خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل نقد و بررسی مسند علیّ بن ابی طالب

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقد و بررسی مسند علیّ بن ابی طالب :

برای رهپویان باب مدینه علم و حکمت، مشهورترین منبع، کتاب شریف نهج البلاغه است؛ با حدود هزار اثر که در شرح و تفسیر و… و سندیابی آن، سامان یافته است.
قسمتی از سخنان کوتاه امیر سخن علی(ع) ، در مجموعه هایی بسان «غررالحکم ودررالکلم» [با بیش از ۱۰۰۰۰حدیث]، «جلوه های حکمت» [با ۵۰۰۰حدیث، در ۲۲۵موضوع] و… گرد آمده است.
مجموعه های گسترده دیگری نیز به ثبت و ضبط گفته ها و نوشته های آن حضرت، اختصاص یافته است؛ همانند «موسوعه احادیث امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب» در چهارده مجلّد، «نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه» در هشت جلد، و…
در این میان، عالمان تلاشگری برای تنظیم «مسند» آن امام همام، دامن همّت به کمر زده، تألیفاتی از این دست فراهم آورده اند:
1 مسندات علیّ بن ابی طالب[ع]، از مؤلّفی ناشناخته۱،
2 مسند امیرالمؤمنین[ع]، از یعقوب بن شیبه السّدوسی الحافظ (م۲۶۲ق)۲،
3 مسند علی[رضی الله عنه]، از احمدبن شعیب النسائی (م۳۰۳ق)۳،
4 مسند امیرالمؤمنین(علیه السلام)، از عبدالعزیز یحیی الجلودیّ البصری (م سده سوم هجری)۴،
5 مسند علی(علیه السلام)، از استاد سیّدحسن علی قپانچی نجفی۵،
6 مسند علی(علیه السلام)، تألیف محقّق گرانقدر آقای شیخ عزیزالله عطاردی خبوشانی،
7 مسند الامام علی(علیه السلام)، از آیهالله صابری همدانی،
8 مسند علی بن ابی طالب رضی الله عنه ، که این مقاله به معرّفی آن اختصاص دارد.
اثر اخیر، تألیف آقای یوسف ازبک، تخریج آقای علی رضا بن عبدالله علی رضا، در هفت جلد و شامل ۱۷۴۸۲حدیث است که در سال ۱۴۱۷قمری، به همت دارالمأمون للتراث، در بیروت و دمشق منتشرشد. هرچند، از امضای مؤلّف و محقّق در پایان مقدّمه نسبتا کوتاه کتاب، می توان دانست که در مدینه، تدوین یافته است.
شماره صفحات این هفت جلد، پیاپی است؛ از این رو، این مزیّت را دارد که حتی با تعدّد و تنوّع چاپ، ذکر شماره مجلّد ضروری نخواهدبود. همچنین علاوه بر شماره مسلسل احادیث، شماره گذاری دیگری جهت طرق متعدد هر حدیث، در کتاب منظور شده است؛ زیرا معمولا هر روایت از چندین طریق نقل شده است. مجموع این طرق، به رقم ۱۷۴۸۲ بالغ می شود.
