خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شیعه و منازعات سیاسی در خاورمیانه :

چکیده:

نقش شیعیان چه در کشورهایی که اکثریت جمعیت را تشکیل می دهند و چه در کشورهایی که اقلیت قابل ملاحظه ای را به وجود می آورند، در رویدادهای قرن بیستم، نقشی تعیین کننده بوده است.ایران تنها کشوری است که از قرن ۱۶ میلادی مذهب شیعه مذهب رسمی کشور بوده است اما در عراق این اکثریت به اندازه یک اقلیت غیر مسلمان هم به حساب نیامده است.تلاش برای حفظ یک حکومت سنی در عراق باعث تعارض بی وقفه بین رژیمهای سیاسی و پیرامون اجتماعی در این کشور شده است.در لبنان هم تضییع حقوق شیعیان یکی از عوامل تنشهای اجتماعی و سیاسی در این کشور بوده است.اما در سوریه از سال ۱۹۷۰ به بعد اقلیت شیعیان علوی قدرت را قبضه کردند و این حاصل کشمکش طولانی بین اقلیتهای قومی و مذهبی در این کشور بوده است.نقش شیعیان در رویدادهای منطقه ای مثل جنگ اعراب و اسرائیل بوده است.نقش شیعیان در رویدادهای منطقه ای مثل جنگ اعراب و اسرائیل و چالشهای ناشی از ظهور و سقوط ناصریسم نیز حائز اهمیت است.مقاله حاضر در پی روشن ساختن این نقش و پیدا کردن جایگاه ساختاری شیعیان در منازعات اجتماعی و سیاسی خاورمیانه است.**

مقدمه

مذهب شیعه که یکی از مذاهب اصلی دین اسلام به شمار می رود؛به شاخه های متعددی تقسیم می شود که استوارترین آنها از لحاظ مجهز بودن به فقه و اصول فلسفه ،شیعه، دوازده امامی است.تاریخ تشیع تاریخ پرتلاطم و پرماجرایی است که بی شبهه، آموزه های این مذهب سهم مهمی در این وضعیت دارد.هدف این پژوهش، بررسی نقش شیعیان، از هر فرقه ای که باشند، در تحولات سیاسی و اجتماعی خاورمیانه در دوره معاصر است که هنوز کسی به طور مشخص و مستقل به آن نپرداخته است.کمتر رویدادی را می توان در خاورمیانه مورد مطالعه قرار داد که یک سر آن به شیعه یا شیعیان مربوط نشود.گاه شیعیان خود عامل و کارگزار رویدادها هستند و گاه موضوع حوادث و کنشهای سیاسی-اجتماعی قرار می گیرند.هیچ کشوری در خاورمیانه وجود ندار که یکی از فرق تشیع در آن وجود نداشته باشد.وجود یک اقلیت شیعه حکومتگران را بی تفاوت نمی گذارد.این امر تا حدی از نگرش سیاسی شیعه نیز ناشی می شود.این نگرش که بنیان مشروعیت هر رژیم یا حکومت و یا حاکم را زیر سؤال می برد خود به خود در بین حکومتگران نگرانی ایجاد کرده و واکنش آنها را برمی انگیزد.این نگرش همراه با تاریخ خونین و فرهنگ سیاسی شیعه، شیعیان را هم منفعل نمی گذارد.تکاپوی آنها برای ایجاد حکومتی که دست کم ارزشهای آنها را پاس بدارد و به ائمه آنها احترام بگذارد، پیوسته دست مایه حرکتهای سیاسی اعتراض آمیز بوده است که به چرخه سرکوب-شورش پویایی می بخشد.زیرا وقتی هیچ حکومتی از بنیان مشروعیت دنیوی یا اخروی برخوردار نباشد، مجوز عصیان و اعتراض محیط سیاسی علیه آن صادر شده است و حاکمیت جز با تکیه به زور نمی تواند بر پای بایستد.به این ترتیب یا سلطه سرکوبگرانه برقرار می شود یا شورش.از سوی دیگر پیوستگی های اجتماعی-فرهنگی و جغرافیایی، خاورمیانه را به صورت یک حوزه ارگانیک درآورده است که در آن رویدادها به هم گره می خورند و حالت منطقه ای به خود می گیرد.

