خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فقه حاضر و امام غایب ؛ جستاری در کاستی های فقه در عصر غیبت :

چکیده

مقاله حاضر در دو بخش و یک خاتمه سامان یافته است. در بخش نخست به دفاع از برخی زیر ساختهای منطقی و علمی استمرار حیات فقه تا عصر حاضر در مقابل نظریه های رقیب پرداخته شده است. در بخش دیگر که حاوی پیام اصلی مقاله است، به کاستیها و کمبودهای فقه در عصر غیبت(که ناشی از حرمان و دوری از حجّت و ذخیره الهی(ع) است) توجه شده است و در خاتمه به جمع بندی دو بخش مقاله اهتمام شده که نتیجه آن، نظریه ای معتدل و به دور از افراط و تفریط در دفاع از فقه است.

پیشگفتار

اندیشه بشری هنگامی به تابناکی و بلوغ خویش خواهد رسید که از درک هوشمندانه دنیای پیرامون خود و دگرگونیها و تحولات آن دور نماند، و با آگاهی کامل و همه جانبه از جهان کنونی، راه خویش را به سوی آینده ای بهتر برگزیند. یافتن نقطه آغازین حرکت خود و جامعه به سوی افقهای بلند تکامل تنها با شناخت عمیق و جامع هندسه کلی جهان انسانی در دنیای امروز میسّر است. آنان که بدون شناسایی موقعیت خود راه به سوی آینده می جویند چون مهندسانی می مانند که خطوط نقشه خویش را از نقاطی موهوم آغاز می کنند، و جز انجامی موهوم نصیب نخواهند برد. از این رو به فرموده امام صادق(ع) آگاهان به عصر و زمان خویش هیچ گاه شکار فتنه ها و نادانیهای ناخواسته نخواهند شد.۱

تربیت یافتگان مکتب انبیای الهی که از آبشخور وحی چشیده اند، نیک می دانند که حیات طیّبه دنیا و آخرت در گرو پیروی بی چون و چرا از پیام رسانان وحی است. در عصر خاتمیت این ریسمان درازنای ربوبی در وجود آخرین سفیر خاندان برگزیده حق ظهور می یابد. ره جویان حقیقت از دورترین اعصار تاریخ تا هنگامه غیبت خاتم اوصیا(ص)، رستگاری را در اعتصام به حبل اللّه(که حجت الهی می باشد) یافته و پیموده اند. از آن هنگام که او در پرده پنهان خویش فرو رفت و ما در وادی تیه گمگشته و سرگردان رها شدیم، چهره ریسمان حقیقت از دیدگان بی نور مردمان ناپیدا شد و نوای دلخوش او از گوشها ناشنوده گردید. این محرومیت بی مانند در تاریخ بشریت، بزرگ ترین دگرگونی و زلزله تاریخ است که پس لرزه های آن تا کنون ادامه یافته است و تا هنگامه ظهور، بشر را از آن خلاصی نمی باشد. تمامی ابعاد فردی و جمعی انسان از تأثیر شگرف این حادثه بی مانند، مصون نمانده و نخواهد ماند.

تاریخ دینداری از یاد نخواهد برد که قوم برگزیده بنی اسرائیل چگونه غیبت چند روزه پیامبر خویش را در میعادگاه طور تاب نیاورد و به افسون فرصت طلبان از اوج توحید به حضیض گوساله پرستی هبوط کرد، در حالی که بانگ توحیدی پیامبر دیگر خدا که در میان ایشان می زیست بلند بود، اما آنان مست از نغمه شوم دست ساخته سامری، گوش دل از آوای ربانی هارون فرو بستند، و پیشانی بر آستان گوساله ای زرّین ساییدند.

به راستی چگونه می توان بدون درکی عمیق از واقعه عدم حضور رهبری معصوم و برکنار از هر گونه جهالت و لغزش در میان آدمیان، راه به سوی سعادت دینی و دنیوی جُست؟! فهم همه سویه از عصر غیبت و شناخت جامع، از وظیفه دینداران در این دوران، نخستین گام برای فهم واقعیتها در حوزه دین و دینداری است.

فصل اوّل: دانش فقه، آینه شریعت

حضور سفیران الهی میان مردمان، راهیابی به حقیقت را که زندگانی تحت لوای ربوبیت تشریعی پروردگار می باشد، آسان و هموار می نمود. پرسشها در محضر آنان پاسخ می گرفت، و اختلاف و نزاع فهمها و دیدگاه ها در محکمه ایشان حل و فصل می یافت. امروز در عصر غیبت آن بازمانده الهی تنها راه نجات را در کاوش و اجتهاد خردمندانه در میراث گران سنگ آیین خاتم باید یافت.

