خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل فقه و فقاهت اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فقه و فقاهت اسلامی :

از مهمترین فنون علمی اسلامی فن فقه است.فن فقه عبارت است از فن استخراج و استنباط احکام از مدارک:کتاب،سنت، اجماع،عقل.علم فقه یک علم نظری است،بر خلاف حدیث که صرفا نقلی و حفظی است.

مسلمین از قرن اول به «اجتهاد»پرداختند.اجتهاد به مفهوم صحیح از لوازم دینی مانند اسلام است که از طرفی دین همگانی است،به قوم و نژاد و منطقه ای اختصاص ندارد،و از طرف دیگر همه زمانی است و دین خاتم است و در همه شرایط متغیر روزگار-که لازمه تمدن بشری است-حاکم است.

برخی می پندارند که اجتهاد در میان اهل تسنن در قرن اول پیدا شد و در میان شیعه در قرن سوم.علت تاخر شیعه را در فقه،بی نیازی شیعه از اجتهاد به واسطه حضور ائمه اطهار معرفی می کنند.اما همچنانکه ما در مقاله های «اجتهاد در اسلام » ^(۱) و«الهامی از شیخ الطائفه » ^(۲) اثبات کرده ایم،این نظر اشتباه است.

فقه به معنی فن استنباط و استخراج و تطبیق اصول و کلیات بر جزئیات از صدر اول،هم در میان شیعه وجود داشته و هم در میان اهل سنت،با اختلافات اساسی که از نظر منابع فقه و اعتماد یا عدم اعتماد به رای و قیاس میان این دو فرقه اسلامی وجود داشته است.اهل تسنن مدعی هستند اول فرد مسلمانی که اجتهاد کرد معاذ بن جبل از اصحاب رسول خداست که به امر آن حضرت سفری برای تبلیغ اسلام به یمن رفت و داستانش معروف است.

علامه فقید سید حسن صدر در کتاب تاسیس الشیعه می نویسد:«اولین کتاب فقهی شیعه،در عصر امیر المؤمنین علی علیه السلام وسیله عبید الله بن ابی رافع که کاتب و خزانه دار آن حضرت بود تالیف شد».ما قبلا از عبید الله و پدرش در شمار مؤلفان کتب حدیث یاد کردیم.

ابن الندیم در الفهرست عده ای از کتابهای فقهی شیعه و مؤلفان آنها را در عصر ائمه علیهم السلام تحت عنوان «فقهاء الشیعه »نام می برد.عده ای از فقهای عصر ائمه ایرانی بوده اند،ولی البته نسبت به فقهای غیر ایرانی آن عصر در اقلیت اند.

به طور کلی در فقهای شیعه چه در عصر ائمه علیهم السلام و چه در اعصار بعد تا حدود قرن هفتم اکثریت را فقهای غیر ایرانی تشکیل می داده اند.قدمای فقهای شیعه که در حال حاضر کتبشان در دست است و در کتب فقهی آراء و نظریاتشان نقل می شود غالبا غیر ایرانی می باشند.

در طبقه قدما،صدوق اول علی بن حسین بن بابویه قمی و صدوق دوم محمد بن علی بن الحسین،بلکه همه آل بابویه از قبیل شیخ منتجب الدین رازی که از احفاد حسین بن علی بن بابویه قمی است و همچنین شیخ الطائفه ابو جعفر طوسی و شیخ سلار بن عبد العزیز دیلمی صاحب کتاب مراسم و شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی و ابن حمزه طوسی صاحب کتاب وسیله و عیاشی سمرقندی-که قبلا در عداد مفسرین نامش برده شد و گفتیم ابن الندیم کتب فقهی زیادی از او نام می برد و مدعی است که کتبش در خراسان رواج فراوانی دارد-همه ایرانی هستند.

ولی در مقابل،عده بیشتری از فقهای شیعه را تا قرن هفتم می بینیم که غیر ایرانی هستند از قبیل ابن جنید،ابن ابی عقیل،شیخ مفید،سید مرتضی علم الهدی،قاضی عبد العزیز بن براج،ابو الصلاح حلبی،سید ابو المکارم ابن زهره،ابن ادریس حلی،محقق حلی،علامه حلی و غیر اینها که ذکر خواهیم کرد.

علت این مطلب واضح است.شیعه در آن دوره ها در ایران در اقلیت بوده است.شیعیان لبنان،حلب،عراق ظاهرا از شیعیان ایران،هم بیشتر بوده اند و هم شرایط مساعدتری داشته اند. از قرن هفتم به بعد،مخصوصا در سه چهار قرن اخیر اکثریت فقهای شیعه را ایرانیان تشکیل داده و می دهند.در عین حال در همین دوره های اخیر برخی فقهای شیعه از میان عرب برخاسته اند که فوق العاده مقام شامخی دارند،از قبیل شیخ جعفر کاشف الغطاء و شیخ محمد حسن صاحب جواهر الکلام ^(۳) رضوان الله علیهم اجمعین).

