خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل آسیب شناسی پژوهش و… در حوزه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آسیب شناسی پژوهش و… در حوزه :

نشریه «پژوهش و حوزه » بر آن است تا در مورد پژوهش، مراکز پژوهشی، رسالت حوزه در ساماندهی، آسیب شناسی پژوهشی و راهکارهای بهینه سازی آن با توجه به سخنان مقام معظم رهبری حضرت آیه الله خامنه ای(دامت برکاته) در اولین نمایشگاه مراکز علمی – پژوهشی حوزه به بحث بپردازد. در شماره پیشین با نظرگاه دوتن از مسؤولین مراکز علمی و پژوهشی حوزه آشنا شدید و در این شماره، با دیدگاه سه تن از پژوهشگران: حجج اسلام، آقایان: محمود رجبی; محمد سروش محلاتی; سیدعباس صالحی، آشنا خواهید شد. پژوهش و حوزه

۱

پژوهش و حوزه: طبیعتا تنوع و تکثر مراکز پژوهشی حوزه علمیه قم یکی از نقاط برجسته این حوزه است و بحث هم آهنگی مراکز در گذشته نیز مطرح بوده و فعالیت هایی نیز صورت گرفته، اما ناکام مانده است. در این مورد چه نظری دارید و علت ناکامی این اقدام را چگونه تحلیل می نمایید؟

حجه الاسلام والمسلمین رجبی: تکثر و تنوع مراکز پژوهشی بسیار مفید است ولی به دو شرط:

نخست آن که، سیاست ها و هدفداری ها در راستای حق و حقیقت باشد که بحمدالله مراکز پژوهشی حوزه از این جهت مشکل چندانی ندارند.

دوم، هم آهنگی مراکز در مسیر اهداف مشترک و مورد قبول آن ها، یعنی ادای رسالت دینی و فکری و فرهنگی است. در این که همسویی مراکز پژوهشی حوزه ضرورت دینی، انقلابی، علمی و فرهنگی است، تردیدی نباید داشت. اگر همه مراکز در پی فهم، تفسیر، تعمیق، ارائه و دفاع معقول از آموزه های اسلام، به ویژه تشیع هستند و در مسیر پر کردن خلاها در این زمینه و تامین نیازهای فکری، گرایشی و رفتاری و فراهم آمدن زمینه های تحقیق جامعه اسلامی مطلوب هستند -که ان شاء الله چنین است این مهم جز با هم آهنگی مراکز محقق نمی شود و آفرینش تمدن اسلامی -که به تعبیر مقام معظم رهبری (مدظله العالی) سالت حوزه ها و مراکز تحقیقی حوزه است وابسته به این امر است. از نظر حفاظت از دست آوردهای انقلاب و نهادینه کردن ارزش های انقلاب نیز این امر ضرورت دارد; زیرا تحقق بخشیدن به این امور نیازمند فعالیت همه جانبه و متمرکزی است که در سایه هم آهنگی مراکز میسر است. همخوانی و وفاق مراکز از نظر رشد و بالندگی علمی و تعالی فرهنگی و شکوفایی فرهنگ اسلامی نیز نیاز به توضیح است. مهم آن است که موانع این هم آهنگی شناسایی و از آفات و آسیب های آن جلوگیری شود. اما علل ناکامی تلاش های گذشته امور متعددی است که به برخی از آن ها اشاره می شود:

الف) فقدان مرکزیت مورد قبول. در شکل تلاش های پیشین تا آن جا که بنده اطلاع دارم و تقریبا در تمام آن ها تا حدی حضور داشته و اطلاع دارم; مراکز هم عرض یکدیگر با ابتکار یک مرکز اقدام به جلسات اولیه می کردند و پس از چندین جلسه چون چنین مرکزیتی وجود نداشت، از شرکت مراکز کم کم کاسته می شد و به تعطیلی کشیده می شد. به نظر بنده مناسب ترین مرکز در فضای حوزه، شورای مدیریت حوزه است و البته نیازمند اقتدار و امکانات بیشتری است که انگیزه شرکت مراکز و پذیرش مصوبات جمعی را بیفزاید.