قرآن کریم و سنّت برجای مانده از آخرین پیام آور الهی و جانشینان وی تنها چراغ فروزان پیش روی آدمیان است که راه را می نمایاند و جلوه گاه ربوبیت پروردگار می باشد. پدر و پیشوای امّت آنگاه که رحل سفر آخرت را برگزید، دو میراث گران مایه خود را تنها ریسمان هدایت الهی معرفی نمود که فقط با چنگ زدن به آن دو از گمراهیها نجات و خلاصی می توان یافت.۲

برای موءمنان پاک نهاد و موحدان روشن ضمیر، افسونگری سوداگران انانیّت و مدعیان عقلانیت سرکش در طرد و انزوای این دو گنجینه بی مانند همچون کوبیدن بر طبل توخالی است. موءمنان در این دعوت بی مایه چیزی جز وانهادن و پشت کردن به آیین الهی به بهانه دروغین خردورزی نمی بینند. هر چند عبید دنیا و محبوسان هوی در هر زمان(همچون عصر ظهور سفیران حق) بانگ فریبنده اباحیت را که از حلقوم نفسانیّت سامری طنین می کشد، بر آوای ملکوتی موسی و هارون(که به بندگی خداوند فرا می خواند) ترجیح می دهند، و آن را با سرشت آلوده خویش همسان و همنوا می بینند.

تلاش پرشور و خردمندانه دین ورزان برای دست یابی به راه و رسم عبودیت در دو گنجینه تاریخی بازمانده از دین حق، یکی از زیباترین جلوه های بندگی در عصر غیبت می باشد، و این تنها راهی است که رهپویان را همسفر با قرآن و عترت به منزلگه کوثر خواهد رساند و آنان را همنشین صاحب حوض و ساقی آن قرار خواهد داد.۳

فقه برای تمامی دوران

بی تردید امروزه احکام و تکالیف برگرفته از کتاب و سنّت متوجه انسان معاصر می باشد، و همچون هنگام صدور، آدمیان را مخاطب خویش قرار می دهد. بخشی از این مقررات و قوانین در قالب قضایای حقیقیه نازل گشته است، که هم رو به سوی حاضران مجلس خطاب دارد، و هم متوجه غایبان و بلکه معدومانی که در آینده پا به عرصه وجود خواهند نهاد، می گردد.

بخش دیگری از مقررات الهی در قالب خطاب صادر شده است. این قسم نیز شامل انسان امروز می گردد، زیرا هیچ منع عقلی و عقلایی وجود ندارد که متکلم قصد تفهیم مخاطبانی را نماید که بعدها از کلام او آگاه خواهند شد، چنان که ما در مکاتبات خطابی، بی هیچ دغدغه ای، مخاطب خویش را که با فاصله زمانی از هنگام کتابت برآن آگاه می شود، مورد خطاب قرار می دهیم، و با او سخن می گوییم.

پس در صورتی که فاصله زمانی میان تکلم و قصد تفهیم مخاطب از نظر عقل و عرف ممکن باشد، مقدار این فاصله تأثیری در امکان آن نخواهد داشت. از این رو خطابهای قرآن و سنّت به راحتی رو به سوی تمامی انسانها تا هنگامه رستاخیز خواهد داشت، و قرآن و کلمات معصومان(ع) با آنان، سخن خواهد گفت. البته برخی همچون محقق قمی بر خلاف سایر فقیهان و اصولیان، ظواهر کتاب و سنّت را نسبت به غیر مشافهین مجلس خطاب معتبر و حجت نمی دانند و پیام دین را با مقدمات دیگری از کتاب و سنّت اخذ می نمایند، ولی صاحب نظران تردیدی در حجیت ظواهر نسبت به همه ندارند، و قول شاذّ محقق قمی را مخدوش می دانند، هر چند او در نهایت پیام شریعت را از قرآن و عترت کسب می نماید، و در این جهت هم داستان با سایر فقیهان است.۴

قاعده اشتراک تکلیف

دانشوران فقه و اصول برای احراز جاودانگی احکام شریعت علاوه بر استدلال به قضایای حقیقیه و شمول خطابات شفاهی، به اطلاق مقامی ادله لفظی نیز استدلال نموده اند.۵ در کنار این دلایل قاعده اشتراک تکلیف می باشد که به واسطه آن استمرار و کشش زمانی حکم شرعی تا زمان حاضر ثابت می گردد.