از آنجا که بر جلد و صفحه عنوان این اثر آمده است: الموسوعه الحدیثیه الکبری، و در مقدمه اش، بهره وری از ۹۰۰ مأخذ را متذکر شده است، به نظر می رسد این کتاب، اولین گام از یک سلسله مسندهاست و این، یکی از آن مجموعه است و ظاهرا باید چشم به راه موسوعه های حدیثی بزرگ دیگری در این سلسله انتشارات بود.
مطالب کتاب، عینا از روی صفحه های منابع خطّی و چاپی، بریده شده و کنارهم گردآمده و افست شده است. در مقدمه این اثر می خوانیم:
مسند علی رضی الله عنه به ترتیب کتاب تحفهالأشراف در اطراف الحدیث از حافظ مزّی، تنظیم شده و این امتیاز را بر آن دارد که اوّلا هم متن و هم اسناد روایت را به صورت کامل دارد؛ ثانیا از نظر کمّیّت نیز برتر است؛ زیرا حافظ مزّی تنها به صحاح سته، مراسیل ابوداوود، علل ترمذی، شمائل ترمذی و عمل الیوم واللیله نسایی، قناعت ورزیده است. همچنانکه حجم این اثر، با کار ابن حجر در اتحاف المهره که تنها یازده مصدر از کتب اهل سنّت را گردآورده نیز قابل قیاس نیست.
از این که بگذریم، اگر نظری به کتاب الجامع الکبیر سیوطی بیفکنیم با آنکه این کتاب سیوطی، کتاب اطراف الحدیث به شیوه رایج نیست درمی یابیم که او تنها هفتادوپنج مصدر را گرد آورده است؛ در صورتی که مؤلّف این اثر، از بیش سیصد مصدر استفاده کرده است. بلکه با یک شمارش گذرا دریافتم مصادر تمام این مجموعه، به نهصد مأخذ می رسد.
محقّق اظهار می دارد:
در این تحقیق، کوشیدم احادیث و گاهی آثار۶ را از منظر حدیث شناسی، به گونه ای وارسی و ارزیابی کنم که کلام و آرای پیشوایان، حافظان و حاکمان اهل حدیث در امروز و گذشته ، در داوری ام ملحوظ شده باشد.
البته در احکامی که صادر کرده ام، موازین علم حدیث شناسی، علم رجال و وارسی طرق و شواهد حدیث، مورد عنایت قرار گرفته است.
قابل ملاحظه این که: بسا زنجیره سند حدیثی که آن را صحیح شمرده ام دارای ضعف، سقط و… باشد؛ ولی این مهم نیست؛ زیرا منظور ما، قضاوت درباره متن روایت است و نه بر اساس اسناد آن. مثلا روایت حارث از علی رضی الله عنه : «إنّ الله عزّوجلّ یقول: الصوم لی وأنا أجزی به، ولخلوف فم الصائم عندالله أطیب من ریح المسلک»۷ را حارث اعور (که متّهم به کذب است) روایت کرده، ولی ما آن را صحیح دانستیم؛ زیرا همین روایت، در سایر منابع، از قول ابوهریره نیز نقل شده است.
نظم و ترتیب: نام راوی صحابی و (پس از آن) تابعی، به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده است و أب و ابن از کنیه ها به حساب نیامده اند؛ از این رو «ابویحیی» بعد از «بلال» آمده است.