بی مناسبت نیست تاریخچه مختصری از فقه و فقهای شیعه از زمان غیبت صغری تا عصر حاضر ذکر کنیم تا ضمن اینکه سهم ایرانیان در فقه شیعه روشن می شود،تسلسل و تداوم این رشته فرهنگی اسلامی در طول تقریبا هزار و صد سال که بدون وقفه ادامه یافته است نیز روشن شود.

علم فقه(یعنی فقه مدون که در آن،کتاب تدوین و تالیف شده است و آن کتب هم اکنون نیز موجود است)سابقه هزار و صد ساله دارد،یعنی از ۱۱ قرن پیش تا کنون بدون وقفه حوزه های تدریسی فقهی برقرار بوده است،استادان شاگردانی تربیت کرده اند و آن شاگردان به نوبه خود شاگردان دیگری تربیت کرده اند تا عصر حاضر،و این رابطه استاد و شاگردی قطع نشده است.

البته علوم دیگر مانند فلسفه،منطق،ریاضیات،طب سابقه بیشتری دارند و کتابهایی از زمانهای دورتر در این علوم در دست است،ولی در هیچیک از آن علوم شاید نتوان این چنین حیات متسلسل و متداومی که بدون وقفه و لا ینقطع رابطه استاد و شاگردی در آن محفوظ باشد نشان داد،فرضا هم در علم دیگری وجود داشته باشد منحصر به جهان اسلام است، یعنی تنها در جهان اسلام است که علوم سابقه حیاتی متسلسل و منظم هزار ساله و بیشتر دارند که وقفه ای در بین حاصل نشده است.ما بعدا راجع به تسلسل و تداوم فلسفه و عرفان هم بحث خواهیم کرد.

خوشبختانه یکی از مسائلی که مورد توجه علمای مسلمین بوده است این است که طبقات متسلسل ارباب علوم را مشخص سازند.این کار در درجه اول نسبت به علمای حدیث انجام یافته است و در درجات بعدی برای علمای علوم دیگر. ما کتابهای زیادی به این عنوان داریم مانند طبقات الفقهاء ابو اسحاق شیرازی،طبقات الاطباء ابن ابی اصیبعه،طبقات النحویین و طبقات الصوفیه ابو عبد الرحمن سلمی.

ولی با کمال تاسف تا آنجا که این بنده اطلاع دارد،آنچه درباره طبقات فقها نوشته شده از اهل تسنن و مربوط به آنهاست. درباره طبقات فقهای شیعه تاکنون کتابی نوشته نشده است،لهذا برای کشف طبقات فقهای شیعه،از لابلای کتب تراجم و یا کتب اجازات که مربوط است به طبقات راویان حدیث باید استفاده کرد.

ما در اینجا نمی خواهیم طبقات فقهای شیعه را به تفصیل بیان کنیم،بلکه می خواهیم شخصیتهای برجسته و بنام فقها را که آرائشان مورد توجه است با ذکر کتابهای فقه ذکر کنیم،ضمنا طبقات فقها نیز شناخته می شوند.

تاریخ فقهای شیعه را از زمان غیبت صغری(۲۶۰-۳۲۹)آغاز می کنیم،به دو دلیل:یکی این که عصر قبل از غیبت صغری عصر حضور ائمه اطهار است و در عصر حضور،هر چند فقها و به معنی صحیح کلمه مجتهدین و ارباب فتوا-که ائمه اطهار آنها را به فتوا دادن تشویق می کرده اند-بوده اند،ولی خواه ناخواه فقها به علت حضور ائمه اطهار علیهم السلام تحت الشعاع بوده اند،یعنی مرجعیت آنها در زمینه دستنارسی به ائمه بوده است و مردم حتی الامکان سعی می کردند به منبع اصلی دست یابند و خود آن فقها نیز مشکلات خود را تا حد مقدور و ممکن با توجه به بعد مسافتها و سایر مشکلات با ائمه اطهار در میان می گذاشتند.دیگر اینکه علی الظاهر فقه مدون ما منتهی می شود به زمان غیبت صغری،یعنی تالیف و اثری فقهی قبل از آن دوره از فقهای شیعه فعلا در دست نداریم یا این بنده اطلاع ندارد.