سؤال اصلی این است که آیا می توان در منازعات سیاسی خاورمیانه قائل به وجود جایگاه ساختاری برای شیعه بود؟به این معنا که آیا شیعه در ساختار منازعات سیاسی عنصری ثابت یا جزء لایتجزایی به حساب می آید که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم، به صورت عامل یا معمول، اما پیوسته، یکی از اجزاء معادلات سیاسی را به وجود آورد؟ فرضیه ما به این سؤال پاسخ مثبت می دهد و کوشش این پژوهش نیز بر اثبات آن استوار است.برای اثبات فرضیه خود ابتدا به معرفی کوتاهی از شیعه و تشیع می پردازیم تا پویایی نهفته در درون این مکتب آشکار شود.سپس به جغرافیای انسانی شیعه، پراکندگی و حضور فرق مختلف آن در سراسر خاورمیانه نگاهی می اندازیم و بالاخره با رجوع به رویدادهای مهم معاصر حضور عنصر شیعه و میزان اثرگذاری آن را از نظر می گذرانیم تا بدانیم آینده چه نقشی به آن محول خواهد کرد.در تعریف اشپیگل و کانتوری از منطقه، ملاحظه می کنیم که یکی از شرایط اصلی عضویت در یک منطقه سیاسی-جغرافیایی این است که حوادث به یکدیگر، مرتبط بوده و هر رویدادی که اتفاق می افتد دولتهای منطقه را بی تفاوت نگذارد. (۱)از این زاویه خاورمیانه یک منطقه کامل و یک زیر سیستم سیاسی-اجتماعی محسوب می شود که در آن حوادث با یکدیگر مرتبط بوده و حالت ساختاری به خود می گیرند.لذا عنصر شیعه نیز در این ساختار می تواند جایگاه خاص خود را پیدا کند.در واقع این نکته سؤال پژوهش حاضر را هم تشکیل می دهد.

۱.شیعه و کشمکشهای سیاسی داخلی

کشمکشهای سیاسی جهان اسلام عمدتا از اواسط قرن نوزدهم شروع شد و از همان زمان عنصر شیعه به صورت یکی از ارکان ثابت این کشمکشها در صحنه ظاهر شد.فرق نهضتها و مبارزات شیعیان با مبارزات سایر گروهها در دو وجهی بودن آن بود.یعنی شیعیان همزمان علیه عوامل بیگانه و رقبای داخلی یا حکومتهای سنی، که حق و حقوق شیعیان را نادیده می گرفتند، در ستیز بودند.برخورد جوامع اسلامی با استعمارگران اروپایی باعث بیداری مسلمانان و آگاهی از رکود و تأخیر آنان در زمینه های علمی و فنی شد.در آغاز، همه حرکتها تحت تأثیر اندیشه های سید جمال الدین بر محور وحدت جهان اسلام استوار بود.اندیشه های سید جمال الدین در روزنامه عروهالوثقی منعکس می شد و اندکی بعد مجله اخبار که به همت رشید رضا یکی از نزدیکان محمد عبده (دوست و همکار سید جمال الدین)در قاهره منتشر می شد(۱۸۹۸)همین اندیشه را ترویج می نمود.اندیشمندان دیگر جهان اسلام مثل عبد الرحمن کواکبی(۱۹۰۲-۱۸۵۴) که رساله ام القراء را در سال ۱۸۹۹ به رشته تحریر درآورد یا احمد فتحی زغلول که در همین سال کتاب«علل برتری انگلوساکسونها»ی ادموند دمولن را ترجمه کرد، بیشتر در پی یافتن علل عقب ماندگی جوامع اسلامی بودند.همه اینها حکایت از آن داشت که چالشی جدی بر جوامع اسلامی سایه می افکند و به زودی این اندیشه ها، نگرانی ها و چون و چراها به حوزه عمل و درگیریهای سیاسی سرایت خواهد کرد.در این درگیریها بود که شیعیان می بایست در دو جبهه مبارزه کنند:یکی علیه استعمارگران و دیگری علیه کسانی که نسب به نظرات شیعه بی اعتنا بوده و حقوق آنان را نادیده می گرفتند.