شماره گذاری: در برابر هر حدیثی، دو شماره وجوددارد که یکی شماره حدیث است و دیگری شماره پیاپی طرق تمامی روایات از آغاز تا انجام کتاب را نشان می دهد.

ارجاعات: ارجاعها و آدرسها در این مسند، خیلی خلاصه اند و با جدول و رمز، مشخص شده اند. به این نمونه ها بنگرید:

سخنان و روایات حضرت علی(ع): در کتاب حاضر، هم سخنان خود حضرت علی(ع) آمده و هم آنچه آن حضرت از رسول خدا(ص) نقل فرموده است. همچنین، برخی احادیث که مشترکا از امام علی(ع) و دیگران نقل شده، در این کتاب گردآوری شده است؛ مثل: حدّثنا محمدبن عیسی، ثنا عبدالسلام بن حرب عن الأعمش عن ابراهیم، عن عمر وعلی وزید انّهم قالوا : «الولاء للکبر». (ص۲۵، ح۱۳۳)

همسان دانستن رفتار و گفتار: در این مسند، افعال امام علی(ع) نیز به سان گفتارهای او تلقی شده و جزو موسوعه احادیث، آورده شده است. بدین جهت، کتاب حاضر، شامل برخی کارها، قضاوتها و نکاتی از سیره آن حضرت است؛ گرچه اینها اصطلاحا حدیث نیست، بلکه حکایت فعل است. بنگرید:
الف: أخبرنا محمدبن عمر قال: حدثنی عبدالرحمن بن عبدالعزیز عن محمدبن أبی أمامه بن سهل عن أبیه قال: «مات سهل بن حنیف بالکوفه، سنه ثمان وثلاثین وصلّی علیه علیّ بن أبی طالب، رضی الله عنه». یعنی عثمان بن حنیف، به سال هشتادوسه در کوفه درگذشت و حضرت امیر(ع) بر جنازه اش نمازگزارد. (ص۱۲۱، ش۶۶۹)
ب: …«کان علیّ لایزید (الجدّ مع الولد) علی السّدس». یعنی حضرت علی(ع)، سهم الارث جد را بیش از یک ششم نمی داد. (ص۲۶، ش۱۴۵)
ج: سه نفر از یک خانواده، در کشتی سواربودند، کشتی را آب فراگرفت و هرسه، همانجا مردند و مشخص نبود کدام دیرتر جان داده تا اموال مانده، از آن او باشد. حضرت ابتدا به مادرشان که زنده بود ، از اصل مال هریک، یک ششم داد. آنگاه، دوششم دیگر از سهم الارث را به مادر داد و مانده را بر عصبه نهاد. (ص۲۷، ش۱۴۶)
نمونه های دیگر را بنگرید: ص۲۷، ش۱۸۸؛ ص۲۹۷۶، ح۱۷۲۷۵؛ ص۳۰۰۰، ح۱۷۴۰۶؛ ص۲۵، ح۱۳۷؛ ص۲۳و ۲۵و۲۷.

ارزیابی و داوری
مؤلف، متن احادیث را بررسی و ارزیابی نموده و با شش تعبیر، میزان صحّت و سقم متن را نشان داده است. این تعبیرات که در طرف چپ صفحه ها و بین دو هلال و با خطّی درشت، برابر احادیث قرارگرفته، عبارت است از: (صحیح)، (ضعیف)، (موضوع)، (ضعیف جدّا)، (حسن) و (حسن ضعیف) [کذا].
مواردی نه چندان کم نیز از این ارزیابی، بی نصیب مانده است؛ نظیر: ص۲۷۴۱ تا ص۲۷۴۴؛ ص۲۹۷۴، ۲۹۷۹، ۳۰۰۰، ۲۶۵۸، ۲۶۷۷ و…
چه خوب است که در چاپهای بعدی، مشخص شود هرکدام از این معیارها چه ضریبی را به خود اختصاص می دهد و شامل چه سهمی از احادیث است. همچنین، مناسب است نموداری در این زمینه، برای راویان، و نموداری برای مجموع کتاب تهیّه شود. برای توضیح، نمونه هایی را نقل می کنم:
امام حسن مجتبی(ع)، در این اثر، ۴۴حدیث با ۲۸۵طریق دارد که از این ۲۸۵طریق، تنها نه مورد آن، «صحیح» قلمداد شده است.
در میان ۲۸۵حدیث امام حسین(ع) از ۵۱۴ طریق نیز تنها این ده مورد: (طریق ۱،۲،۳۱،۸۷،۹۹،۱۴۴،۱۷۱،۱۷۶،۱۷۸و۱۹۴) «صحیح» و این شش حدیث: (۱۹،۴۱،۱۱۵ ،۱۲۵ ،۱۶۱و ۲۲۳) «حسن» و حدیث۷۶ «حسن ضعیف» و حدیث۱۹ که خود یک «چهل حدیث» کوتاه است اکثر جمله هایش «صحیح»، برخی «حسن» و بعضی «ضعیف» قلمداد گشته است.
از ۱۳حدیث حضرت صادق(ع)، تنها یک حدیث، صادق دانسته شده است که از علی(ع) چنین نقل می فرماید:
«امیدوارم من و طلحه و زبیر، از کسانی باشیم که خدا درباره آنان می فرماید: ونزعنا مافی صدورهم من غلّ إخوانا علی سرر متقابلین.۸ (ص۲۷۰)
از حضرت باقرالعلوم(ع)، تنها حدیث تسبیح حضرت فاطمه زهرا (س) نقل، و تضعیف شده است و این، در حالی است که جناب بوصیری که نظرش در همین صفحه ۲۷۳ منعکس است ، در مأخذ این حدیث نوشته است: «این حدیث، در صحیح مسلم و بخاری و جز آن دو، با اندکی تفاوت آمده است». مضمون روایت مورد بحث، چنین است:
پیامبر اکرم (ص) به فاطمه زهرا (س) می فرماید: «قبل از خواب، ۳۳بار سبحان الله و ۳۳بار الحمدلله و ۳۴بار الله اکبر بگو که جمعا صد ذکر می شود. هرکه هر شب وقت خوابیدن این ذکرها را بگوید، برایش بهتر است از ثواب آزادکردن یک بنده در هر شب …». علی(ع) می فرماید: «از روزی که فاطمه این حدیث را برایم گفت تاکنون، این دستورالعمل را ترک نکرده ام، حتّی در جنگ جمل».