این قاعده دارای مستند قرآنی و روایی است و از جمله آیاتی که برای اثبات این قاعده مورد استناد قرار می گیرد، آیه کریمه «من بلغ» است:

أوحی إلیّ هذا القرآن لأنذرکم به و من بلغ۶؛ این قرآن به سوی من وحی شده است تا به وسیله آن، شما و هرآن کس را که پیام به او خواهد رسید، انذار دهم.

دانشمندان تفسیر، فقه و اصول، به دلالت این آیه بر جاودانگی احکام و قوانین قرآنی تصریح نموده اند.۴ چنان که روایات بسیاری بر جاودانگی قرآن و قوانین آن دلالت دارند.۷

مستند روایی این قاعده، احادیث متعددی می باشد که یا به طور کلی و یا در خصوص برخی احکام دلالت بر استمرار قوانین الهی برای همه اعصار دارد، به عنوان نمونه امام باقر(ع) از رسول خدا(ص) نقل می نماید:

إیّها الناس حلالی حلال إلی یوم القیامه و حرامی حرام إلی یوم القیامه اَلاقد بیّنهما اللّه عزّ وجلّ فی الکتاب و بیّنتهما فی سیرتی و سنّتی۸؛

این روایت با عبارات گوناگون و اسناد مختلف که برخی از آنها دارای اعتبار می باشد نقل شده است.

در روایتی در باب جهاد از امام صادق(ع) در مقام بیان علت استمرار حکم جهاد در هر عصری آمده است:

لانّ حکم اللّه عزّ وجلّ فی الأوّلین و ال آخرین و فرائضه علیهم سواء إلاّ مِن علّه أو حادث یکون و ألاوّلون و ال آخرون فی منع الحوادث شرکاء و الفرائض علیهم واحده یسأل ال آخرون عن أداء الفرائض کما یُسأل عنه الأوّلون؛

چرا که الزامها و احکام الهی نسبت به مردمان پیشین و نسلهای بعدی یکسان است مگر این که حادثه و سببی رخ دهد و مردمان پیشین با نسلهای بعدی در این جهت مشترک اند و واجبات بر همه یکسان است. مردمان پیشین از انجام فرایض پرسش می شوند همان طور که نسلهای بعدی از انجام آنها سوءال می شوند.

در این روایت تصریح شده است که احکام و قوانین الهی برای همه مسلمانان یکسان است مگر این که حادثه ای باعث تغییر عنوان موضوع گردد.

در موارد بسیاری پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) پس از بیان حکمی فرموده اند: «فلیبلغ الشاهد الغائب»۹؛ آنان که سخن مرا می شنوند، به غایبان ابلاغ کنند. در مورد صله رحم می فرمایند:

أوصی الشاهد من أمّتی و الغائب منهم و من فی أصلاب الرجال و أرحام النساء أنْ یصل الرحم۱۰؛ امتم را چه افراد حاضر، چه غایب و چه کسانی که در آینده به دنیا می آیند سفارش می کنم که صله رحم به جا آورند.

فقها در استدلال به مانند حدیث نخست، معنای عامی برای غایب در نظر گرفته اند تا افراد غیر موجود نسل آینده را همانند افراد غیر حاضر در مجلس پیامبر در بر گیرد.۱۱

برخی از فقیهان اجماع قولی و برخی اجماع عملی را دلیل این قاعده برشمرده اند. در اجماع قولی گاهی اجماع محصل و گاهی اجماع منقول را دلیل و مستند قاعده اشتراک ذکر کرده اند. در اجماع عملی، گاهی مستند قاعده اشتراک، سیره عقلایی دانسته شده است و گاهی سیره متشرعه را مستند قاعده اشتراک دانسته اند. گاهی هم ارتکاز متشرعه را دلیل و مستند این قاعده بر شمرده اند که در واقع به سیره متشرعه بر می گردد. افزون بر آنچه گذشت تنقیح مناط، استقرار و عدم خلوّ واقعه از حکم شرعی را نیز مستند این قاعده ذکر کرده اند.۱۲

عصری کردن فهم دین

ناقدان اسلامِ فقاهتی، یعنی گروهی از روشنفکران مذهبی تردیدی در مقدمه پیشین ابراز ننموده اند. آنان نیز بر این باورند که قرآن و سنّت با انسان امروز سخن می گوید و برای او پیام دارد. انگیزه ای که سبب مخالفت آنان با شیوه اجتهاد مرسوم گردیده، ایجاد تلائم و صلح میان دستاوردهای علمی و عملی دنیای امروز با پیام دین است، که از آن به «عصری شدن فهم دین» یاد نموده اند.