الف.ورود شیعه به صحنه سیاست توافق سایکس-پیکو در سال ۱۹۱۶ بین بریتانیا و فرانسه که سوریه و لبنان را به فرانسه، و عراق و فلسطین را به انگلستان می سپرد، امید اعراب را به دستیابی به یک کشور واحد، مستقل و آزاد به یأس تبدیل کرد.پای فرانسه و انگلستان از دهه ۱۸۸۰ به شمال آفریقا باز شده بود.به دنبال آن انگلستان بر مصر و فرانسه بر تونس مسلط گردید. همچنین قرارداد سایکس-پیکو پای آنها را به شرق کانال سوئز باز کرد.این امر مصیبت دیگری نیز به ارمغان آورد و آن اعلامیه بالفور در سال ۱۹۱۷ و زمینه سازی برای ایجاد یک کشور یهود بود.علاوه بر آن به جای ایجاد یک کشور بزرگ عربی که وعده آن را در سال ۱۹۱۵ به حسین شریف مکه داده بودند، سرزمینهای عربی تجزیه و به کشورها و ولایت متعددی تقسیم شد.به جز ترکیه و یا پاره ای امارات، کشورهای عربی منطقه حاکمیت خود را از دست داده و این حوزه، تجزیه و تحت قوانین و فرهنگهای خارجی درآمد و ملل مسلمان به اردوگاههای متضاد و متقابلی تقسیم شدند.دهها هزار جوان مسلمان(هندی، مغربی، صحرای آفریقایی)در ارزشهای اروپایی ادغام و به دلایلی که هیچ ربطی به آنها نداشت به جنگ مسلمانان دیگر(عراق، سوری، مراکش و غیره) فرستاده شدند. (۲)شیعیان عراق، از هر قشر و طبقه، اولین کسانی بودند که با قیمومت بریتانیا بر این کشور به مخالف برخاستند.این مخالفت با چنان حدتی همراه بود که بسیاری از سیاستمداران ناسیونالیست بغداد، اعم از شیعه و سنی به تأثیر این شورشها و مخالفتها امیدوار شدند تا شاید حکومت بغداد مجبور به کنار زدن قیمومت بریتانیا شود.بویژه دخالت مأموران هندی-انگلیسی در امور قبایل شیعه موج وسیعی از اعتراض در میان شیعیان به وجود آورد که در نهایت به شورش تابستان ۱۹۲۰ انجامید؛شورشی که بسیاری از سنیان را نیز به دنبال خود کشید.علمای شیعه در این قیام نقش مؤثری داشتند اما با سرکوب شدید نظامیان فیصل و انگلستان روبه رو شدند.با وجود این، شورش شیعیان در جنوب عراق ادامه یافت و در سال ۱۹۲۳ به بهانه زندانی شدن یک روحانی، جمعی از روحانیون شیعه به امید اینکه حکومت بغداد را به نرمش وادارند؛به کرمانشاه مهاجرت کردند.اما این حرکت نتیجه ای به بار نیاورد.زیرا بسیاری از سنیان و حتی ناسیونالیستهای مخالف قیمومت انگلستان و حکومت فیصل که علما شیعه را ایرانی الاصل می دانستند از رفتن علمای شیعه ابراز خشنودی کردند. (۳) و این امر منتهای بد دلی و بد سگالی سنیان را به نمایش می گذاشت.نکته فوق دو جبهه ای بودن مبارزات شیعیان را توجیه می کند.زیرا در آینده همین گروههای ناسیونالیست سنی یا لائیک هستند که به پایمال کردن حقوق شیعه کمر می بندند.چنانکه در سال ۱۹۳۰ با آنکه جمعیت شیعیان از مرز ۵۰ درصد می گذشت تعداد کرسی های آنها در پارلمان نمایشی عراق از مرز ۲۵ درصد نمی گذشت.در حالی که بر پایه قانون اساسی ۱۹۲۲ عرقا، یهودیان و مسیحی این حق را داشتند که به میزان جمعیت خود نماینده به پارلمان بفرستند، شیعیان و کردها از این امتیاز برخوردار نبودند.در مناصب اداری سهم شیعیان حتی از کردها هم پایینتر بود و به حدود ۱۵ درصد در برابر ۲۲ درصد برای کردها می رسید، در حالی که جمعیت کردها حدود ۱۷ درصد کل جمعیت تخمین زده می شود. (۴) جالب آنکه در زمانی که برنامه دنیوی کردن آموزش را در عراق به اجرا گذاشته بودند پست وزارت آموزش و پرورش را به یک شعبه لائیک سپرده بودند تا در برابر اعتراض علمای شیعه خود را بیگناه جلوه بدهند.در دهه ۱۹۳۰، بویژه پس از مرگ فیصل و در زمان پسرش قاضی، شورش شیعیان از نو وسعت گرفت.فیصل در اواخر عمر خود نسبت به مسأله شیعه در کشورش حساس شده بود و سعی می کرد از طریق نزدیکتر شدن با علمای شیعه به تحبیب آنها بپردازد.چنانکه یکی از مشاوران شیعه لبنانی خود به نام رستم حیدر را واسطه خود و علمای شیعه قرار داده و عده ای از آنها را نیز به پارلمان و مناصب دولتی راه داده بود.اما این تدابیر بیشتر جنبه مصلحت اندیشی داشت تا حسن نیت.عراق اسما در سال ۱۹۳۲ مستقل شد.اما از آنجا که این استقلال جز اسمی بیش نبود، شورشها نیز ادامه یافت.در سال ۱۹۳۵ رهبری شورشهای شیعیان به دست یک مجتهد برجسته یعنی شیخ محمد حسین کاشف الغطاء افتاد.