ب) عدم تصویر آینده روشن. در نمونه های قبل نوعا طرح مشخص و روشنی که ترسیم کننده آینده ای روشن از دست آوردهای هم آهنگی مراکز علمی باشد وجود نداشت. البته در برخی موارد هم طرح های متعددی در جلسات آغازین ارائه شد; ولی این طرح های مختلف خود نیازمند یک سان سازی و هم آهنگی بود و به دلایل مختلف در عین انجام بحث های مقدماتی در مورد هم آهنگ ساختن آن ها، نه تنها چنین نشد; بلکه تا حدی خود به مساله جدیدی مبدل شد.

ج) فقدان روحیه کار جمعی درازمدت، عمیق و فراگیر. هر مرکزی با یک مجموعه ای به فعالیت تحقیقاتی مشغول است; ولی به یک معنا کار فردی است; یعنی فعالیت ها بر محور یک شخصی که دارای اقتدار معنوی یا علمی یا مدیریتی است می چرخد، نه آن که چونان پیکره ای، به طور خود کار فعالیت کنند. به همین جهت هم معمولا با اختلالی که در آن محور پیش می آید فعالیت آن مراکز یا به کلی متوقف یا دچار رکود و یا از مسیر پیشین منحرف می شود. مقصود انحراف از حق نیست; بلکه در پی اهداف دیگر، به سوی حوزه های تحقیقی دیگر تغییر جهت می دهد. این، نشان دهنده فقدان سازوکار جمعی و روحیه جمعی در سطح گسترده است. البته اکنون در اثر اوضاع اجتماعی و همچنین تجارب، وضع بسیار بهتر شده است; ولی در آن مقطع این عامل امری مساله ساز و مانع هم آهنگی بود.

د) افراط در تعیین میزان هم آهنگی. به رغم این که حتی به عنوان و نام برخی از این گردهمایی های مراکز، واژه هم آهنگی ذکر شده بود; ولی هنگام ترسیم خطوط کلی هم آهنگی به این حد اکتفا نمی شد و فراتر از آن مورد توجه قرار می گرفت و این امر سبب می شد که کم کم مراکزی که آمادگی همکاری بیشتر را نداشتند یا پذیرش آن حد از همکاری را با اهداف مؤسسه یا مرکز خویش سازگار نمی دیدند از تداوم شرکت در جلسات هم آهنگی امتناع ورزند و کم کم رابطه را قطع کنند.

ه) عدم احساس ضرورت یا فقدان امید به موفقیت. برخی از مراکز هم با انگیزه قوی در این جلسات شرکت نمی کردند; زیرا اصولا ضرورتی در آن احساس نمی کردند. یا امیدی به موفقیت و نتیجه بخشی آن نداشتند. در واقع در جلسات اولیه برای کسب اطلاع و احتمال مفید بودن حضور می یافتند و چون چنین احساس ضرورت یا امید به موفقیتی در آن جلسات حاصل نمی شد، در جلسات بعدی شرکت نمی جستند. به همین دلیل برخی از این تلاش ها در حد یک جلسه یا دو جلسه بیشتر برگزار نشد و خاتمه یافت.

و) عدم توجه به جنبه های کاربردی و راهبردی مساله. در چنین کارهایی ضرورت دارد که طرح های اجراشدنی با توجه به مجموعه اوضاع و عوامل و انگیزه ها وجود داشته باشد و از طرح های آرمانی و چارچوب های نظری، بی توجه به مرحله عمل و تنظیم شده در خلا و بدون راهبردهای نظری و راهکارهای عملی، اجتناب شود. هم آهنگی مراکز باید در طی یک برنامه عملیاتی مرحله بندی شده انجام گیرد، آن هم مرحله های کوتاه مدت که نتیجه آن ها در کوتاه مدت روشن شود و ثمرات ملموس آن ها انگیزه مراکز را در تداوم همکاری شدت بخشد و چنین برنامه ای در آن تلاش ها در حد لازم فراهم نبود و نشد.