این انگیزه اگر چه می تواند مطلوب و مبارک باشد، ولی نتیجه آن پیش نویس صلح نامه ای است که حقیقتی جز تسلیم بی چون و چرای دین در مقابل ظنون، بلکه اوهام و هواهای دنیای مدرن ندارد. در بند بند این سازش نامه، نظریات اکثری و حتّی گاهی فرضیات علوم انسانی جهان جدید، به عنوان اصول مسلّم علم و خرد معرفی شده است. به نظر آنان دین در این میان راهی جز تسلیم در مقابل این سپاه ضعیف و ناتوان را ندارد، و چاره ای جز ارائه فهمی هماهنگ با این نظریات از دین یافت نمی شود.

تاریخ اندیشه ورزی روشنفکری به روشنی گویای این حقیقت است که برخی از روشنفکران جهان اسلام تا چندی پیش که اندیشه های کمونیسم و مارکسیسم عقل و دل بسیاری از مدعیان خرد را ربوده بود، چگونه درصدد انطباق آیات و روایات با نظام طبقاتی کمونیسم، اصول دیالکتیک هگلی و یا اقتصاد سوسیالیسم بودند، اما امروزه بعد از فروپاشی عینی و علمی مکتب مارکسیسم این انطباق و «عصری نمودن فهم دین» به طنزی زننده و غم انگیز بدل شده است که یاد آوری آن جز خجلت و شرمندگی برای بخشی از جریان روشنفکری مذهبی، و اندوه و تأسف برای موءمنان خیرخواه رهاوردی ندارد.

این اوّلین و آخرین شکست جبهه مدافعان افراطی نظریه «عصری شدن فهم دین» نیست. قرنهاپیش نیز برخی با ورود فلسفه یونان و اسکندریه، دلباخته و شیفته آن شدند، چنان که درصدد انطباق دین با آن برآمدند، امروزه نیز گروهی آن چنان مفاهیم و آرمانهای اکثری، بلکه غیر اکثری جهان غرب را در اندیشه دینی تزریق می کنند که گویا تاریخ گذشتگان را نخوانده، یا عبرتی از آن نگرفته اند.

به نظر نگارنده جمع میان ثابت و متغیّر، قدیم و جدید در حوزه تفکر دینی مقوله ای نیست که بتوان به راحتی از کنار آن گذشت، بلکه باید پیرامون آن اندیشید و نظریات گوناگون را کاوید و حقیقت را جست و جو نمود. غفلت از آن موجب بی پاسخی دهها سوءال پر چالش انسان معاصر می گردد، چنان که برخورد ضعیف در مقابل آن سبب طرح نظریات و تئوریهای غیر قابل دفاع می شود. مدافعان نظریه «عصری شدن فهم دین» به دلیل ناتوانی از ارائه روشی منطقی و منضبط در استنباط پیام دین در مقابل نظریه «اجتهاد سنتی» پیوسته گرفتار تناقضات تئوری و عملی بوده اند.

نتیجه سخن: با مقدّمه ای که بیان شد و بسط و تفصیل آنکه در علم اصول مطرح گردیده است، متون مقدس در دین خاتم با ما سخن می گوید و برای ما در عرصه عمل پیام دارد و مقررات و قوانینی را در ابعاد فردی و اجتماعی، عبادی و غیر عبادی تشریع نموده و پای بندی به آنها را از ما طلب کرده است. روش اجتهاد مرسوم با همه فراز و نشیبهای آن، نیز تنوع و اختلافات درونی، شیوه ای منطقی و مدوّن برای فهم و استنباط احکام می باشد که همچون سایر دستاوردهای بشر قابل نقد و بررسی است. اما طرد و کناره گیری از این منطق استنباط تنها زمانی ممکن است که بتوان روش و منطقی استوارتر جایگزین آن نمود. امروزه اگر چه بعضی به حق یا به نا حق مدعی برخی از ضعفها و کاستیهای اجتهاد سنتی می باشند، اما از ارائه نسخه بدیلی برای آن(که برخوردار از جامعیت و اتقان علمی و نظم و هماهنگی منطقی باشد) عاجزند، به همین جهت با همه فشارهای علمی و غیر علمی از سوی برخی مسلمانان و بلکه اجانب، این درخت کهنسال و تنومند به حیات طیبه خود ادامه می دهد.