ولی به هر حال در شیعه نیز فقهای بزرگی در عصر ائمه اطهار وجود داشته است که با مقایسه با فقهای معاصر آنها از سایر مذاهب،ارزش آنها معلوم و مشخص می شود.ابن الندیم فن پنجم از مقاله ششم کتاب بسیار نفیس خود را که به نام «فهرست ابن الندیم »شهرت و اعتبار جهانی دارد،اختصاص داده به «فقهاء الشیعه »و در ذیل نامهای آنها از کتابهای آنها در حدیث یا فقه یاد می کند.درباره حسین بن سعید اهوازی و برادرش می گوید:«اوسع اهل زمانهما علما بالفقه و الآثار و المناقب »،یا درباره علی بن ابراهیم قمی می گوید:«من العلماء الفقهاء»و درباره محمد بن حسن بن احمد بن الولید قمی می گوید:«و له من الکتب کتاب الجامع فی الفقه ».ولی ظاهرا کتب فقهیه آنها به این شکل بوده است که در هر بابی احادیثی که آنها را معتبر می دانسته اند و بر طبق آنها عمل می کرده اند ذکر می کرده اند،آن کتابها،هم حدیث بود و هم نظر مؤلف کتاب.

محقق حلی در مقدمه معتبر می گوید:

«نظر به اینکه فقهای ما(رضوان الله علیهم)زیادند و تالیفات فراوان دارند و نقل اقوال همه آنها غیر مقدور است،من به سخن مشهورین به فضل و تحقیق و حسن انتخاب اکتفا کرده ام و از کتب این فضلا به آنچه اجتهاد آنها در کتابها هویداست و مورد اعتماد خودشان بوده است اکتفا کرده ام.از جمله کسانی که نقل می کنم(از قدمای زمان ائمه)حسن بن محبوب، احمد بن ابی نصر بزنطی،حسین بن سعید(اهوازی)،فضل بن شاذان(نیشابوری)،یونس بن عبد الرحمن،و از متاخران محمد بن بابویه قمی(شیخ صدوق)و محمد بن یعقوب کلینی،و از اصحاب فتوا علی بن بابویه قمی،اسکافی،ابن ابی عقیل، شیخ مفید،سید مرتضی علم الهدی،شیخ طوسی است…»

محقق با آنکه گروه اول را اهل نظر و اجتهاد و انتخاب می داند،آنها را به نام اصحاب فتوا یاد نمی کند،زیرا کتب آنها در عین این که خلاصه اجتهادشان بوده است به صورت کتاب حدیث و نقل بوده است نه به صورت فتوا.اینک ما بحث خود را از مفتیان اولی که در زمان غیبت صغری بوده اند آغاز می کنیم:

۱.علی بن بابویه قمی متوفی در سال ۳۲۹،مدفون در قم.پدر شیخ محمد بن علی بن بابویه معروف به شیخ صدوق است که در نزدیکی شهر ری مدفون است.پسر،محدث است و پدر فقیه و صاحب فتوا.معمولا این پدر و پسر به عنوان «صدوقین »یاد می شوند.

۲.یکی دیگر از فقهای بنام و معروف آن زمان که معاصر با علی بن بابویه قمی است بلکه اندکی بر او تقدم زمانی دارد، عیاشی سمرقندی صاحب تفسیر معروف است.او مردی جامع بوده است.گر چه شهرتش به تفسیر است،او را از فقها شمرده اند.کتب زیادی در علوم مختلف و از آن جمله در فقه دارد.ابن الندیم در الفهرست می گوید:کتب او در خراسان رواج فراوان دارد.در عین حال ما تاکنون ندیده ایم که در فقه آراء او نقل شده باشد،شاید کتب فقهی او از بین رفته است.

عیاشی ابتدا سنی بود و بعد شیعه شد.ثروت فراوانی از پدر به او ارث رسید و او همه آنها را خرج جمع آوری و نسخه برداری کتب و تعلیم و تعلم و تربیت شاگرد کرد.

بعضی جعفر بن قولویه را که استاد شیخ مفید بوده است(در فقه)همدوره علی بن بابویه و قهرا از فقهای دوره غیبت صغری شمرده اند و گفته اند که جعفر بن قولویه شاگرد سعد بن عبد الله اشعری معروف بوده است ^(۴) ولی با توجه به اینکه او استاد شیخ مفید بوده است و در سال ۳۶۷ و یا ۳۶۸ در گذشته است نمی توان او را معاصر علی بن بابویه و از علمای غیبت صغری شمرد.آن که از علمای غیبت صغری است پدرش محمد بن قولویه است.

۳.ابن ابی عقیل عمانی.گفته اند یمنی است.عمان از سواحل دریای یمن است.تاریخ وفاتش معلوم نیست.در آغاز غیبت کبری می زیسته است.

بحر العلوم گفته است که او استاد جعفر بن قولویه بوده است و جعفر بن قولویه استاد شیخ مفید بوده است.این قول از قول بالا که جعفر بن قولویه را همدوره علی بن بابویه معرفی کرده است اقرب به تحقیق است.آراء ابن ابی عقیل در فقه زیاد نقل می شود.او از چهره هایی است که مکرر به نام او در فقه بر می خوریم.