ی) عوامل دیگری. اموری که شاید برخی آن را ناخالصی بنامند. متاسفانه در کارهای فردی و جمعی، مواردی – هر چند اندک ولی نقش آفرین مشاهده می شد و شاید هم نتوان آن را ناخالصی نامید و بهتر است آن را احساس وظیفه یا حساسیت بیش از حد یا وسواس علمی و احتیاط دینی بنامیم. چنان که با شناختی که بنده از مهم ترین این مراکز دارم اعتقادم آن است که همه موارد پیش آمده را ناخالصی نمی توان نامید و یا شرک خفی است که گناه محسوب نمی شود و در برخی از موارد، ظاهر امر چنین می نماید. والله اعلم و عصمنا الله من الزلل واللمم.

حجه الاسلام والمسلمین سروش محلاتی: مراکز پژوهشی حوزه در ابعاد و جهات گوناگون، با یکدیگر تفاوت دارند; مثلا از نظر «مدیریت »، کاملا مستقل و جدا از یکدیگرند، به لحاظ «بودجه » نیز ارتباطی با هم ندارند، «تشکیلات سازمانی » آن ها هم کاملا مستقل است، از این رو، ایجاد هم آهنگی بین چنین مؤسساتی، به خصوص اگر فعالیت های آن ها هم متنوع باشد، قهرا کار دشواری است، به خصوص که هر یک از این مراکز به شکل مستقل و جداگانه، تاسیس شده و طی سال ها فعالیت، به شکل متمایز رشد یافته است. لذا اکنون نمی توان انتظار داشت که این شاخه های کوچک و بزرگ، که هر یک با انگیزه و هدف مخصوص بر تنه حوزه روییده است، به یک باره و یا در کوتاه مدت، نظم و نسق مطلوب و هم آهنگی پیدا کنند.

اما علاوه بر این زمینه ها و شرایط، دو عامل دیگر هم در آنچه شما «ناکامی » نامیده اید، تاثیرگذار است: یکی «روحیه خاصی » است که بر حوزویان غالب است و معمولا آن ها را به سوی کارهای انفرادی سوق می دهد. در چنین فضایی هم آهنگ کردن فعالیت گروه های مختلف، دشوارتر است، و دیگری «نگرانی هایی » است که از این موضوع وجود دارد و به تعبیر رساتر «آفت هایی » است که ممکن است همراه با «هم آهنگی » و یا در تحت این عنوان، به مراکز پژوهشی لطمه وارد سازد. این آفت ها و نگرانی ها را جداگانه مطرح خواهم کرد.

حجه الاسلام صالحی: در این مورد چند نکته اساسی دخالت داشته اند:

اولا، تلقی از «هم آهنگی »، روشن و شفاف نبوده است; زیرا «هم آهنگی » را می توان در چند سطح تفسیر و تعبیر کرد:

گاهی «هم آهنگی » در سطح «اطلاع یابی » و «اطلاع رسانی » است. در این سطح مراودات برای آن صورت می گیرد که مؤسسات و مراکز، بدانند در مقولات موضوع فعالیت، چه کارهای موازی و یا مشابهی در حال انجام است.

گاهی «هم آهنگی » در سطح «همکاری » است. بدین معنا که مؤسسات و سازمان های پژوهشی، چه کمک هایی از یکدیگر می توانند بگیرند.

گاهی «هم آهنگی » در سطح «راهبردها و مواضع کلان » است; این که مؤسسات و نهادهای پژوهشی، وظیفه کلان خود را چه می دانند و در برخورد با این وظیفه و یا وظایف کلی، چه استراتژیی را برای یک مدت قابل توجه، بر می گزینند.

گاهی «هم آهنگی » در سطح «شیوه ها و روش ها» و احیانا ساختارهاست. همان گونه که می نگرید سطوح «هم آهنگی » بسیار متغیر و سیال است. بسیاری از کسانی که وارد این وادی شده اند، تلقی روشنی از سطح هم آهنگی نداشته اند و در نتیجه، جلسات گفتگو، به سرعت ابتر مانده و یا ره آورد چندانی در برنداشته است.

ثانیا، در مواردی اراده معطوف به قدرت در پشت سر این گونه جلسات بوده است; یعنی کسانی به نیت بسط قدرت وارد این گود می شده اند و از آن جا که این اراده با اراده های دیگر در تزاحم قرار می گرفته، ناکام می مانده است.