بی تردید روح حقیقت طلبی مانع از لجاجت و تعصب خواهد بود، و انسان حقیقت جو پیوسته دغدغه تمیز حق و باطل را دارد و جان و روحش را قربانی آن خواهدنمود، از این رو شیوه مرسوم اجتهاد نیز تا وقتی که بهترین گزینه برای رسیدن به حقیقت دین باشد ارزشمند و گران بهاست. اگر در آینده ای دور یا نزدیک اندیشه ای الهی ظهور نماید که پیام دین را رساتر، شفاف تر و واقعی تر عرضه نماید، روح دلباخته حقیقت همه قالبهای گذشته را خواهد شکست و به استقبال اندیشه نو خواهد رفت.

تمسّک به قرآن و سنّت

پس در عصر محرومیت از حضور امام معصوم(ع) راه دینداری و پای بندی به آخرین آیین الهی، مسدود نیست و موءمنان با اجتهاد خردمندانه در دو میراث گران بهای بر جای مانده از پیام آور وحی و جانشینان وی، به پیام دین دست می یابند و در انتظار ظهور موعود(ع) لحظه شماری می نمایند.

امام صادق(ع) خطاب به یاران خویش فرمود: چه خواهید کرد اگر روزگاری از زندگانی خویش را سپری سازید در حالی که امام خود را نمی شناسید؟ کسی عرض کرد: اگر چنین شد چگونه باید باشیم؟ حضرت فرمود:

تمسّکوا بالأمر الأوّل حتّی یستبین لکم۱۳؛ به اندوخته های(دینی) نخستین خود چنگ زنید تا هنگامی که حقیقت برای شما آشکار گردد.

در روایتی دیگر فرمود: روزگاری بر مردم خواهد رسید که امام ایشان در غیبت خواهد بود، زراره عرض کرد: مردم در آن هنگام چه وظیفه ای دارند؟ امام فرمود:

یتمسّکون بالأمر الّذی هم علیه حتّی یتبیّن لهم۱۴؛ سزاوار است تا هنگامی که حقیقت آشکار شود، به همان سیره و دانشی که دارند پای بند باشند.

فصل دوم: عصر غیبت و کاستیهای فقه

آنچه گذشت تنها نیمه نوید بخش عصر غیبت است. نوشتار حاضر ضمن تأکید فراوان بر اهمیت این بُعد اثباتی دوران غیبت، عنان قلم را به سوی جنبه سلبی این دوران بر می گرداند. پس کوتاه ماندن سخن در بخش ایجابی، نه به جهت غفلت، و نه بی اهتمامی به آن است، بلکه بدان سبب می باشد که دیگران بهتر و شایسته تر بدان پرداخته و از آن سخن گفته اند. از این رو انگیزش اصلی این مقاله در جهت تبیین محرومیتها و کاستیهای فقه در عصر غیبت و نتایج برخاسته از آن شکل گرفته که کمتر بدان پرداخته شده و مورد غفلت برخی قرار گرفته است.

آری نیمه دیگر این عصر پُر مخاطره چکامه ای غمناک می باشد که سرایش آن از ۲۶۰ هجری آغاز، و تا به امروز ادامه یافته و هر روز پُرشورتر گردیده است. نغمه ای که آگاهان به زمان بدان گوش دل می سپارند و رمز و راز طی طریق را در ابیات آن می جویند. اینک گوشه ای از این سرود اندوهناک:

دوران شک و سرگشتگی

۱. در واژگان توصیفی عصر غیبت از دریای روایات اهل بیت(ع) بیش از همه به الفاظی همچون «حیرت»، «شک»، «فتنه»، «ضلالت» و مانند آنها بر می خوریم. امام صادق(ع) می فرماید:

… واللّه لو لم یبق من الدنیا إلاّیوم واحد لَطوّل اللّه ذلک الیوم حتّی یخرج قائمنا أهل البیت، إلاّ انّ شیعتنا یقعون فی فتنه و حیره فی غیبته. هناک یثبّت اللّه علی هداه المخلصین. اللّهم اعنهم علی ذلک۱۵؛ به خدا سوگند! اگر از عمر دنیا تنها یک روز باقی بماند خداوند آن روز را چنان فراخ خواهد نمود تا قائم ما اهل بیت خروج نماید، ولی شیعیان ما در زمان غیبت او گرفتار حیرت و فتنه خواهند شد. خداوند در آن هنگام اهل اخلاص را بر راه هدایت خود پایدار خواهد داشت. خدایا، آنان را در چیرگی بر این دشواریها یاری رسان!.

