای ۱۱۳۸ ق)، کتاب رفق الرفق تحصیل الرزق؛ محمد مشحم (متوفای ۱۱۸۱ ق) ادیبی از یمن، کتاب تبشیر الرفاق بتیسیرالارزاق.

زراعت

این دسته کتاب ها، مباحثی چون میزان شایستگی زمین برای زراعت و چگونگی آبیاری آن و چگونگی کاشت درختان و قلمه زدن و پیوند آن ها و انواع درختان و شکل گیری میوه ها و مباحثی در باب شکوفه ها و انبار کردن حبوب وبذرها و… را شامل می شود.

محمد بن المثنی (متوفای ۲۰۹ ق) ادیب و لغوی بصری، کتاب الزرع؛ ابن اعرابی (متوفای ۲۳۱ ق)، لغوی اهل کوفه، کتاب صفهالزرع؛ ابوحاتم سجستانی (متوفای ۲۵۵ ق) لغوی اهل بصره، کتاب الزرع؛ جاحظ، کتاب الزرع و النخل؛ ابن وحشیه (متوفای ۲۹۶ ق) عالم کشاورزی از اهل کوفه، کتاب «الفلاحه النبطیّه»؛[۲۹] طغری (متوفای ۴۸۰ ق) کتاب نزههالاذهان فی علم الفلاحه؛ ابن بصال الطلیطلی (متوفای قرن پنجم هجری) کتاب الفلاحه؛ ابن العوام (متوفای ۸۵۰ ق) که خود عالم به کشاورزی و اهل اشبیلیه اندلس بود، کتاب الفلاحه؛[۳۰] وطواط (متوفای ۷۱۸ ق) ادیب و موّرخ، کتاب مناهج الفکر و مباهج العبر فی الارض و الاقالیم و علم الفلاحه؛ حافظ المزی (متوفای ۷۴۲ ق) محدّث و فقیه اهل حلب، کتاب الفلاحه او زهرالبستان و نزههالاذهان؛[۳۱] عبدالواحد الباهلی (متوفای ۷۵۰ ق) کتاب مزیل العناء فی مسائل الزراعه و الرّی؛[۳۲] الرمنی الغزی (متوفای ۹۳۵ ق) کتاب جامع فراید الملاحه فی جوامع فوائد الفلاحه؛ و علم الفلاحه فی علم الفلاحه؛ ابن زیاد[۳۳] (متوفای ۹۷۵ ق) کتاب مزیل العناد فی مسائل الزراعه والرّی؛[۳۴] عبدالغنی نابلسی (متوفای ۱۱۴۳ ق) صوفی دمشقی، کتاب علم الملاحه فی علم الفلاحه؛ [۳۵] ابن الحجّاج کتاب الفلاحه؛ [۳۶] ابن کنان (متوفای ۱۱۵۳ ق) مورخی از دمشق کتاب البیان و الصراحه بتلخیص الملاحه فی علم الفلاحه؛ احمدالمصری، کتاب حسن الصناعه فی علم الزراعه؛ ابوالحسن الصوفی، کتاب تحفهالفلاح فیما له من الفلاح؛[۳۷] ابن ابی بکر الاحدل، کتاب کشف القناع فی معرفه احکام الزراع؛[۳۸] عبدالقادر الخلاص، کتاب عمده الصناعه فی علم الزراعه؛[۳۹] محمداسحاق اهوازی، کتاب الفلاحه و العماره؛ ابن عطیّه المصری، کتاب النجاح للمزارع و الفلاح فی علم الزراعه و ما یجب علی الزارع؛ مؤلّفی ناشناخته، کتاب منتخبات الصناعه فی فنّ الزراعه.

زهد

تألیفات دانشمندان مسلمان در این باب، مشوّق ترک آفات مادّی دنیا و انگیزاننده پایبندی به ارزش های چون عبادت و ذکر و اخلاص و تفکّر و توکّل است و به اهمیّت این ارزش ها در تثبیت و تعمیق اصولی چون قناعت و زهد در نیازهای مادّی و ترک تنعم با لذّت های افراطی توجّه می دهد.