تفاوت داوری ها: در مواردی، داوری مؤلف با دیدگاه مصنّف مأخذ حدیث، متفاوت است. دو نمونه را در ذیل ملاحظه فرمایید:
الف) ابن ابی حاتم در العلل، ج۱، ص۳۹۰ (حدیث ۱۱۶۸) می نویسد: سألت أبی عن حدیث رواه بهلول بن عبید عن أبی اسحاق السبیعی عن الحارث بن علی قال سئل رسول الله (ص) أیّ الأعمال أزکی؟ قال: «کسب المرء بیده وکلّ بیع مبرور». از پدرم درباره صحّت این حدیث با این اسناد پرسیدم، پاسخ داد: این حدیث با این اسناد، باطل است و بهلول، ذاهب الحدیث است.
امّا در کتاب حاضر، این حدیث، «صحیح» قلمداد شده است.
ب) ابن جوزی در العلل، (ص۵۴۸) آورده است: ابن مسعود قال: «مارأیت رسول الله (س) یفطر یوم جمعه». قال المؤلّف وهذا لایصحّ طریقه. (ص۷۲۸، ح۴۰۹۳)
این حدیث، در کتاب حاضر، «حسن» ارزیابی شده است.

دیدگاه مؤلّف: گرایش گردآورنده، دقیقا مشخص نیست و ما اطّلاعی از مؤلف و مصحح در دست نداریم، جز همین اثر و داوری هایی که نسبت به این روایات انجام شده است. و از همین جا، شاید بتوان حدس زد که حال و هوای عقیدتی حاکم بر مدینه منوّره (محل تدوین این اثر)، بر این اثر، بی تأثیر نبوده است، و نشانه هایی هم در این مورد هست. مثلا با وجود آنکه محور کتاب، حضرت علی(ع) است و در جهان اسلام، بسیاری از راویان و محدّثان و نویسندگان و عالمان مسلمان که شیعه مذهب اند به آن حضرت و آثار و احادیثش، عشق ورزیده اند و می ورزند، ولی از هیچ کتاب شیعی در این مسند، استفاده نشده است و برخی راویان شیعی که در کتب رجالی اهل سنّت توثیق هم دارند، در این اثر به راحتی تضعیف شده اند. به عنوان نمونه، مؤلف، وقتی می خواهد نمونه ای از ضعفا را نشان دهد، چنین می نگارد: «نحن نعلم أنّ الحارث الأعور متّهم بالکذب» (مقدمه، ص۳). نگاه کوتاهی به کارنامه حارث در منابع فریقین نشان می دهد که جرم او، عشق علی(ع) و چنین داوری هایی، به یقین، به دور از انصاف است.
ابوزهیر، حارث بن عبدالله بن کعب (م۶۳ه) ملقّب به أعور، همدانی، کوفی، خارفی، حالفی و از قبیله همدان (یمنی های طرفدار علی ع ) است که به کوفه آمدند.۹طبق روایتی، علی(ع) درباره همدانیان می فرماید: «اگر من، دربان بهشت باشم، به قبیله همدان، اجازه ورود می دهم».۱۰ ابوعمرو بزّاز، از شعبی نقل می کند که حارث گفت: به نزد امیرمؤمنان شرفیاب شدم؛ حضرت فرمود: به چه منظور آمده ای؟ گفتم: به خدا، محبّت و دوستی شما مرا بدین جا کشانید. فرمود: حدیثی بگویم تا سپاسگزار این نعمت باشی … کسی از دوستانم نمی میرد مگر آنکه مرا به گونه ای که دوست دارد می بیند و کسی از دشمنان من نمی میرد مگر آنکه مرا به گونه ای که دوست ندارد ملاقات می کند».۱۱ همین مضمون ، در شعر، بدین صورت آمده است:
یا حار همدان، من یمت یرنی
من مؤمن أو منافق قبلا
ابن سعد از شعبی روایت کرده است: «دیدم حسن و حسین(ع) درباره احادیث امیرمؤمنان(ع) از حارث أعور پرسش می کردند».۱۲ وی در فقه، ریاضیات و حدیث، ید طولایی داشت و ذهبی از او به عنوان «امام، فقیه، علاّمه و کثیرالعلم» یاد کرده است.۱۳ ابن سیرین گوید: «اهل کوفه پنج تن را از دیگران برتر می دانستند و حارث، اوّلین یا دومین آن پنج نفر بود».۱۴

منزلت روایی او نزد شیعه: وی از طبقه اول تابعان و از طبقه دوم راویان کوفی است. ابن قولویه او را در اسناد کامل الزیارات آورده است. برقی او را از دوستان و اولیای امیرمؤمنان(ع) شمرده است. کشّی دو روایت در مدح حارث نقل می کند. شیخ طوسی او را از جمله اصحاب و راویان امام علی و امام حسن(ع) دانسته و می گوید او دارای «اصل» است. علامه حلّی و ابن داوود، او را در شمار راویان معتبر و ممدوح یادکرده اند. صاحب تنقیح المقال گوید: «در وثاقت او شکّی نیست».۱۵

آرای رجالیون عامّه درباره او: در میان عالمان عامّه، نسبت به حارث همدانی، اتفاق نظر وجود ندارد و برخی به علّت تضعیف او که شیعه بودن اوست تصریح و یا تلویح دارند. اینک، نگاهی به دو دیدگاه درباره او می افکنیم:
الف: گروهی همچون یحیی بن معین، احمدبن صالح، مرّهبن ابی داوود و ترمذی، او را توثیق کرده اند.
ب: گروهی چونان شعبی، ابوحاتم رازی، دارقطنی، مداینی، عثمان دارمی، ابن حبّان، سمعانی و ابن حجر، وی را به نوعی تضعیف، یا به کذب متّهم کرده اند.
تضعیف برخی از اینان، مایه شگفتی نیست؛ زیرا مثلا ابن حبّان، حضرت امام رضا(ع) را هم در «کتاب المجروحین» آورده است و آن امام همام را به وهم و خطا متّهم نموده است۱۶ و یا ذهبی با اعتراف به ناصبی بودن ابراهیم بن یعقوب جوزجانی و اینکه در سبّ علی(ع) بر مذهب اهل شام بود ، او را توثیق می کند.۱۷ ابن عبدالبرّ درباره شعبی که حارث اعور را تکذیب کرده می نویسد: «شعبی در نسبت دادن کذب به حارث اعور، مجازات خود را دید و خود به دروغگویی متهم گردید. از حارث، دروغی نرسیده است؛ تنها محبّت مفرط او به علی(ع) و برتردانستن آن حضرت از دیگران، باعث گشته تا شعبی، او را تکذیب کند».۱۸
شنیدنی است که شعبی علی رغم تکذیب حارث از وی روایت می کند و ذهبی، این تناقض را چنین توجیه کرده است: «منظور شعبی از کذب، خطا و اشتباه است؛ زیرا اگر دروغگو باشد، چگونه از او روایت می کند؟»۱۹