حضرت عبدالعظیم حسنی از امام جواد، و آن حضرت از پدران بزرگوارش، از امیرالموءمنین(ع) نقل می نماید:

للقائم منّاغیبه أمدها طویل، کأنّی بالشیعه یجولون جولان النعم فی غیبته یطلبون المرعی فلایجدونه…۱۶؛برای قائم ما غیبتی خواهد بود که به درازا خواهد کشید، گویا شیعیان را می بینم که همچون گله ای به این سو و آن سو می روند، تا چراگاهی بیابند و هرگز آن را نخواهند یافت.

شیخ المحدّثین، صدوق در کتاب گران سنگ «کمال الدین» روایتی حیرت زا و تأثّرانگیز نقل می نماید، او از سدیر صیرفی نقل می کند: به همراه مفضّل بن عمر و ابوبصیر و ابان بن تغلب به خدمت مولای خود امام صادق(ع) رسیدیم، در حالی که برخاک نشسته، … همچون مادری داغدیده، آشفته و جگر سوخته می گرید؛ از رخسارش رود غم و اندوه روان شده، سیل اشک کاسه چشمانش را فرسوده و چنین می گوید:

مولای من، غیبت تو خواب از دیدگانم دور ساخته و زمین را بر من تنگ گردانیده و آسایش دلم را از من ربوده است. آقای من، پنهانی تو درد و رنج مرا به سختیهای اندوه زای روزگار پیوسته، و از دست رفتن یاران یکی پس از دیگری امکان گرد هم آمدن و برانگیختن را از میان برده است. هنوز از یاد یک بلا و سختی دوران غیبت اشک دیدگانم نخشکیده و سوز و ناله دلم آرام نشده که رنج و شکنج شدیدتر و دردناک تر در برابر چشمانم نمایان می شود.

سدیر می گوید: از سخنان و حال و روز امام(ع) سخت متحیّر و افسرده شدیم، و علّت آن را از ایشان جویا گشتیم، امام آهی عمیق و سوزناک کشید و فرمود:

ویلکم! نظرتُ فی کتاب الجفر صبیحه هذاالیوم و هو الکتاب المشتمل علی علم المنایا و البلایا و الرّزایا، و علم ما کان و ما یکون إلی یوم القیامه، الّذی خصّ اللّه به محمداً و الائمّه مِن بعده علیهم السلام. و تأمّلت منه مولد غایبنا و غیبته، و ابطائه و طول عمره، و بلوی الموءمنین فی ذلک الزمان، و تولد الشکوک فی قلوبهم من طول غیبته، و ارتداد أکثرهم عن دینهم، و خلعهم ربقه الاسلام من اعناقهم… فأخذتنی الرقه و استولت علیّ الأحزان۱۷؛ وای بر شما! بامدادان کتاب جفر را می نگریستم، کتابی که اخبار مرگها و بلاها در آن نهاده شده، و حاوی دانش گذشتگان و آیندگان تا هنگامه قیامت است، و خداوند تنها آن را برای پیامبرش محمد(ص) و جانشینان پس از او خواسته است. در حوادث میلاد امام غایب ما و غیبت او، و به درازا کشیدن آن و طول عمر او، و نیز بلاهایی که اهل ایمان در آن عصر گرفتار خواهند شد، و شک و تردیدهایی که به سبب طولانی شدن غیبت در دلهایشان جای خواهد گرفت، و ارتداد بیشتر آنان از دینشان، و گسسته شدن ریسمان اسلام از گردنشان درنگ نمودم، و آن گاه دلم شکست و غم و اندوه بر من چیره شد.

در این روایات که گوشه ای اندک از اخبار فراوان ملاحم و فتن آخرالزمان می باشد، حال و روز شیعیان چنان اندوهناک و رقّت زا ترسیم شده که امام صادق(ع) را آن چنان افسرده و بی تاب کرده است. این همه، نتیجه دور ماندن از راه هدایت و پنهان شدن آفتاب حقیقت در پس ابرهای تیره و تاریک غیبت است.