ابوحمزه ثمالی (متوفای ۱۵۰ ق) محدّث و مفسّری از کوفه، کتاب الزهد؛ ابن مبارک

(متوفای ۱۸۱ ق) صوفی و فقیه و موّرخ اهل خراسان، کتاب الزهد و الرقائق؛ اسدالسنه (متوفای ۲۱۲ ق) کتاب الزهد؛ ابن فضال (متوفای ۲۲۴ ق) فقیه و محدّث اهل کوفه کتاب الزهد؛ بشر حافی (متوفای ۲۲۷ ق) محدّثی اهل مرو، کتاب الزهد؛ ابن حنبل (متوفای ۲۴۱ ق) امام مذهب حنبلی و اهل مرو، کتاب الزهد؛ ابن مهزیار، کتاب الزهد؛ ابن سماعه (متوفای ۲۶۳ ق) کتاب الزهد؛ ابوحاتم رازی (متوفای ۲۷۷ق)، کتاب الزهد؛[۴۰] الاهوازی که در سال ۳۰۰ زنده و فقیهی اهل کوفه بود، کتاب الزهد؛ عیاشی، کتاب الزهد؛ شعبی (متوفای ۳۵۷ ق) صوفی موّرخی از نیشابور، کتاب الزهد؛ قمی (متوفای ۳۶۸ ق)، فقیه و محدّثی از بغداد، کتاب الزهد؛ شریف مرتضی (متوفای ۴۳۶ ق)، متکلّم و فقیهی از بغداد، کتاب الزهد و الوصیه؛ بیهقی (متوفای ۴۵۸ ق) فقیه و محدّث، کتاب الزهد؛

قرطبی (متوفای ۶۷۱ ق) مفسّری از قرطبه کتاب قمع الحرص بالزهد و القناعه و ردّ ذلّ السؤال بالکفّ و الشفاعه؛ عیدروس[۴۱] (متوفای ۱۰۳۸ ق)صوفی و موّرخی از یمن، کتاب ارشادالغنیّ و الفقیر الی فضل التقشف و الرضاء بالیسیر.

نرخ ها

آثاری که در این باب تألیف شده، بر پدیده گرانی و ارزانی در مراحل تطّور جامعه اسلامی و برخی بحران های اقتصادی که بازتاب آثار منفی بر نرخ کالاها است، تمرکز دارد و دخالت دولت از راه تحمیل سیاست نرخ گذاری متناسب با مصلحت عمومی ومیزان صلاحیّت حاکم اسلامی برای اتخّاذ تدابیر پیش گیرانه در بُعد تحدید نرخ ها را بررسی می کند.

ماشاءاللَّه منجم، کتاب الاسعار؛ نوبختی (متوفای ۳۱۰ ق) متکلّم و فیلسوف اهل بغداد، کتاب الارزاق والآجال والاسعار؛ مجیلدی (متوفای ۱۰۹۴ ق) فقیهی از اهل مغرب، کتاب التیسیر فی احکام التسعیر؛ عبدالغنی نابلسی کتاب التسعیر؛[۴۲] شوکانی، کتاب التسعیر؛ مؤلفی ناشناخته، کتاب الاسعار[۴۳].

بازار

آثار این باب، موضوعاتی چون اختلاط کالاها، اختلاف کیل ها و وزن ها و موضع دولت در برابرکالاهایی را که شبهات شرعی دارد، بررسی، و از پاره ای امور حسبه و مبادلات ممنوع بازار مانند احتکار و تدلیس، بحث می کند.

یحیی بن عمر (متوفای ۲۸۹ ق) فقیه و محدّثی از قرطبه، کتاب احکام السوق؛ ابیانی (متوفای ۳۵۲ ق) کتاب رساله فی السمسره و السمار و احکامه؛ ملطی (متوفای ۷۸۸ ق) قرآن شناس، کتاب قسم المتبکر فی قصم المحتکر؛ مؤلّفانی ناشناخته، کت