در حالی که حزب ناسیونالیست الاخاء در پی استفاده از نارضایی شیعیان از سلطه بریتانیا بود و از طریق عبد الوحید سیکار که ناسیونالیستی سنی بود تحریکاتی در بین قبایل شیعه به عمل می آورد تا محصول آن را خود درو کند، رهبری کاشف الغطاء نقطه پایانی بر این توطئه بود.در همین سال اعتراض شیعیان نسبت به تقسیم مناصب دولتی و تعداد نمایندگان خود در پارلمان بالا گرفت.دامنه این اعتراض ها در سالهای بعد وسعت گرفت و به سرکوب شیعیان در سالهای ۱۹۳۶ و ۱۹۳۷ انجامید.شیعیان لبنان هم که در دوره سلطه عثمانیها برای دفاع از حقوق خود نوعی حالت بسیج به خود گرفته بودند با سقوط عثمانی و ورود استعمار اروپا به سرزمینهایشان خود به خود به صحنه سیاست کشیده شدند.در زمان سلطه عثمانی درگیری شیعیان با حاکمان سنی بود که بعضا نسبت به آنها بسیار سخت گیر بودند.اما استعمار فرانسه به تقویت جامعه مسیحی لبنان کمک می کرد و مسیحیان نیز ورود فرانسویان مسیحی مذهب را به فال نیک گرفته و با آنها همکاری می کردند.از سوی دیگر شیعیان و مسیحیان در مورد موضوع دیگری نیز اختلاف نظر داشتند؛و آن مخالفت مسیحیان با لبنان بزرگ یا سوریه بزرگ بود که در آن اکثریت با مسلمانان بود، در حالی که تفکیک سوریه و لبنان هویت آنها را بهتر تضمین می کرد، اما شیعیان از وحدت دو سرزمین طرفداری می کردند.اندکی پس از سلطه فرانسویان، شیعیان دریافتند که می توانند از امتیازاتی نظیر خودگردانی در داخل لبنان بهره مند و از سلطه سنی مذهبان خارج شوند.تفویض این گونه اختیارات زیر فشار جامعه ملل صورت می گرفت و در قانون اساسی ۱۹۲۶ نیز منعکس گردید، اما به نفع فرانسویها نیز بود که از تفرقه ملی در لبنان بهره گرفته و سلطه خود را تحکیم بخشند.این وضع تا استقلال لبنان در سال ۱۹۴۳ ادامه یافت.در این سال شایع شد که حکومت ویشی(به رهبری مارشال پتن در فرانسه)قصد دارد پایگاههایی در مناطق خاورمیانه در اختیار آلمان نازی قرار دهد.انگلیسی ها از این شایعه استفاده کرده و لبنان را تصرف و اندکی بعد استقلال آن را اعلام کردند و در این ماجرا با استقبال شیعیان روبه رو شدند.از آن پس شیعیان منصب ریاست پارلمان را که پس از رئیس جمهور و نخست وزیر در سومین مرتبه سلسله سیاسی قرار می گرفت؛به خود اختصاص دادند و تعداد کرسیهای آنها در پارلمان نیز با کرسیهای اهل تسنن مساوی شد.نحوه ورود شیعیان علوی در سوریه برعکس تحت تأثیر وضعیت اجتماعی آنها قرار داشت.علویان سوریه عمدتا جزو اقشار استثمار شده و مظلوم بودند این وضع با تحقیر مذهبی آنها از طرف سنی ها تشدید می شد.هم از این رو تعارض و تضاد، بین دو جامعه سنی و علوی، علت اصلی درگیر شدن علویان در مبارزات سیاسی بود این تعارض به گونه ای بود که علویان هرگز نتوانستند از طریق ناسیونالیسم عربی یا جریانهای کلی دیگر با برادران سنی خود پیوند برقرار سازند و همیشه همبستگی فرقه ای آنها بر سایر احساساتشان غلبه داشت.همین عامل درآغاز قیمومت فرانسه سبب نوعی همکاری بین علویان و دستگاههای اداری فرانسوی شده بود که البته چندان نپایید.البته فرانسویها نیز همیشه در پی تقویت اقلیتها بودند تا از پیدایش ناسیونالسم عرب جلوگیری کند.به همین دلیل نیز حکومت فرانسوی سوریه(جنرال گورو) ۱ در سال ۱۹۲۰ به علویان جبال انصاریه خودمختاری و در سال ۱۹۲۲ استقلال کامل داد که تا سال ۱۹۲۴ ادامه یافت. سپس در این سال ایالت علوی جبال به فدراسیون دولتهای سوریه که شامل دمشق و حلب می شد، پیوست. (۵)علت فروپاشی این فدراسیون نیز تعارضهای اساسی علویان با جامعه سنی بود.در سال ۱۹۲۴ جنرال ویگان ۲ ایالات دمشق و حلب را به هم پیوست و سوریه را به وجود آورد، اما ایالت علویان همچنان خودمختار باقی ماند.کار دیگری که در زمان قیمومت فرانسه صورت گرفت و بعدها آثار خود را مشهود ساخت، ایجاد یک هنگ نظامی از علویان و چن اسکادران از دروزیها، کردها و چرکسها بود که از یکسو به تشدید تعارض بین اقلیتها و جامعه عرب می انجامید، نکته ایی که اثر خود را بلافاصله پس از استقلال به نمایش گذاشت و سبب شد تا اولین دولت مستقل، دست علویان و سایر اقلیتها را از (۱).