منزلت امام(ع)

۲. امام(ع) حقیقتی بیکران است که اندیشه و خرد آدمیان عاجز و ناتوان از دست یافتن به آن می باشد و تنها «جامعه کبیره» بخشی از آنچه را که می توان گفت به تصویر کشیده است، هر چند گوشه ای از لطایف آن زیارت نامه را حکیمان، و شعاعی از خورشید باطن آن را ره یافتگان دلسوخته نصیب برده اند اما اعماق پنهان آن بیکرانه نور تنها مأوای صاحبان آن می باشد.

امام گنجینه علوم پیشینیان و آیندگان، و حامل علم شریعت می باشد. دانش احکام الهی با تمامی شرایط و نتایج پنهان و آشکار آن در سینه او به ودیعت نهاده شده، و پاسخ همه ناگفته ها و درمان همه کج فهمیها نزد اوست.

هر کس در مکتب ثقلین دانش خویش را نسبت به امام معصوم(ع) پربارتر نموده است نیک تر می داند که در عصر غیبت از ارتباط و حضور چه یگانه ای محروم مانده ایم.

شیعیان اگر چه از بسیاری از برکات وجود آن نازنین بهره مندند، و انوار پر تلألوء و گرمابخش وجود او را از پس ابرهای تیره غیبت به چشم نظاره می کنند و به جان می خرند، لیک از نور مستقیم آفتاب حضور او که زمستان سرد و بی جان غیبت را به بهار حیات بخش مبدل سازد، دور مانده اند.۱۸

دعای پرشور نُدبه نمادی دل انگیز از تشنگی دلباختگان آن چشمه سار نور و معرفت می باشد و حکایت از محرومیتی طاقت فرسا در عصر غیبت دارد:

متی نرد مناهلک الرویّه فنروی؟ متی ننتفع مِن عذب مائک فقد طال الصدی؟؛ «کی شود که بر جویبارهای رحمت تو درآییم و سیراب شویم؟ کی شود که از چشمه سار زلال تو بهره مند شویم که عطش بسی طولانی گشت؟!

احیای دین

۳. به دست مبارک او دین خدا حیاتی دوباره خواهد یافت و بدعتها و تحریفها از آن زدوده خواهد شد. اسلام در پیکری نو و به دور از هر گونه آلودگی تولدی دیگر می یابد. اینها بخشی از پیام روایات، و ادعیه و زیارات مأثور در باره او می باشد:

… و جدّدْ به ما امتحی مِن دینک، و أصلحْ به ما بدّل مِن حکمک و غیّر مِن سنّتک، حتّی یعود دینک به و علی یدیه غضّاً جدیداً صحیحاً لا عوج فیه و لا بدعه معه… اللّهم وأحی بولیّک القرآن، و ارنا نوره سرمداً لا ظلمه فیه… و اقم به الحدود المعطّله و الاحکام المهمله حتّی لایبقی حقّ إلاّ ظهر و لاّ عدل إلاّ زهر…۱۹؛…(خدایا) آنچه از دین تو محو و نابوده شده است به دست او برگردان و آنچه از احکام و آیین تو دگرگون گشته است، به واسطه او اصلاح کن تا بار دیگر دین تو در چهره ای تازه و صحیح، به دور از هر گونه کجی و انحراف به دست او باز گردد… خدایا، قرآن را به واسطه ولیّ خودت زنده نما، و نور پایدار آن را که هیچ ظلمت وتاریکی در آن نیست به ما بنما… حدود بر زمین مانده و احکام رها شده را به سبب او برپا ساز تا تمامی عدالت و حقیقت آشکار و چیره شود…

… أین المدّخر لتجدید الفرائض والسنن؟ أین المتخیّر لإعاده الملّه و الشریعه؟ أین الموءمّل لإحیاء الْکتاب و حدوده؟ أین محیی معالم الدین و اهله؟۲۰؛… کجاست آن ذخیره الهی که فریضه و سنّت از دست رفته را برپا می دارد؟ کجاست آن برگزیده ای که آیین و شریعت را باز می گرداند؟ کجاست آن که برای زنده نمودن قرآن و احکام آن تنها به او امید بسته شده است؟ کجاست زنده کننده معارف دین و اهل آن؟

این گونه ادعیه و زیارات به صراحت بر این نکته تأکید دارند که دین الهی، و کتاب و سنّت پیش از ظهور مهدی(ع) و در عصر غیبت سرگذشتی ناخوشایند دارند. محو، تبدیل، تغییر، تعطیل و اهمال، گوشه ای از این سرگذشت می باشد. از همه مهم تر «احیا» می باشد که حکایت از مرگ و از دست رفتن بخشهایی از دین دارد که تنها به دست او زندگی دوباره خواهند یافت.