۴.ابن جنید اسکافی از اساتید شیخ مفید است.گویند که در سال ۳۸۱ در گذشته است.گفته اند که تالیفات و آثارش به پنجاه می رسد.فقها از ابن الجنید و ابن ابی عقیل سابق الذکر به عنوان «القدیمین »یاد می کنند.آراء ابن الجنید همواره در فقه مطرح بوده و هست.

۵.شیخ مفید.نامش محمد بن محمد بن نعمان است.هم متکلم است و هم فقیه.ابن الندیم در فن دوم از مقاله پنجم الفهرست که درباره متکلمین شیعه بحث می کند،از او به عنوان «ابن المعلم »یاد می کند و ستایش می نماید.در سال ۳۳۶ متولد شده و در۴۱۳ در گذشته است.کتاب معروف او در فقه به نام مقنعه است و چاپ شده و موجود است.شیخ مفید از چهره های بسیار درخشان شیعه در جهان اسلام است.ابویعلی جعفری که داماد مفید بوده است گفته است که مفید شبها مختصری می خوابید،باقی را به نماز یا مطالعه یا تدریس یا تلاوت قرآن مجید می گذرانید.شیخ مفید شاگرد شاگرد ابن ابی عقیل است.

۶.سید مرتضی معروف به علم الهدی متولد ۳۵۵ و متوفای ۴۳۶.علامه حلی او را معلم شیعه امامیه خوانده است.مردی جامع بوده است،هم ادیب بوده و هم متکلم و هم فقیه.آراء فقهی او مورد توجه فقهاست.کتاب معروف او در فقه یکی کتاب انتصار است و دیگر کتاب جمل العلم و العمل.او و برادرش سید رضی جامع نهج البلاغه نزد شیخ مفید سابق الذکر تحصیل کرده اند.

۷.شیخ ابو جعفر طوسی،معروف به شیخ الطائفه.از ستارگان بسیار درخشان جهان اسلام است.در فقه و اصول و حدیث و تفسیر و کلام و رجال تالیفات فراوان دارد.اهل خراسان است.در سال ۳۸۵ متولد شده و در سال ۴۰۸ یعنی در۲۳ سالگی به بغداد که آن وقت مرکز بزرگ علوم و فرهنگ اسلامی بود مهاجرت کرد و تا پایان عمر در عراق ماند و پس از استادش سید مرتضی ریاست علمی و فتوایی شیعه به او منتقل شد.مدت پنج سال پیش شیخ مفید درس خوانده است.سالیان دراز از خدمت شاگرد مبرز شیخ مفید یعنی سید مرتضی بهره مند شده است.استادش سید مرتضی در سال ۴۳۶ در گذشت و او ۲۴ سال دیگر بعد از استادش در قید حیات بود.دوازده سال بعد از سید در بغداد ماند ولی بعد به علت یک سلسله آشوبها که خانه و کتابخانه اش به تاراج رفت،به نجف مهاجرت کرد و حوزه علمیه را در آنجا تاسیس کرد و در سال ۴۶۰ در همان جا در گذشت.قبرش در نجف معروف است.

شیخ طوسی کتابی در فقه دارد به نام النهایه که در قدیم الایام کتاب درسی طلاب بوده است.کتاب دیگری دارد به نام مبسوط که فقه را وارد مرحله جدیدی کرده است و در عصر خودش مشروح ترین کتاب فقهی شیعه بوده است.کتاب دیگری دارد به نام خلاف که در آنجا،هم آراء فقهای اهل سنت را ذکر کرده و هم رای شیعه را.شیخ طوسی کتابهای دیگر نیز در فقه دارد.قدما تا حدود یک قرن پیش اگر در فقه «شیخ »به طور مطلق می گفتند مقصود شیخ طوسی بود و اگر«شیخان »می گفتند مقصود شیخ مفید و شیخ طوسی بود.شیخ طوسی یکی از چند چهره معروفی است که در سراسر فقه نامشان برده می شود.خاندان شیخ طوسی تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند.پسرش شیخ ابو علی ملقب به مفید ثانی فقیه جلیل القدری است و بنابر نقل مستدرک الوسائل ^(۵) او کتابی دارد به نام امالی،و کتاب النهایه پدرش را نیز شرح کرده است.

مطابق نقل کتاب لؤلؤ البحرین دختران شیخ طوسی نیز فقیهه و فاضله بوده اند.