در مقدّمه، به عنوان نمونه افراد موثّق و صادق، «ابوهریره» برگزیده شده است و می نویسد:
همین حدیث را که حارث اعور متّهم به کذب نقل می کند، ما صحیح می دانیم؛ چون همین را ابوهریره نیز نقل نموده است.
درباره ضعف ابوهریره و اتهام به کذبش از طرف اهل سنّت، کتابهایی نظیر «ابوهریره شیخ المضیره» تألیف شده است.

نمونه داوری های مؤلف مسند، درباره احادیث
الف: عن علی بن أبی طالب قال، قال رسول الله (ص): «أنا مدینه العلم وأنت بابها، یاعلی کذب من زعم أنّه یدخلها من غیر بابها». (ص۹۴، ح۵۵۱)
داور، این حدیث مشهور را «موضوع» قلمداد کرده است، با آنکه احمدبن محمدبن الصدیق الحسینی مغربی (م۱۳۸۰) در اثبات صحّت این حدیث، کتابی به نام فتح الملک العلیّ بصحّه حدیث باب مدینه العلم علی، نوشته است. این اثر، در سال ۱۳۵۴ق، در مصر و اخیرا به کوشش محمدهادی امینی در اصفهان منتشر شده است. ضمنا مؤلّف این اثر متذکر می شود که کتاب دیگری به نام سبل السعاده وأبوابها بصحّه حدیث أنا مدینه العلم وعلی بابها، نوشته است.
بعلاوه، این روایت، در کتب روایی، طرق متعدّدی دارد. رجوع کنید به: مناقب ابن مغازلی، ص۸۰ ۸۵؛ مطالب السئول، ص۱۳۲۲؛ شواهد التّنزیل، ج۱، ص۸۱، ح۱۱۸؛ کنز العمّال، ج۱۳، ح۳۶۴۶۳.
ب: قال علی(ع)، قال لی رسول الله (ص): «یاعلی إنّک لسیّد المسلمین ویعسوب المؤمنین وإمام المتقین وقائد الغرّ المحجّلین». (ص۷۲۵، ح۴۰۸۲)
مؤلّف، این حدیث را نیز «موضوع» دانسته است.

