خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مکتبخانه اطفال ایتام، معرفی یکی از قدیم ترین مراکز آموزشی کودکان در آستان قدس رضوی با تکیه بر اسناد

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مکتبخانه اطفال ایتام، معرفی یکی از قدیم ترین مراکز آموزشی کودکان در آستان قدس رضوی با تکیه بر اسناد :

گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی

آستان قدس رضوی نهادی کهن و مقدّس است که از دوران گذشته، علاوه بر فعالیتهای مذهبی و دینی، در زمینه خدمات اجتماعی، درمانی و فرهنگی هم فعال بوده است. بخشی از فعالیتهای فرهنگی آستان قدس مراکز آموزشی بوده که توسط این نهاد اداره می شده است. مکتبخانه ها به عنوان اولین پایه تحصیلی کودکان از جمله این مراکز است که نقشی بسیار مهم در شکل گیری جنبه های علمی و فرهنگی افراد جامعه در گذشته داشته و به مثابه پایه ابتدایی در نظام آموزشی امروز عمل می کرده است.

با مطالعه در پیشینه پیدایی مکتبخانه ها در اطراف بارگاه مطهر رضوی، شاید بتوان مکتبخانه اطفال ایتام را قدیم ترین مکتبخانه دانست. این مرکز آموزشی بنا به دستور شاه طهماسب، دومین پادشاه صفوی که در سالهای ۹۳۰ تا ۹۸۴ق حکومت کرده است، در مشهد و در مجاورت حرم مقدس امام رضا علیه السلام تأسیس گردید^(۲).

مطابق این دستور می بایست در این مکتبخانه چهل پسر و چهل دختر یتیم زیر نظر معلّمان مرد و زن شیعه مذهب و پرهیزگار تحصیل کنند و از نظر لباس و سایر مایحتاج به رایگان تأمین شوند و هنگامی که به سن بلوغ رسیدند هر یک با دیگری ازدواج کرده، به جای آنها طفلان یتیم دیگری بیاورند^(۳).

از تاریخ دقیق صدور این دستور و نحوه اجرای آن و چگونگی تأسیس این مکتبخانه مدرکی در دست نیست، ولی با توجّه به اسناد ارزشمندی که در اداره اسناد کتابخانه آستان قدس موجود می باشد، معلوم می گردد که ظاهرا این مکتبخانه پس از صدور فرمان شاه طهماسب صفوی، تشکیل شده و تا پایان دوره قاجار به کار خود ادامه داده است. امّا با کمال تعجب، در هیچ یک از منابع بازمانده از این دوره تا دوره ناصری اشاره ای به آن نشده است. تنها در دوره ناصرالدین شاه در کتاب ظفرنامه عضدی^(۴) تألیف غلام حسین بن مهدی خان زندی شیرازی، از این مکتبخانه و موقوفات آن نام برده شده است. و به دنبال آن در کتاب فردوس التواریخ^(۵) که معاصر با ظفرنامه عضدی نوشته شده، نکاتی را، آن هم به شکل تکرار درباره این مکتبخانه آورده است. بعد از آن دوباره با فقر منبع درباره این مکتبخانه روبه رو هستیم و عمده آگاهی و اطلاع ما بر اساس اسناد و موقوفاتی است که در این باره در مدیریت اسناد سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد و مطبوعات و دفتر کل موقوفات آستان قدس رضوی موجود می باشد و این مقاله با تکیه بر این اسناد و موقوفات نوشته شده است.

قدیم ترین سند در این باره مربوط به سال ۱۰۱۲ق است. این سند، قبض پرداخت مبلغ شش تومان و هفتاد و چهار دینار رایج خراسان از محل درآمدهای آستان مقدسه رضوی به معلّم و شاگردان مکتبخانه ایتام می باشد. این سند به شماره ۲۲۷۹۹ در آرشیو مدیریت اسناد موجود است.