شیخ ابو علی فرزندی دارد به نام شیخ ابو الحسن محمد.بعد از پدرش ابو علی مرجعیت و ریاست حوزه علمیه به او منتقل شد و بنابر نقل ابن عماد حنبلی در کتاب شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ^(۶) در زمان این مرد بزرگ طلاب علوم دینی شیعه از اطراف و اکناف به سوی او می شتافتند،و او خود مردی پارسا و زاهد و عالم بوده است.عماد طبری گفته است اگر صلوات بر غیر انبیا روا بود،من بر این مرد صلوات می فرستادم.او در سال ۵۴۰ در گذشته است ^(۷).

۸.قاضی عبدالعزیز حلبی معروف به ابن البراج.شاگرد سید مرتضی و شیخ طوسی است.از طرف شیخ طوسی به بلاد شام که وطنش بود فرستاده شد.بیست سال در طرابلس شام قاضی بود.در سال ۴۸۱ در گذشته است.کتابهای فقهی او که بیشتر نام برده می شود یکی به نام مهذب است و دیگری به نام جواهر.

۹.شیخ ابو الصلاح حلبی.او نیز اهل شامات است.شاگرد سید مرتضی و شیخ طوسی بوده و صد سال عمر کرده است.در ریحانه الادب می نویسد که او شاگرد سلار بن عبد العزیز آتی الذکر نیز بوده است.اگر این نسبت درست باشد،می بایست ابو الصلاح سه طبقه را شاگردی کرده باشد!کتاب معروف او در فقه به نام کافی است.در سال ۴۴۷ در گذشته است.اگر عمر او صد سال بوده است و در۴۴۷ هم وفات کرده باشد او از هر دو استادش بزرگسال تر بوده است.شهید ثانی او را«خلیفه المرتضی فی البلاد الحلبیه »خوانده است.

۱۰.حمزه بن عبد العزیز دیلمی معروف به «سلار دیلمی ».در حدود سال ۴۴۸ تا۴۶۳ در گذشته است.شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی است.اهل ایران است و در خسرو شاه تبریز در گذشته است.کتاب معروف او در فقه به نام «مراسم »است.سلار هر چند هم طبقه شیخ طوسی است نه از شاگردان او،در عین حال محقق حلی در مقدمه کتاب المعتبر از او و ابن البراج و ابو الصلاح حلبی به عنوان «اتباع الثلاثه »نام می برد،یعنی او را از پیروان می شمارد که علی الظاهر مقصودش این است این سه نفر تابع و پیروان سه نفر دیگر(شیخ مفید،سید مرتضی،شیخ طوسی)بوده اند.

۱۱.سید ابو المکارم ابن زهره.در حدیث به یک واسطه از ابو علی پسر شیخ الطائفه روایت می کند و در فقه با چند واسطه شاگرد شیخ طوسی است.اهل حلب است و در سال ۵۸۵ در گذشته است.کتاب معروف او در فقه به نام غنیه معروف است. هر گاه در اصطلاح فقها«حلبیان »(به صیغه تثنیه)گفته شود مقصود ابو الصلاح حلبی و ابن زهره حلبی است،و هر گاه «حلبیون »(به صیغه جمع)گفته شود مقصود آن دو نفر بعلاوه ابن البراج است که او هم اهل حلب بوده است.بنابر آنچه در مستدرک ^(۸) ضمن احوال شیخ طوسی آمده است،ابن زهره کتاب النهایه شیخ طوسی را نزد ابو علی حسن بن الحسین معروف به ابن الحاجب حلبی خوانده است،و او آن کتاب را نزد ابو عبد الله زینوبادی در نجف و او نزد شیخ رشید الدین علی بن زیرک قمی و سید ابی هاشم حسینی و آندو نزد شیخ عبد الجبار رازی تحصیل کرده بوده اند و شیخ عبد الجبار شاگرد شیخ طوسی بوده است.بنابر این نقل،ابن زهره با چهار واسطه شاگرد شیخ طوسی بوده است.

۱۲.ابن حمزه طوسی،معروف به عماد الدین طوسی.هم طبقه شاگردان شیخ طوسی است.بعضی او را هم طبقه شاگردان شیخ دانسته و بعضی دوره او را از این هم متاخرتر دانسته اند.نیاز به تحقیق بیشتری است.

سال وفاتش دقیقا معلوم نیست،شاید در حدود نیمه دوم قرن ششم در گذشته است.اهل خراسان است.کتاب معروفش در فقه به نام وسیله است.

۱۳.ابن ادریس حلی.از فحول علمای شیعه است.خودش عرب است و شیخ طوسی جد مادری او(البته مع الواسطه)به شمار می رود.به حریت فکر معروف است.صولت و هیبت جدش شیخ طوسی را شکست.نسبت به علما و فقها تا سرحد اهانت انتقاد می کرد.در سال ۵۹۸ در سن ۵۵ سالگی در گذشته است.کتاب نفیس و معروف او در فقه به نام سرائر است. گفته اند که ابن ادریس از تلامذه سید ابو المکارم ابن زهره بوده است،ولی بنابر تعبیراتی که ابن ادریس در کتاب الودیعه از کتاب السرائر می کند چنین بر می آید که صرفا معاصر وی بوده است و او را ملاقات کرده است و در برخی مسائل فقهی میان آنها مکاتباتی رد و بدل شده است.