فواید و مزایای این اثر
1 این مجموعه، شامل حجم گسترده و عظیمی از مآخذ خطّی و چاپی به ترتیب تحفهالأشراف و درواقع، کتابی است به جای کتابخانه ای. نمودار کثرت تتبّع، وسعت گستره منابع است که با تلاشی فرساینده استقصا و بهره برداری شده اند (فهرست این مآخذ را در پایان همین نوشتار، بنگرید).
2 تنظیم و دسته بندی موجود، عالی و یا دانی بودن سند هر تصنیف حدیثی را برای محقّقان نمایان می سازد.
3 از آنجا که یک روایت را از طرق گوناگون، فراروی خواننده می نهد، به محقّق اهل فنّ، قدرت وقوف بر اشکالات سندی (همچون ارسال و اتصال، وقف، رفع، تدلیس) و توان بررسی و تصحیح آنها را می دهد.
4 با فراهم شدن چنین مجموعه هایی، می توان شمار راویان و احادیثشان را استقصا و احصاکرد.
5 با توجه به تعدّد طرق حدیث، می توان مشخّصات موجود را ملاحظه و راوی مهمل و مشترک را مشخّص نمود؛ به فرض، اگر در یک سند، نام «سفیان» بی قید و شرح آمده باشد، به کمک سایر طرق، مشخّص می شود که سفیان بن عیینه است یا سفیان ثوری؛ همچنین «حمّاد»، ابن زید است یا ابن سلمه.
یک راوی، گاه در برخی سندها مبهم است و در دیگر نقلها، با کنیه و لقب و مشخّصات ذکر می شود؛ یا با عنایت به راویان طبقه و مرویه عنه آنان، نقاط مبهم، هویدا و وضعیّت راوی، مشخص می شود. این، راه و روزنه ای است برای تمییز مشترکات و توحید مختلفات.
6 با ملاحظه و مقایسه متن یک روایت در آینه چندین طریق، اضافات و جعلیّات متن، و هرگونه کم وزیادی که در طول تاریخ در روایت رخ داده، نمودار می شود.
7 با کمک چنین موسوعه ای می توان مطالب تخصّصی را جدا و برای اهل آن رشته، سرمایه ای فراهم کرد. مثلا می توان مطالب فقهی و حقوقی مسند را گزید و از صاحب مسند، مجموعه ای فقهی ارائه داد (از این قبیل است کوشش فاضل متتّبع آقای محبّی، که با استفاده از مسند علی ع و چند اثر دیگر، تفسیر امام علی ع را فراهم نموده است. همچنین کتاب مشاهدات امیرمؤمنان، اثر آقای شعبان صبوری، که نمونه دیگری از این دست گزینشهاست و شامل خطرات و مشاهدات حضرت علی ع می شود).۲۰

8 این موسوعه، نمایانگر کمّیت و شمار احادیث هریک از راویان است و خود همین مسئله، راهی است
 برای بررسی بسیاری از مناسبتها و روابط تاریخی اجتماعی صدر اسلام؛ مثلا می توان از کثرت روایات یک شخص، به منزلت او نزد امام علی(ع) و یا طول مصاحبتش با حضرت، پی برد؛ و اگر مقام و منزلتش معلوم، ولی روایتش بسیار اندک است، سیاست امویان و برخی موانع دیگر در کار ثبت حدیث در آن دوران، روشن می شود. مثلا منزلت حضرت سلمان و حضرت ابوذر نزد علی(ع)، محرز و واضح است (و بلکه ایشان از حواریون آن حضرتند)؛ امّا، چرا چندان روایتی از حضرت علی(ع) ندارند؟
آیا دست سیاست اموی در این قضیّه، تأثیر نداشته است؟
9 از نوع گرایش راویان و انتخاب و گزینش احادیث توسّط آنان، می توان به نوع نگرش و تفکّر هر صحابی، مصنّف، و راوی پی برد (در این مسند، تمام روایات یک راوی، گلچین و یکجا گردآوری شده است)؛ همینطور است بررسی و کشف دیدگاه مجموعه راویان اهل سنّت.
10 کنارهم نهادن نسخه ها و نقل های متعدد که در این اثر صورت پذیرفته است ، یکی از بهترین راهها برای تصحیح و تقویم نصوصی است که در طیّ هزارسال، بارها دستخوش تصحیف، سهو، اغلاط رسم الخطی و مؤلفی و مطبعی گشته اند.
مثلا روایت هانی بن هانی همدانی از علی(ع) (در محضر پیامبر ص نشسته بودیم که عمّار اجازه شرفیابی خواست. حضرت رسول ص فرمود: «خوش آمدی، ای پاک پاکیزه»)، از ۴۸ طریق و مأخذ یعنی از شماره ۱۶۸۲۷ تا ۱۶۸۷۶ نقل شده است.
11 در این مسند، هر کتاب مأخذ، کد مخصوصی دارد تا در پایان، مفصّلا معرفی شود و معلوم گردد که از هر منبع، چند حدیث أخذ شده است. لیکن با وجود وعده مؤلف و محقّق در مقدمه کتاب ، هیچ فهرستی از این منابع و کدهایشان، در پایان جلد آخر نیامده است. امید است این نقص، در چاپهای بعدی، جبران شود.