 

استنساخ سند

زینا للسیاده و للنقابه و الایاله و العماره و الحکومه و العظمه و الحشمه و العز و الاقبال قاضی سلطان الحسینی المتولی

غرض از تحریرات سطور شرعیه القواعد آن است که مبلغ شش تومان [و] هفتصد و چهل دینار رایج خراسان از جمله وجوه تصدق نواب کامیاب اشرف اقدس که در وجه ایتام و معلّم ایتام حسب الحکم جهان مطاع آفتاب شعاع [مقرر شده] به معی وکیل معین نواب سیادت و نقابت پناه اسلام ملاذی ملجأ المساکین واصل جماعت مذکوره ذیل شد و این چند کلمه حسب القبض قلمی شد تا به وقت حاجت سند بوده باشد. تحریرا به تاریخ ۲۷ شهر محرم الحرام سنه ۱۰۱۲.

میرزا حسن ولد مرحومی میر عبداللّه ۲۵۰۰ دینار

میر محمّد ولد میر ابراهیم۲۵۰۰ دینار

محمّد رضا ولد مرحومی مولانا محمد۲۵۰۰ دینار

محمّد ولد مولانا حسن علی۲۱۰۰ دینار

محمّد مؤمن ولد مولانا صالح۱۷۰۰ دینار

محمّد حسن ولد مرحومی محمّد تقی ۱۴۰۰ دینار

محمّد علی [ولد] مهدی۱۵۰۰ دینار

محمّد سعید ابن اکبر۱۷۰۰ دینار

حاجی ولد عوض۱۵۰۰ دینار

[وجیه] اللّه ولد محمّد طالقانی۱۱۰۰ دینار

اسکندر۱۵۰۰ دینار

علی اکبر و علی اصغر ولدان میر حسن خان [سوار]۵۰۰ دینار

میر اشرف ولد مرحومی میر محسن۲۱۰۰ دینار

حاجی محمّد (ناخوانا)۲۱۰۰ دینار

محمّدیوسف و ابوطالب ولدان مرحومی مولانامحمد[۷۶۰۰ دینار]

محمّد صالح ولد مرحومی علی رضا۱۴۰۰ دینار

محمّد [رضا] ولد مرحومی مولانا محمّد تقی علمدار۱۵۰۰ دینار

محمّد ولد مرحومی قاسم [میکائیل]۱۷۰۰ دینار

(ناخوانا) ولد مرحومی محمّد رضا۱۴۰۰ دینار

عبدالباقی ولد میر محمّد رضا۱۵۰۰ دینار

درویش ولد درویش حسین۱۵۰۰ دینار

محمّد علی و نجیب ولدان مرحومی مولانا شکر اللّه دامغانی

۳۱۰۰ دینار

قادر محمّد ولد محمّد رضا نصر۴۰۰ دینار

محمّد صالح ولد یار علی۱۱۰۰ دینار

محمّد شریف (ناخوانا)۱۴۰۰ دینار

عوض ولد اسداللّه ۱۴۰۰ دینار

محمّد ولد مرحومی شاهوردی۱۵۰۰ دینار

فضائل مآب مولانا یار علی معلم۸۰۰۰ دینار

عبداللّه حاج عبدالحی (ناخوانا)۱۷۰۰ دینار

شکراللّه ولد غلام علی۱۴۰۰ دینار

حاشیه سند

اعتراف نمود فضیلت پناه مولانا یارعلی معلّم ایتام که مبلغ مذکور را اخذ نموده است که تسلیم جماعت ایتام مذکور نماید بمعی فضیلت پناه حکیم محمّد باقر شربت دار سرکار فیض آثار به تاریخ مذکور فی المتن

سجع مهر دایره ای شکل: [ناخوانا] .

پشت سند

جناب رفعت پناه مستوفی الملکی مبلغ مذکور ضمن را از جمله وجوه تصدقی که حسب الحکم جهان مطاع عالم مطیع در وجه ایتام مقرر شده در معامله سنه توشقان ئیل [سال خرگوش] تنخواه از بابت وجوه اعراب بیچاره که حواله قاسم علی تحویلدار نقدی نوشته شد.

سجع مهر [دایره ای شکل]:

عبده تقی الدین محمّد الحسینی

حاشیه سمت راست بالای سند:

قبض تصدقی ایتام

قسمت پایین سند:

از قرار واقع (ناخوانا) موافق این برات نویسند

قسمت سمت راست پایین سند:

نوشته شد

ظاهرا تا قبل از سال ۱۱۲۰ق که اولین وقفنامه برای این مکتبخانه نوشته شد، هزینه های آن از محل عواید و درآمدهای حرم سرکار فیض آثار رضوی تأمین می شد. این هزینه ها شامل حقوق و مواجب معلّم و دستیارش که اصطلاحا خلیفه نامیده می شد، به اضافه غذا و لباس و کمک هزینه تحصیلی اطفال یتیم این مکتبخانه بود^(۶).