۱۴.شیخ ابو القاسم جعفر بن حسن بن یحیی بن سعید حلی،معروف به محقق.

صاحب کتابهای زیاد در فقه[و اصول]از آن جمله شرایع،معارج،معتبر،المختصر،النافع و غیره است.محقق حلی با یک واسطه شاگرد ابن زهره و ابن ادریس حلی سابق الذکر است.در الکنی و الالقاب ذیل احوال ابن نما می نویسد:«محقق کرکی در وصف محقق حلی گفته است:اعلم اساتید محقق در فقه اهل بیت،محمد بن نمای حلی و اجل اساتید او ابن ادریس حلی است ».

ظاهرا مقصود محقق کرکی این است که اجل اساتید ابن نما ابن ادریس است،زیرا ابن ادریس در ۵۹۸ در گذشته است و محقق در۶۷۶ در گذشته است.قطعا محقق حوزه درس ابن ادریس را درک نکرده است.در ریحانه الادب می نویسد:محقق حلی شاگرد جد و پدر خودش و سید فخار بن معد موسوی و ابن زهره بوده است.این نیز اشتباه است،زیرا محقق ابن زهره را که در ۵۸۵ در گذشته است درک نکرده است.بعید نیست که پدر محقق شاگرد ابن زهره بوده است.

او استاد علامه حلی است که بعدا خواهد آمد.در فقه کسی را بر او مقدم نمی شمارند.در اصطلاح فقها هر گاه محقق به طور مطلق گفته شود مقصود همین شخص بزرگوار است.فیلسوف و ریاضی دان بزرگ،خواجه نصیر الدین طوسی با او در حله ملاقات کرده و در جلسه درس فقهش حضور یافته است.کتابهای محقق مخصوصا کتاب شرایع در میان طلاب یک کتاب درسی بوده و هست و فقهای زیادی کتب محقق را شرح کرده یا حاشیه بر آنها نوشته اند.

۱۵.حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی،معروف به علامه حلی.یکی از اعجوبه های روزگار است.در فقه و اصول و کلام و منطق و فلسفه و رجال و غیره کتاب نوشته است.در حدود صد کتاب از آثار خطی یا چاپی او شناخته شده که بعضی از آنها به تنهایی(مانند تذکره الفقهاء)کافی است که نبوغ او را نشان دهد.علامه کتب زیادی در فقه دارد که غالب آنها مانند کتابهای محقق حلی در زمانهای بعد از او از طرف فقها شرح و حاشیه شده است.کتب معروف فقهی علامه عبارت است از: ارشاد،تبصره المتعلمین،قواعد،تحریر،تذکره الفقهاء،مختلف الشیعه،منتهی.علامه اساتید زیادی داشته است.در فقه شاگرد دایی خود محقق حلی و در فلسفه و منطق شاگرد خواجه نصیر الدین طوسی بوده است.فقه تسنن را نزد علمای اهل تسنن تحصیل کرده است.علامه در سال ۶۴۸ متولد شده و در سال ۷۲۶ در گذشته است.

۱۶.فخر المحققین،پسر علامه حلی.در ۶۸۲ متولد شده و در سال ۷۷۱ در گذشته است.علامه حلی در مقدمه تذکره الفقهاء و در مقدمه کتاب قواعد از فرزندش به تجلیل یاد کرده است و در آخر قواعد آرزو کرده که پسر بعد از پدر کارهای ناتمام او را تمام کند.فخر المحققین کتابی دارد به نام ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد.آراء فخر المحققین در کتاب ایضاح، در کتب فقهیه مورد توجه است.

۱۷.محمد بن مکی،معروف به شهید اول.شاگرد فخر المحققین و از اعاظم فقهای شیعه است.در ردیف محقق حلی و علامه حلی است.اهل جبل عامل است که منطقه ای است در جنوب لبنان و از قدیمترین مراکز تشیع است و هم اکنون نیز یک مرکز شیعی است.شهید اول در سال ۷۳۴ متولد شده و در۷۸۶ به فتوای یک فقیه مالکی مذهب و تایید یک فقیه شافعی مذهب شهید شده است.او شاگرد شاگردان علامه حلی و از آن جمله فخر المحققین بوده است.کتابهای معروف شهید اول در فقه عبارت است از:اللمعه که در مدت کوتاهی در همان زندانی که منجر به شهادتش شد تالیف کرده است ^(۹) و عجیب این است که این کتاب شریف را در دو قرن بعد فقیهی بزرگ شرح کرد که او سرنوشتی مانند مؤلف پیدا کرد، یعنی شهید شد و«شهید ثانی »لقب گرفت.شرح لمعه تالیف شهید ثانی است که همواره از کتب درسی طلاب بوده و هست. کتابهای دیگر شهید اول عبارت است از:دروس،ذکری،بیان،الفیه،قواعد.همه کتب او از نفایس آثار فقهی است.کتب شهید اول نیز مانند کتب محقق و علامه حلی در عصرهای بعد،از طرف فقها شرحها و حاشیه های زیاد خورده است.