کاستی ها و نواقص این اثر
در این چاپ از مسند، کاستی های فراوانی به چشم می خورد که گویا بر اثر شتاب در تولید و عرضه این اثر، پدید آمده و می تواند در چاپهای بعدی، تا حدّ زیادی برطرف گردد. اینک نمونه هایی از این موارد:
1 خیلی از دستنوشته های قدیمی، جز برای اهل فنّ، معلوم و مفهوم نیستند. بهتر بود چنین مواردی، با حروف چاپی و خوانا نیز نوشته می شدند.
2 در این شیوه، که تنها چند سطر از دل فصلی یا صفحه ای از کتاب مأخذ، بریده و گزیده شده است، خیلی از قرائنی که در مآخذ ملحوظ و محفوف به روایات اند و سهم بسزایی در توضیح و تبیین احادیث دارند، از دست می روند؛ مثلا حدیث ۱۷۴۰۹ به نقل از تاریخ کبیر بخاری، شماره۳۳۳۲، چنین است:
«یزیدبن محجز [ظ محجن] بورجاء، رأیت علیّ بن أبی طالب خرج».
آیا خواننده، از این نقل که پاک شسته از قرائن است، چیزی می فهمد؟
نمونه دیگر، حدیث ۱۷۴۱۷ است که به نقل از تاریخ صغیر، ج۱، ص۲۵۲، چنین است: «حدّثنا عبدالله، قال: حدّثنی اللّیث، قال خالد، عن سعید عن زیدبن أسلم أنّ أبایسار الدولی، حدّثه، سمع علیّا بهذا؛ وسنان أصحّ».
بدیهی است که مشارالیه «هذا» در مأخذ (یعنی در تاریخ صغیر) است و نه در مسند علی بن ابی طالب که پیش روی خواننده قراردارد. و نظیر این است: ح۱۳۳۹۴، «عن علیّ قال: لها المیراث ولاصداق لها» که مرجع ضمیر، در مأخذ جامانده است؛ همچنین: ح۱۳۹۰۳، «قال قتاده وأخبرنی عن رجل عن علی بن أبی طالب، قال: قتله کتاب الله». مرجع ضمیر «قتله» معلوم نیست. از این قبیل حذف قرائن، در مسند حاضر کم نیست. اینک نمونه هایی دیگر: ص۱۲۰۴، ح۶۸۶۳؛ ص۱۲۱۷، ح۶۹۶۸؛ و از حدیث ۱۵۷۰، تنها سندش ثبت و اصل حدیث حذف شده است.
البته، در موارد اندکی دیده شد که مؤلّف، متنی را که به علّت این بریدن و قیچی کردن صفحه مأخذ ناقص شده، کامل کرده است؛ مثل ص۶۹۸، ح۷۷.
گفتیم در کنار هر حدیثی، هم شماره پیاپی طرق و هم شماره خاصّ حدیث، ثبت است. لیکن در این باب هم کاستی هایی پدید آمده است. مثلا در مواردی، این شماره روایت ذکر نشده است. مثل ص۲۳۳۳، ص۲۳۳۴ و ص۲۳۳۵.
3 در شماره گذاری احادیث، اشتباهاتی رخ داده؛ مثلا ص۱۰۵۴، شماره۶۰۵۷ چنین ادامه یافته است: ۶۰۵۵، ۶۰۵۸، تا آخر.
4 مؤلّف در شماره گذاری، از اعداد و ارقام هندی که در بلاد عربی و تقریبا تمام کشورهای اسلامی رایج است، روگردان شده و در این باب، آنچه خود داشته ز بیگانه تمنّانموده و اعداد و ارقام لاتینی به کار برده است.
5 مطالب چندش آور و خارج از نزاکت به حضرت امیرالمؤمنین(ع)، نسبت داده شده است که بسیار زشت است. مثلا: ص۱۰۰۱، ش۵۷۹۰ و ۵۷۹۱؛ ص۹۹۹، ح۵؛ شماره پیا