 

استنساخ سند

شمسا لفلک للسیاده و النقابه و النجابه و الهدایه و الایاله و الحکومه و الشوکه و الحشمه و للنصفه و العظمه و المعدله و للعز و الاقبال قاضی سلطان الحسینی و المتولی

قبض صادر و قبول نمود تقوی و ورع شعاری مولانا یار علی و میرزا حسن خلیفه و جماعت ایتام و مستحقین مذکوره مفصله ضمن که واصل ایشان شد از بابت وجوه تصدق ایتام و غیره در معامله سیچقان ئیل [سال موش] از سرکار فیض آثار به معی وکلاء بندگان نواب مستطاب معلی القاب عالی حضرت سیادت و نقابت منقبت نجابت و هدایت مرتبت ایالت و حکومت پناه شوکت و جلالت دستگاه عالی جاه شمس الاسلام و المسلمین عون الضعفاء و المساکین مبلغ سیزده تومان و پنج هزار دینار رایج خراسان نصفه شش تومان و هفت هزار و پانصد دینار و این چند کلمه بر سبیل قبض قلمی شد. فی شهر شوال ختم بالخیر و الاقبال سنه احدی عشرین و الف.

بر وجه مسطور ضمن مبلغ مذکور واصل جماعت مفصله شد. کتب الداعی للدوله الابدیه حسن داود الخادم

سجع مهر [بیضی شکل]:

عبده (ناخوانا) حسن الخادم

حاشیه سند

این مبلغ مذکور به موجب تفصیل ضمن واصل جماعت مذکور شد العبد الاقل یار علی

سجع مهر [هشت گوش]:

این مبلغ مذکور به موجب تفصیل ضمن واصل جماعت مذکور شد العبد الاقل یار علی

سجع مهر [هشت گوش]:

عبده یارعلی

پشت سند

[جمع۱۳] تومان و ۵۰۰۰ دینار خراسان

مولانا یار علی معلّم۱۲۰۰ دینار

میرکمال الدین ولد میر حسین۹۶۰ دینار

میرزا حسن خلیفه۵۰۰ دینار

میرزا محمّد تونی۱۸۰۰ دینار

محمّد صالح ولد ملایار علی۱۰۰۰ دینار

محمّد علی ولد حافظ شکراللّه دامغانی۱۰۲۰ دینار

میرزا اشرف ولد ملا محمّد شریف گلستانی۱۵۰۰ دینار

عباس قلی۹۰۰ دینار

محمّد علی ولد ملا قاسم۹۶۰ دینار

محمّد صالح ولد علیدوست۹۶۰ دینار

محمّد علی ولد استاد قنبر۹۶۰ دینار

حیدر ولد درویش علی۹۶۰ دینار

مظفر ولد براتی۹۶۰ دینار

ملک محمّد ولد حافظ مولتانی۹۶۰ دینار

رضا قلی۹۶۰ دینار

درویش عبداللّه نبیره درویش علیدوست۹۶۰ دینار

محمّد علی۹۶۰ دینار

[چراغ]۹۶۰ دینار

محمّد مؤمن ولد قاسم (ناخوانا)۹۶۰ دینار

محمّد علی ولد (شوقی)۹۶۰ دینار

محمّد علی ولد ترابی۹۶۰ دینار

محمّد محسن ولد شیخان۹۶۰ دینار

محمّد تقی ولد شمس نجار۹۶۰ دینار

میر صالح ولد میر تقی۹۶۰ دینار

نوروز قلی۹۶۰ دینار

محمّد اشرف۹۶۰ دینار

نبیره های میر علی اصغریه اسم میر قاسم و میر هاشم۱۹۲۰ دینار

محمّد باقر۹۶۰ دینار

امام ولد غلامحسین و جبار قلی برادر او بوده۱۵۰۰ دینار

محمّد رضای درویش فرج۹۶۰ دینار

عبداللّه نور اللیل۹۶۰ دینار

[پناه] محمّد برادر او۹۶۰ دینار

حاجی محمّد ولد ملا احمد۹۶۰ دینار

پناه میرک برادر او۹۶۰ دینار

قاسم استرآبادی۹۶۰ دینار

غلامعلی کشمیری۹۶۰ دینار

محمّد قلی ولد قادر علی۱۳۰۰ دینار

میر حسن کشمیری۹۶۰ دینار

محمّد مصلح نبیره خواجه حیدر…۱۳۰۰ دینار

محمّد رضا ولد استاد [ امین سراج]۹۶۰ دینار

محمّد هاشم ولد محمّد قاسم۹۶۰ دینار

محمّد رضا ولد ملا حیدر براتی۹۶۰ دینار

حاجی [علی] ولد محمّد بنا۹۶۰ دینار

حسنعلی ولد ملا غلام۹۶۰ دینار

محمّد صالح گداعلی۹۶۰ دینار

محمّد حبیب ولد حافظ نصر کشمیری۹۶۰ دینار

محمّد طاهر و محمّد علی ولدان حافظ (عبد)۱۹۲۰ دینار

درویش رضا مهماندار ایتام۱۰۰۰ دینار

درویش غلامعلی سبزواری۹۶۰ دینار

درویش رضی۹۶۰ دینار

میرزا محمّد میرزا اصغر۱۳۰۰ دینار

میر عبداللّه ۳۶۰۰ دینار

خواجه شیخ لطف اللّه ۱۸۰۰ دینار

[شیخ [عبدالمهدی۳۰۰ دینار

امام وردی۹۶۰ دینار

مولانا شمس۶۰۰ دینار

درویش [لنگر [کابلی۹۶۰ دینار

پسران درویش سبز علی۹۶۰ دینار

میر مرعشی۱۳۰۰ دینار

میر مراد۳۰۰۰ دینار

میر فولاد۲۰۰۰ دینار

مولای حاجی۳۰۰ دینار

ضعیفه حسب الامر فرموده میرزا الخ الرضوی۲۰۰۰ دینار

مقرب حضرت امام موسی علیه السلام ۱۴۸۰ دینار

درویش خانی۹۶۰ دینار

(ناخوانا) درویش امامقلی [سراج] به اسم دوست محمد۹۶۰ دینار

اسکندر مشرف۹۶۰ دینار

ولد حافظ جواد۳۶۰۰ دینار

ضعیفه یتیم ملا۷۲۰ دینار

میر رضا۱۰۰۰ دینار

شخصی کور۳۶۰ دینار

اولاد امیر قوام الدین۶۰۰ دینار

محمّد زمان نیشابوری۹۶۰ دینار

یادگار حسن۹۶۰ دینار

میر محمّد باقر۳۰۰ دینار

[شیخ [عباس۸۰۰ دینار

محمّد باقر۳۶۰ دینار

محمّد شریف و مولانا حسین۲۰۰۰ دینار

ملا غدیر۴۹۶۰ دینار

جماعت مستحقین که نموده مستوفی الملک خواجه امینا تحویل نموده

۳۶۰۰ دینار

صبیه میر حاجی حسن گلستانی۶۰۰ دینار

میر ملا۳۰۰ دینار

ملا باقر۱۳۰۰ دینار

ضعیفه های کور دو نفر۸۲۰ دینار

شیخ علی۳۰۰ دینار

میر حسن کلباسی۲۸۰ دینار

میر [زواره]۳۰۰ دینار

علی خان۱۳۰۰ دینار

مولانا محمد۶۰۰ دینار

میر حسن ساکن مسجد۲۴۰ دینار

دوست محمد۱۳۰۰ دینار

ملا حسن۱۳۰۰ دینار

مولانا شاهرضا۱۰۰۰ دینار

میر محمّد محمد۹۶۰ دینار، ۱۲۰ دینار

ملا علی۱۳۰۰ دینار

درویش عبداللّه ۱۳۰۰ دینار

شیخ لطف اللّه ۱۰۰۰ دینار

حاشیه بالای سند

قبض وجوه تصدقی در وجه ایتام

رفعت پناه مستوفی الملک چون حسب الحکم جهان مطاع آفتاب ارتفاع همه ساله مبلغی معین در وجه ایتام جماعت مستحقین مقرر است و مبلغ سیزده تومان و پنج هزار دینار وجه خراسانی در حضور حضرات عالیات جلالت مآب رفیع الدرجات مذکور قسمت شده از بابت تحویلی خواجه قاسم علی خازن برات نوشته شد.