در میان فقهای شیعه،کتابهای سه شخصیت فوق الذکر یعنی محقق حلی،علامه حلی،شهید اول-که در قرن هفتم و هشتم می زیسته اند-به صورت متون فقهی در آمده و دیگران بر آنها شرح و حاشیه نوشته اند و کسی دیگر نمی بینیم که چنین عنایتی به آثار او شده باشد.فقط در یک قرن گذشته دو کتاب از کتابهای شیخ مرتضی انصاری-که در حدود صد و سیزده سال از وفاتش می گذرد-چنین وضعی به خود گرفته است.

خاندان شهید اول خاندان علم و فضل و فقه بوده اند و نسلهای متوالی این شرافت را برای خود نگهداری کرده اند.شهید سه پسر دارد که هر سه از علما و فقها بوده اند،همچنانکه همسرش ام علی و دخترش ام الحسن نیز فقیهه بوده اند و شهید زنان را در پاره ای از مسائل فقهی به این دو بانوی فاضله ارجاع می کرده است.در کتاب ریحانه الادب می نویسد:«بعضی از بزرگان،فاطمه دختر شهید را«شیخه »و«ست المشایخ »یعنی سیده المشایخ لقب داده اند».

۱۸.فاضل مقداد.اهل سیور است که از قراء حله است.از شاگردان مبرز شهید اول است.کتاب معروف او در فقه که چاپ شده و در دست است و از او نقل می شود کتاب کنز العرفان است.این کتاب آیات الاحکام است،یعنی در این کتاب آن سلسله از آیات کریمه قرآن که از آنها مسائل فقهیه استنباط می شود و در فقه مطرح می گردد تفسیر شده و به سبک فقهی به آنها استدلال شده است.در شیعه و سنی کتابهای زیادی در آیات الاحکام نوشته شده است و کنز العرفان فاضل مقداد بهترین و یا از بهترین آنهاست.فاضل مقداد در سال ۸۲۶ وفات کرده است.علیهذا او از علمای قرن نهم هجری محسوب می شود.

۱۹.جمال السالکین ابو العباس احمد بن فهد حلی اسدی.در سال ۷۵۷ متولد شده و در سال ۸۴۱ وفات یافته است.در طبقه شاگردان شهید اول و فخر المحققین است.مشایخ حدیث او فاضل مقداد سابق الذکر و شیخ علی بن الخازن فقیه و شیخ بهاء الدین علی بن عبد الکریم است ^(۱۰).علی الظاهر اساتید فقهی او نیز همینها هستند.ابن فهد تالیفات فقهی معتبری دارد از قبیل المهذب البارع که شرح مختصر النافع محقق حلی است،و شرح ارشاد علامه به نام المقتصر و شرح الفیه شهید اول.شهرت بیشتر ابن فهد در اخلاق و سیر و سلوک است.کتاب مشهور او در این زمینه عده الداعی است.

۲۰.شیخ علی بن هلال جزائری.زاهد و متقی و جامع المعقول و المنقول بوده است.استاد روایتش ابن فهد حلی است و بعید نیست که استاد فقه وی نیز همو باشد.می گویند در عصر خودش شیخ الاسلام و رئیس شیعه بوده است.محقق کرکی شاگرد او بوده و او را به صفت فقاهت و شیخ الاسلامی ستوده است.ابن ابی جمهور احسایی نیز فقه را نزد او تحصیل کرده است.

!۴۳۱ ۲۱.شیخ علی بن عبد العالی کرکی،معروف به محقق کرکی یا محقق ثانی.از فقهای جبل عامل است و از اکابر فقهای شیعه است.در شام و عراق تحصیلات خود را تکمیل کرده و سپس به ایران(در زمان شاه تهماسب اول)آمده و منصب شیخ الاسلامی برای اولین بار در ایران به او تفویض شد.منصب شیخ الاسلامی بعد از محقق کرکی به شاگردش شیخ علی منشار،پدر زن شیخ بهایی رسید و بعد از او این منصب به شیخ بهایی واگذار شد.فرمانی که شاه تهماسب به نام او نوشته و به او اختیارات تام داده و در حقیقت او را صاحب اختیار واقعی و خود را نماینده او دانسته است معروف است.کتاب معروف او که در فقه زیاد نام برده می شود جامع المقاصد است که شرح قواعد علامه حلی است.او علاوه بر این،مختصر النافع محقق و شرایع محقق و چند کتاب دیگر از علامه و چند کتاب از شهید اول را حاشیه زده و یا شرح کرده است.