Gouraud

.(۲).

Weggand

.پارلمان و مناصب حکومتی کوتاه کند و از سوی دیگر آنها را با تجارب نظامی آشنا می ساخت.از آنجا که نظامیان در کشورهای تازه به استقلال رسیده و جوامع پرتشنج نقش مهمی ایفا می کنند، همین امر یکی از عوامل پیروزی علویان در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ بود.مبارزات سیاسی شیعیان در سایر کشورهای خاورمیانه بیشتر به سالهای پس از جنگ جهانی دوم برمی گردد.یکی از کشورهایی که اکثریت جمعیت آن شیعه مذهبان هستند، بحرین است حضور مسلط استعمار انگلستان در بحرین در اساس، مبارزات سیاسی را به تعویق می انداخت.کشف نفت در بحرین به سال ۱۹۳۲ به نوعی قطبی شدن جامعه بحرین بین ثروتمندان و فقرا انجامید.همین امر شورشهایی را به دنبال آورد که شیعه و سنی در آن همراه بودند.اعتصابات سالهای ۱۹۳۸، ۱۹۴۵، ۱۹۵۶ و ۱۹۶۵ و سپس در سالهای ۱۹۷۲ و ۱۹۷۵ با همکاری شیعه و سنی صورت گرفت.ادعاهای جداگانه شیعیان پس از استقلال بحرین در سال ۱۹۷۱ شروع شد.وجود اکثریت شیعه در این کشور سبب شد تا شیعیان در مجلس مؤسسات دسامبر ۱۹۷۲ تعداد ۱۴ کرسی از ۲۲ کرسی و اکثریت کرسیهای پارلمان را در انتخابات دسامبر ۱۹۷۳ به خود اختصاص دهند.از این زمان تعارض شیعیان با حکومت سنی مذهب بحرین آغاز شد.نتیجه آنکه امیر بحرین شیخ عیسی بن سلمان آل خلیفه در ۲۶ اوت ۱۹۷۵ مجلس را منحل کرد و قانون اساسی را به حالت تعلیق درآورد.در آن زمان هنوز انقلاب اسلامی ایران به پیروزی نرسیده بود تا حکام بحرین گناه این مبارزات را به گردن ایرانیان بیندازند.