سجع مهر [دایره ای شکل]:

عبده تقی الدین الحسینی

محل مکتبخانه در این سالها دقیقا روشن نیست در کجا واقع بوده است و در اسناد نیز به محل تشکیل آن اشاره ای نشده است. امّا آن طور که از قراین برمی آید، احتمالاً در صحن مقدس عتیق تشکیل می شده است.

در سال ۱۱۲۰ق محمود بیکا ناظر بیوتات آستان مقدسه، بخشی از دارایی و املاک خود همچون مزرعه محراب خان و قنات درویش بیگ را با شرایطی، وقف بر این مکتبخانه کرد. از جمله شرایط وقفنامه آن است که کودکان تحت تعلیم می باید چهل نفر یتیم سادات صغیر باشند و اگر این تعداد کامل نشد، کودکانی که از طرف مادر سید هستند، شامل این وقفنامه می شوند و اگر باز هم این تعداد تکمیل نشد، از ایتام شیعه اثنی عشری تعداد را تمام نمایند. معلّم آنها نیز شخص متدیّن و صالح و دیندار باشد و البته سید بر غیر سید برتری دارد و باید چونان پدری شفیق و دلسوز درباره کودکان رفتار نماید. اطفال پس از رسیدن به سن بلوغ، دیگر نمی توانند از مزایای این وقفنامه بهره مند شوند و در عوض در صحن مقدّس می توانند به شغل معلّمی مشغول شوند و باید به جای آنها، اطفال صغیر دیگری را برگزینند.

بر اساس این وقفنامه سالانه به هر کودک دو دست قبا، دو دست پیراهن، دو دست زیرجامه، دو عدد کلاه، دو جفت کفش و یک شال کمر داده می شد. غذای کودکان شامل نان و برنج بود که هر روز مقدار یک چارک نان به وزن تبریز و یک چهار یک برنج داده می شد و در هر ماه به هر کودک صد دینار تبریز برای انجام امور شخصی نظیر استحمام و اجرت لباسشویی پرداخت می شد. حقوق معلّم نیز در سال دو تومان و پنج هزار دینار تبریزی بود.

این وقفنامه که به شماره ۱ در بخش نسخ خطی کتابخانه مرکز آستان قدس رضوی نگهداری می شود، سرآغازی بود بر عمل خیر وقف نسبت به این مکتبخانه و به دنبال این وقفنامه، نیکوکاران دیگری نیز بخشی از درآمد خود را متوجه این کانون تحصیلی نمودند.

نکته قابل توجّه آن است که پس از وقفنامه مرحوم بیکا، تغییراتی در این مکتبخانه به وجود آمد. از جمله نام مکتبخانه تغییر یافت، به طوری که در اکثر اسناد با عنوان مکتبخانه اطفال ایتام سادات از آن نام برده می شود. از آنجا که محل تشکیل این مکتبخانه در صحن مقدّس عتیق بود، در برخی اسناد از آن به مکتبخانه صحن مقدّس عتیق و یا مکتبخانه سرکار فیض آثار یاد شده است.

مطابق اسناد بر جای مانده، هر ماهه مبلغی به عنوان مخارج نان و خورش اطفال به مکتبخانه داده می شد^(۷) و نیز در برخی سالها حقوق معلّم مطابق آنچه در وقفنامه مرحوم بیکا آمده است، پرداخت می شد^(۸) و در بعضی سالها این مبلغ تغییر کرده و بیشتر می شد و در کنار آن مقداری نیز گندم به معلّم داده می شد. معلّم این مکتبخانه علاه بر حقوق و جیره سالانه، از طرق دیگری نظیر نایب الزّیاره بودن و تلاوت قرآن جهت مرحوم واقف درآمدهایی داشت^(۹).