آمدن محقق ثانی به ایران و تشکیل حوزه در قزوین و سپس در اصفهان و پرورش شاگردانی مبرز در فقه سبب شد که برای اولین بار پس از دوره صدوقین،ایران مرکز فقه شیعه بشود.محقق کرکی میان سالهای ۹۳۷ و ۹۴۱ در گذشته است. محقق کرکی شاگرد علی بن هلال جزایری و او شاگرد ابن فهد حلی بوده است،ابن فهد حلی شاگرد شاگردان شهید اول از قبیل فاضل مقداد بوده،علیهذا او به دو واسطه شاگرد شهید اول است.پسر محقق کرکی به نام شیخ عبد العالی بن علی بن عبدالعالی نیز از فقهای شیعه است،ارشاد علامه و الفیه شهید را شرح کرده است.

۲۲.شیخ زین الدین معروف به شهید ثانی.از اعاظم فقهای شیعه است.مردی جامع بوده و در علوم مختلف دست داشته است.اهل جبل عامل است.جد ششم او«صالح »نامی است که شاگرد علامه حلی بوده است.ظاهرا اصلا اهل طوس بوده است،از این رو شهید ثانی گاهی «الطوسی الشامی »امضا می کرده است.شهید ثانی در سال ۹۱۱ متولد شده و در۹۶۶ شهید شده است.مسافرت زیاد کرده و اساتید زیاد دیده است.به مصر و دمشق و حجاز و بیت المقدس و عراق و استانبول مسافرت کرده و از هر خرمنی خوشه هایی چیده است.تنها اساتید سنی او را دوازده تن نوشته اند و به همین جهت مردی جامع بوده است.علاوه بر فقه و اصول،از فلسفه و عرفان و طب و نجوم هم آگاهی داشته است.فوق العاده زاهد و متقی بوده است.شاگردانش در احوالش نوشته اند که در ایام تدریس،شبها به هیزم کشی برای!۴۳۲ اعاشه خاندانش می رفت و صبح به تدریس می نشست.مدتی در بعلبک به پنج مذهب(جعفری،حنفی،شافعی،مالکی،حنبلی)تدریس می کرده است.شهید تالیفات زیادی دارد.معروفترین تالیف او در فقه شرح لمعه شهید اول و دیگر مسالک الافهام است که شرح شرایع محقق حلی است.شهید ثانی نزد محقق کرکی(قبل از آنکه محقق به ایران بیاید)تحصیل کرده است.شهید ثانی به ایران نیامد. صاحب معالم که از معاریف علمای شیعه است فرزند شهید ثانی است.

۲۳.احمد بن محمد اردبیلی،معروف به مقدس اردبیلی.ضرب المثل زهد و تقواست و در عین حال از محققان فقهای شیعه است.محقق اردبیلی در نجف سکنی گزید.معاصر صفویه است.گویند شاه عباس اصرار داشت که به اصفهان بیاید، حاضر نشد.شاه عباس خیلی مایل بود که مقدس اردبیلی خدمتی به او ارجاع کند تا اینکه اتفاق افتاد که شخصی به علت تقصیری از ایران فرار کرد و در نجف از مقدس اردبیلی خواست که نزد شاه عباس شفاعت کند.مقدس نامه ای به شاه عباس نوشت به این مضمون:

«بانی ملک عاریت عباس بداند:اگر چه این مرد اول ظالم بود،اکنون مظلوم می نماید.چنانچه از تقصیر او بگذری «شاید»که حق سبحانه از«پاره ای »تقصیرات تو بگذرد.بنده شاه ولایت،احمد اردبیلی.»

شاه عباس نوشت:

«به عرض می رساند:عباس خدماتی که فرموده بودید به جان منت داشته،به تقدیم رسانید.امید که این محب را از دعای خیر فراموش نفرمایید.کلب آستان علی،عباس.» ^(۱۱)

امتناع مقدس اردبیلی از آمدن به اصفهان سبب شد که حوزه نجف به عنوان مرکزی دیگر در مقابل حوزه اصفهان احیا شود،همچنانکه امتناع شهید ثانی و پسرش شیخ حسن صاحب معالم و دختر زاده اش سید محمد صاحب مدارک از مهاجرت از جبل عامل به ایران سبب شد که حوزه شام و جبل عامل همچنان ادامه یابد و منقرض نگردد.صاحب معالم و صاحب مدارک برای این که دچار محظور و رودربایستی برای توقف در ا