ب.شیعیان و احزاب سیاسی

اوج گیری مبارزات سیاسی در خاورمیانه سبب پیدایش احزاب سیاسی گونه گونی شد که جامعه شیعیان را بی تفاوت نمی گذاشت.ورود شیعیان به احزابی که دیگران ساخته و پرداخته بودند به نفع آنها نبود.اما دو عامل باعث تفرقه شیعیان و ورود آنها به احزاب مختلف می شد.یکی وضعیت طبقاتی آنها یا به عبارت بهتر تقسیم آنها به اقشار اجتماعی مختلف که مانع از تجمع آنها در یک حزب واحد می شد و دوم گرایشهای سیاسی آنها که همایش صرفا مذهبی را برنمی تابیدند.در حالی که اگر زیر پرچم علمای شیعه گرد آمده بودند، نقشی به مراتب مهم تر ایفا می کردند.احزاب صرفا شیعه نیز هریک به دلایل متعدد با ضعف ها و نارساییهای روبه رو بوده و هستند که باید به طور موردی به بحث گذاشته می شود.

۱.شیعه و حزب در عراق

برای گرایشهای حزبی شیعیان عراق می توان دو عامل عمده را برشمرد:یکی اعتقادات مذهبی و دیگری عدالتخواهی یا مبارزه علیه تعصبات.عامل دوم در سالهای پس از جنگ جهانی دوم سبب گرایش عده ای از شیعیان عراق به حزب ملی دموکراتیک و تشکلهای مارکسیستی شد.حزب اول نوید جامعه ای دموکراتیک می داد که در آن شیعیان نیز از حقوق مساوی برخوردار باشند و تشکلهای مارکسیست علم مبارزه مسلحانه علیه استعمار را برمی افراشت و تعصبهای قومی و مذهبی را نیز محکوم می کرد.این گرایش ها به قسمی بود که نگرانیهای زیادی در بین علمای شیعه و بویژه در آیت اللّه کاشف الغطا برانگیخت.تبلیغ مراجع دینی تا حدی توده های شیعه را از پیوستن به حزب کمونیست بازداشت، اما انقلاب سال ۱۹۵۸ که به رژیم سلطنتی در عراق پایان داد زمینه ای فرام ساخت که در آن کمونیستها موفق به جلب شمار بیشتری از شیعیان شدند.حکومت ژنرال قاسم(۶۳-۱۹۵۸)در آغاز با مخالفت و نگرانی شیعیان روبه رو شد ولی اندکی بعد، بویژه از آن زمان که قاسم قصد خود را مبنی بر عدم الحاق به جمهوری متحده عربی مورد نظر ناصر اعلام کرد، با نظر موافق شیعیان همراه شد.علاوه بر این، شایع بود که مادر قاسم شیعه و پدرش کرد سنی بوده است و این امر در روحیه شیعیان بی تأثیر نبود و امیدهایی در میان آنها و کردها به وجود آورد که با ماده ۲ قانون اساسی سال ۱۹۵۹ تقویت می شد.این قانون بر حذف تبعیضها و برقراری آزادیهای فردی تأکید داشت.آتشی که از سوی کمونیستها در خانه شیعیان افتاد باعث آگاهی بیشتر خداناباورانه در جامعه، نمونه ای از این چالش بود.با سقوط قاسم نوبت حزب بعث رسید.زمینه های فکری این حزب در دهه ۱۹۴۰ از طرف میشل عفلق، ارتدکس یونانی الاصل و صلاح الدین بیطار سنی شکل گرفته بود.اولین کنگره این حزب در سال ۱۹۴۷ در دمشق برگزار شد اما تولد رسمی آن مربوط به سال ۱۹۵۳، یعنی؛زمانی می شد که جنبش بعث با حزب سوسیالیست عرب به رهبری اکرم حورانی در هم ادغام شدند و حزب بعث عرب سوسیالیست را به وجود آوردند.