در برخی سالها از محل محصول گندم مزرعه محراب خان موقوفه محمود بیکا، گندم و نان به اطفال داده می شد^(۱۰). ظاهرا اطفال علاوه بر نان و خورش هر روزه، در شبهای جمعه مقرری نان و گوشت داشتند. این نان و گوشت به عوض غذای روز جمعه که مکتبخانه تعطیل بوده است، به آنان داده می شد^(۱۱). کاغذ و قلم و مرکب از اقلام دیگری بود که به کودکان مکتبخانه تعلّق می گرفت^(۱۲).

 

استنساخ سند

انجام مهمات و معاملات سرکار فیض آثار در سنه لوی ئیل [سال نهنگ]

توجیهات و مقررات

توجیهات

وظایف

ایتام اناث مقرر آنکه لباس از سرکار فیض آثار دهند و هر صبح طعام و نان از شیلان آستانه بدیشان برسانند و هر یک را هر یوم ده دینار بدهند^(۱۳).

۲۰ نفر، هر نفر ۲۰ دینار۴۰۰ دینار

۱۴ تومان و ۳ قرانقبض شد

 

استنساخ سند

صرف

نان و خورش اطفال ایتام سادات مکتبخانه صحن مقدس عتیق از تاریخ چهارشنبه غره شهر جمادی الثانی ۱۲۹۱ لغایت سلخ شهر مزبور به اطّلاع حاجی میرزا هادی هم قلم و میرزا محمّد علی معلم اطفال از قرار قبض مشار الیهم که نزد جناب میرزا داود ضابط ضبط است.

نقد: ۷ تومان و ۸۵۰ دینارجنس: ۳۰ خروار و ۲۰ من و ۳۰ سیر

از بابت مخارج یومیه اطفال۲۶ روزه

۷۳۹ نفر نقد: ۵۰ دینارجنس: نان ۱۰ سیر

نقد: ۳ تومان و ۶۹۵۰ دینارجنس: نان ۱ خروار و ۸۴ من و ۳۰ سیر

از بابت گوشت لیالی جمعات و غیره

نقد: ۳ تومان و ۳۸۰۰ دینارجنس: نان، ۳۶ من

قیمت گوشت. پنج شنبه ۱۴۴ نفر [هر نفر] ۵ سیر

۱۴۴ نفر، هر نفر ۵ سیر [جمع] ۱۸ من با معلم ۱ من و ۱۰ سیر

[جمع] ۱۹ من و ۱۰ سیر

هر من گوشت ۱۶۰۰ دینار [جمع پول گوشت] ۳ تومان و ۸۰۰ دینار

حسب الرسم نان روز جمعات که در لیالی جمعات داده می شود

۱۴۴ نفر [هر نفر] ۱۰ سیر ۳۶ من

حسب المقطع از بابت کاغذ قلم و مرکب یک ماهه

۳ قران

اگر داخل کسر ماه جمعه باشد موضوع شود ۳ قران

یک ماه تمام نیست

سنه ایت ئیل [سال سگ]

مبلغ هفت تومان و هفت صد و پنجاه دینار نقد و مقدار دو خروار و بیست من و سی سیر نان به وزن تبریز است.

[نصف] ۳ تومان و ۳۷۵ دینارجنس: ۱ خروار و ۱۰ من و ۱۵ سیر

عالی شأن آقا علی اکبر و حاجی ملامحمّد علی تحویلداران آستانه مقدسه از موقوفه مکتبخانه برسانند به تاریخ شهر رجب المرجب سنه ۱۲۹۱

حاشیه سند

صحیح است

پشت سند

سجع مهرهای بیضی شکل از سمت راست به همراه عبارات ذیل آن:

عبده الراجی مصطفی

عبده الراجی خلیل اللّه [۱۲۸۴]

ثبت سر رشته هم قلم شد

الراجی هادی الحسینی

ثبت سررشته هم قلم شد

عبده الراجی محمّد حسین

ثبت سر رشته استیفا شد

ابوالحسن الموسوی

ثبت سر رشته ریاست کل دفتر شد

مصطفی الانصاری

ثبت سر رشته نایب خاصه شریفه تولیت جلیله مقدّسه عظمی شد.

افوض امری الی اللّه محمّد بن سعید

[طغرا]: در سرکار جناب جلالت مآب مستطاب تولیت جلیله عظمی ملاحظه شد.