ثالثا، خاستگاه بسیار متنوع نهادهای پژوهشی درحوزه، مانعی دیگر در این مسیر بوده اند. مؤسسات پژوهشی در حوزه، عمدتا به یکی از گروه های زیر وابسته اند:

الف) مؤسسات پژوهشی که مستقیم یا غیرمستقیم به نهاد رهبری منسوب هستند;

ب) مؤسسات پژوهشی که به مراجع عظام منتسبند;

ج) مؤسسات پژوهشی که به شخصیت های علمی حوزه منتسبند;

د) مؤسسات پژوهشی که به قوا و نهادهای اجرایی کشور مرتبطند;

ه) مؤسسات پژوهشی که به بنیادها و اشخاص حقوقی وابسته اند;

و) مؤسسات پژوهشی که به اشخاص حقیقی وابسته اند.

در داخل این گروه ها، طیف ها و گروه های کوچک تری نیز وجود دارد. این مجموعه بسیار متنوع (از نظر مؤسسات، بودجه، نیروی انسانی، سطح و قلمرو فعالیت و…) کار «هم آهنگی » را با دشواری ها و سپس با ناکامی ها روبه رو ساخته اند.

۲

پژوهش و حوزه: همان گونه که می دانید هم آهنگی مفهومی گسترده است و سطوح مختلفی از آن را می توان تصور کرد. از نظر شما هم آهنگی میان مراکز در چه سطحی امکان پذیر و مقبول است و به عبارت دیگر هم آهنگی در چه محورهایی می تواند صورت بگیرد؟

حجه الاسلام والمسلمین سروش محلاتی: در این باره به هم آهنگی در «حد ضرورت » فعلا باید فکر کرد و برای دست یابی به آن تلاش کرد; زیرا فعلا در وضعیتی قرار داریم که نه تنها «اصل هم آهنگی » دور از دسترس می نماید، بلکه حتی «کمترین ارتباط »هم بین مراکز پژوهشی معمولا وجود ندارد، لذا در وضع کنونی از بحث «هم آهنگی در چه محورهایی می تواند صورت بگیرد؟» باید صرف نظر کرد و به بحث از «هم آهنگی در چه محورهایی ضروری است؟» باید پرداخت. البته باید به سمت و سویی حرکت کنیم که همه مراکز پژوهشی به یک «طرح جامع پژوهش های حوزوی » دست یابند و بر آن توافق کنند و در نتیجه جایگاه فعالیت های هر مرکز در این طرح جامع پیش بینی شود تا نه «خلا پژوهشی » در مجموعه فعالیت های این مراکز وجود داشته باشد و نه با «کارهای موازی » از نیروهای موجود استفاده بهینه نشود.

به هر حال گام اول «ارتباط » این مراکز با یکدیگر است که پس از شناخت و آشنایی باید صورت گیرد و این ارتباط را از مراکزی که به لحاظ نوع فعالیت همسو هستند می توان شروع کرد.

توضیح آن که برخی از این مراکز، پژوهش های کاملا تعریف شده و مرزبندی شده ای دارند و با مراکز دیگر از نظر نوع کار هیچ نوع اشتراکی و حتی برخوردی ندارند; مثل مؤسساتی که کارهای تحقیقی برخی از بزرگان حوزه را ساماندهی می کنند; از قبیل مؤسسه ولاء که به آماده سازی مباحث حضرت آیه الله شبیری زنجانی می پردازد، و یا مؤسسه اسراء که بحث های حضرت آیه الله جواد آملی را مورد تحقیق و نشر قرار می دهد. این دسته از مراکز، روال کارهای مشخصی دارند و هر چند ارتباطشان با یکدیگر موجب تبادل فکر و تجربه و قهرا مفید است، ولی عدم هم آهنگی بین آن ها هم «خللی » به وجود نمی آورد.