در روایات مربوط به عصر غیبت فراوان بر این واقعیت تلخ تأکید شده است و اینک گوشه ای از آن اخبار:

عبداللّه بن عطا از امام باقر(ع) سوءال می کند که چون قائم(ع) به پاخیزد، بر کدام سیره و روش میان مردم رفتار خواهد کرد؟ حضرت می فرماید:

یهدم ما قبله کما صنع رسول اللّه(ص) و یستأنف الإسلام جدیداً۲۱؛ روشهای پیش از خود را ویران می سازد چنان که رسول خدا(ص) چنین کرد و اسلام را از نو برپا خواهد نمود.

ابوبصیر از امام باقر(ع) نقل می کند که حضرت ضمن روایتی فرمود:

یقوم القائم(ع) بأمرٍجدید، و کتاب جدید، و قضاء جدید…۲۲؛قائم(ع) با فرمانی نو و کتابی نو و قضاوتی تازه به پا می خیزد.

ابو حمزه ثمالی روایتی مانند این، از آن وجود مقدس نقل نموده است.۲۳

محمد بن عجلان در روایتی از امام صادق(ع) نقل می نماید:

إذا قام القائم(ع) دعا الناس إلی الإسلام جدیداً، و هداهم إلی أمر قد دثر فضلّ عنه الجمهور، و إنّما سمّی القائم مهدیّاً لأنّه یهدی إلی أمر قد ضلّوا عنه۴؛ هنگامی که قائم(ع) ظهور نماید مردم را به اسلام در پیکری نو دعوت می نماید، و آنان را به حقیقتی از دست رفته که مردمان از آن دور افتاده اند هدایت می سازد. تنها بدین جهت مهدی نام گرفته است که هدایت به حقیقتی می نماید که مردم از آن گمراه شده اند.

روایات فوق چنان وافی به مقصود است که نیازی به شرح و بسط آنها دیده نمی شود و تنها به داوری اندیشمندی عظیم القدر اکتفا می کنیم. شهید سعید، مطهری در یکی از آثار خود با توجه به باور مهدویت در اصلاح و بازسازی دین می گوید:

… آیا این خاصیت(تحریف دین) از مختصات بشرهای قبل از خاتم انبیا(ص) است یا بشرهای دوره های بعد هم این طبیعت را دارند؟… مسلّم طبیعت بشر عوض نشده است، بعد از پیامبرِ خاتم هم همین طور است… اگر این طور نبود این همه فِرَق از کجا پیدا شد؟ معلوم است که بدعت در دین خاتم هم امکان پذیر است. چنان که ما که شیعه هستیم و اعتقاد داریم به وجود مقدس حضرت حجت بن الحسن(ع) می گوییم ایشان که می آیند «یأتی بدین جدید» تفسیرش این است که آن قدر تغییرات و اضافات در اسلام پیدا شده است که وقتی او می آید و حقیقت دین جدّش را می گوید، به نظر مردم می رسد که این دین غیر از دینی است که داشته اند.۲۴

فرهنگ انتظار

۴. مفهوم «انتظار» در مجموعه عظیم روایات مهدویت جایگاهی ممتاز دارد. انتظار که خصلت موءمنان برگزیده عصر غیبت است، سو و تعلقی نیز به حضرت موعود(ع) دارد. از این رو یکی از القاب و نامهای ویژه آن حضرت «منتَظر» می باشد. روایات در تمجید و تعظیم این خوی پسندیده، آن را در بلندای قله بندگی و عبادت جای داده اند. امام باقر(ع) از پدرانش، از پیامبر خدا(ص) نقل می نماید که آن بزرگوار فرمود: «أفضل العباده إنتظار الفرج»۲۵؛ برترین عبادتها انتظار فرج است.

امیرالموءمنین علی(ع) فرمود:«… فإنّ أحبّ الأعمال إلی اللّه عزّوجلّ انتظار الفرج»۲۶؛ محبوب ترین اعمال نزد خداوندِ بلند مرتبه انتظار فرج است.