الراجی محمّد هاشم

ثبت سر رشته معین التولیه شد

محمّد کاظم الرضوی

ثبت سررشته نایب ناظر اول شد

مشیر آستانه مقدسه

ثبت سررشته مشیر آستانه مقدسه شد

شهاب الدین الحسینی

ثبت سررشته نایب ضابط شد

محمّد شفیع

ثبت سررشته ناظم کل شد

محمّد قلی

ثبت دفتر ناظم کل شد

سجع مهرهای مربع شکل از سمت راست به همراه عبارات ذیل آن:

زین العابدین ابن ابوالقاسم

ثبت سررشته ضابط کل اسناد آستانه شد

الراجی محمّد صادق الرضوی

ثبت سررشته هم قلم استیفا شد

عبده محمّد جعفر بن محمّد علی الحسینی

ثبت سررشته سرکار نظارت کل امور سرکار فیض آثار شد.

افوض امری الی اللّه محمّد علی

ثبت سررشته صدارت شد

الراجی داود الحسینی

ثبت سررشته وزارت اول سرکار شد

العبد (ناخوانا)

ثبت سررشته وکالت آستانه شد

سجع مهر اشکی شکل:

نشان

دیگر عبارت نوشته شده:

ثبت سررشته وزارت شد

به نظر رسیده است

با مطالعه ای که در مجموعه سندهای این مکتبخانه شده، ظاهرا تعطیلی مرسوم در این مکتبخانه شامل روزهای جمعه، اعیاد ملّی و مذهبی مانند عید نوروز، سیزده فروردین، تولّد حضرت رسول صلی الله علیه و آله ، امام علی علیه السلام ، امام حسین علیه السلام ، امام جعفر صادق علیه السلام ، امام رضا علیه السلام ، حضرت مهدی علیه السلام ، روزهای عزا نظیر وفات پیامبر صلی الله علیه و آله ، حضرت علی علیه السلام ، حضرت فاطمه علیهاالسلام ، امام حسین علیه السلام ، امام جعفر صادق علیه السلام ، امام رضا علیه السلام و نیز شبهای برات بوده است و مکتبخانه در بقیه روزهای سال باز بوده است.

از جمله نکاتی که از این اسناد دریافت می شود آن است که از سال ۱۲۸۴ق علاوه بر صحن عتیق، در صحن جدید هم مکتبخانه ای دایر شده بود که هزینه های آن ظاهرا از محل درآمدهای مکتبخانه صحن عتیق تأمین می شده است. این مسأله نشاندهنده آن است که احتمالاً، تعداد اطفالی که برای تحصیل به مکتبخانه صحن عتیق آمده اند آن قدر زیاد بوده که متولّیان آستان مقدّسه ناچار شده اند در صحن جدید نیز مکتبخانه ای تأسیس کنند. در این سندها به طور مشخصی مخارج ناشی از تهیه نان و گوشت برای اطفال مکتبخانه صحن عتیق و جدید جداگانه نوشته شده است. در حالی که قید شده این مخارج و هزینه ها از محل موقوفه مکتبخانه تأمین می شود. بنابراین مکتبخانه صحن جدید نمی توانسته مکتبخانه ای جدا با محل درآمدی جداگانه باشد و شاید بتوان گفت این مکتبخانه شعبه ای از مکتبخانه صحن عتیق است^(۱۴).

از دیگر هزینه های این مکتبخانه، تهیه لباس و کفش برای اطفال و معلّم آنها بوده است که در سال دو نوبت، یک بار در عید نوروز و بار دیگر در طول سال به آنها داده می شد. بخش عمده هزینه این مورد، معمولاً از محل موقوفه ها تأمین می شد. لباس کودکان شامل پیراهن، قبا، کلیجه، عمامه، زیر جامه، شال کمر و جوراب بوده است. پیراهن معمولاً از پارچه چلوار و یا ناشور تهیه می شده است. پارچه چلوار پارچه ای پنبه ای سفید آهار داده شده است و پارچه ناشور نوعی پارچه سفید پنبه ای که از چلوار خشن تر و از کرباس لطیف تر می باشد^(۱۵). قبا از متقال و گاه از پارچه ای به نام قدک^(۱۶) دوخته می شد. این قبا معمولاً آستری از جنس چیت بروجردی داشت. پیراهن و قبا ظاهرا دارای دکمه بوده ا