دسته دوم مراکزی هستند که با وجود فعالیت های متنوع، دارای زمینه های کاری نزدیک به هم هستند، هر چند عینا برنامه مشترکی را تعقیب نمی کنند. ارتباط این نوع مؤسسات با یکدیگر مفیدتر و لازم تر است و به کمال برنامه های آنان و انسجام طرح هایشان کمک می کند و حداقل فایده این ارتباط آن است که فضاهای خالی پژوهش و زمینه های بکر تحقیق را آشکار ساخته و این مراکز را به سوی اهداف مشترک و برنامه ها و طرح های هم آهنگی هدایت می کند.

دسته سوم مراکزی هستند که برنامه های مشترکی را تعقیب می کنند; مثل مؤسساتی که دست اندر کار معجم فقهی هستند و یا به تحقیق و تصحیح متون فقهی یا حدیثی می پردازند. ارتباط و هم آهنگی برای این دسته، ضروری تر است و در اثر آن، از کارهای موازی و تکراری جلوگیری می شود. البته در این جا هم هم آهنگی در حد طرح ها و برنامه ها مورد نیاز است و محورهای خارج از آن، از قبیل مدیریت، بودجه و نیروی انسانی هر مرکز از استقلال برخوردار می باشد.

حجه الاسلام والمسلمین رجبی: هم آهنگی به هر میزان و سطحی که ممکن باشد مطلوب است. اگر از هم آهنگی مفاد دقیق همین واژه، در نظر باشد; یعنی همه مراکز در راستای یک هدف مشخص و به صورت منسجم تلاش کنند به گونه ای که کار هر یک مکمل کار دیگری و تامین کننده بخشی از هدف باشد و در مجموع، آن هدف را بدون نقصان و آسیب محقق سازد، چنین هم آهنگی جامع، اگر در آغاز، از تاسیس مراکز براساس طراحی مدل واحدی صورت گرفته بود، تحققش آسان و طبیعی بود یا اگر می شد در یک مرحله، کاری انقلابی در این راستا صورت گیرد و همه خود را ملزم به قرار گرفتن در چنین چارچوبه و مدلی ببینند، مساله حل می شد; ولی این ها از همان نوع طرح های آرمانی و غیر عملی است و دست کم در برنامه ای درازمدت و با تمهیدات فراوان دست یافتنی است; تمهیداتی که در شرایط فعلی وجود ندارد و قابل تامین نیست. اکنون با مراکز متعدد و متنوعی روبه رو هستیم که هر یک با اهداف، سیاست گذاری ها و خطمشی هایی شکل گرفته اند و فعالیت می کنند. بنابراین، باید با توجه به این عناصر کلیدی چهارگانه موجود در هر یک از مراکز تحقیقی و با پذیرش این واقعیت، به سراغ هم آهنگی رفت و نکته دوم -که نتیجه نکته اول است و در مفهوم هم آهنگی نهفته است حفظ استقلال مراکز و نکاستن، بلکه تقویت انگیزه های موجود در آن هاست. با حفظ سه عنصر یاد شده باید هم آهنگی از سطوح نازل و پایین -که به آسانی قابل دسترسی است شروع شود و در یک حرکت تدریجی به لایه های عمیق تر و سطوح بالاتر پیش برود.

اطلاع رسانی و تبادل اطلاعات در زمینه نیازشناسی سطح فعالیت، زمینه فعالیت، تحقیقات در دست اجرا، طرح های آینده، تجارب تحقیقاتی، امکانات پژوهشی، آسیب شناسی تحقیقات، شبهه شناسی در حوزه تحقیقی، می تواند گام های نخست باشند و قدم یا قدم های بعدی، تقسیم کار تحقیقی با توجه به نیازشناسی جامعی است که باید صورت بگیرد و با توجه به رسالت ها، اهداف، سیاست گذاری ها و خطمشی های هر مرکز است که اگر مرکز مدیریت بتواند آن نیازشناسی جامع را تهیه و در اختیار مراکز بگذارد، به طور طبیعی در یک سطحی بین مراکز، تقسیم کار تحقیقی صورت می گیرد و مرکز مدیریت می تواند برای موارد به جای مانده چاره اندیشی کند و با مراکز در این خصوص، هم آهنگی لازم را به عمل آورد. ا