هدف این حزب ایجاد وحدت در میان همه اعراب زیر لوای یک حکومت واحد بود.دو رکن ایدئولوژیک آن نیز ناسیونالیسم عرب و سوسیالیسم بود و از اشعار وحدت، آزادی، سوسیالیسم پیروی می کرد.از همان آغاز نیز شعبه هایی در بیشتر کشورهای عرب به وجود آورد:در فلسطین ۱۹۴۸، در لبنان ۱۹۴۹، در عراق ۱۹۵۱.اما منطقه سوریه برای این حزب از اهمیت خاصی برخوردار بود.در عین حال حوزه نفوذ این حزب حتی به اندازه نفوذ فردی ناصر نبود.این حزب نظر خود را بیشتر بر ارتش، روشنفکران و اقشار شهری متمرکز ساخت. (۶)این حزب برای مدت کوتاهی پس از سرنگونی قاسم در سال ۱۹۶۳ قدرت را به دست گرفت و نه ماه بعد آن را تسلیم برادران عراف کرد که یکی پس از دیگری تا کودتای ۱۹۶۸ در پی یک کودتا از قدرت افتادند و حاکمیت پیوسته حزب بعث شروع شد.این حزب به شدت گیتی گرا و غیرمذهبی بود و وجود میشل عفلق مسیحی(هر چند به ظاهر اسلام آورده بود)به عنوان پایه گذار این حزب، به رهبران مذهبی شیعه گران می آمد که بخواهند روی خوشی به آن نشان دهند.در عین حال سیاست حزب بعث بر مقابله مستقیم با مذهب استوار نبود بلکه به این نظر داشت که ذهن مذهبیون را آرام آرام متوجه مباحث و موضوعهای دیگر سازد.نتیجه تمام این فرایندها این بود که از سال ۱۹۶۳ به بعد شیعیان هیچ حزب مناسبی پیدا نکردند تا به آن پناه ببرند.هم از این رو شیعیان می بایست خود دست به ایجاد تشکلهای خاص خود بزنند.این تشکلها به طبع نمی توانست آشکار و قانونی باشد و به ناچار راه زیرزمینی شدن را در پیش می گرفت. اولین تشکل سیاسی شیعه که قابل ذکر باشد؛گروه فاطمیه بود که در سال ۱۹۶۴ به وجود آمد و اندکی بعد کشف و سرکوب گردید. (۸) در همین سال آیت اللّه روح اللّه خمینی از طرف حکومت شاه به عراق تبعید شد.ایشان و آیت اللّه خویی و پاره ای مراجع دیگر خود از یک حزب سیاسی قوی تر بودند و اعتقادی به تشکیلات حزبی نداشتند اما پاره ای دیگر مثل سید محسن حکیم با کار تشکیلاتی، همسویی بیشتری داشتند.سازمان دیگری که پس از فاطمیه به وجود آمد«الدعوه»بود که در سال ۱۹۶۸ شکل گرفت و از همان آغاز با سید محسن حکیم و سپس سید مهدی حکیم در ارتباط بود و گفته می شد کمکهایی نیز از شاه ایران دریافت می کرد.این سازمان به سرعت در بین شیعیان کربلا، نجف و کاظمین نفوذ پیدا کرد.پس از آنکه رهبر این سازمان محسن الکاظم ۱ در سال ۱۹۷۰ به قتل رسید این سازمان با رکود روبه رو شد تا آنکه در اواسط دهه ۱۹۷۰ به دلیل سدی که سوریها بر رودخانه فرات بسته بودند، خشکسالی عراق را فرا گرفت.قربانیان این خشکسالی شیعیان بودند که به کشاورزی اشتغال داشتند.این سازمان سعی در به عمل آوردن این نارضایتیها کرد و از اعتبار زیادی برخوردار شد.سازمان دیگری به نام «مجاهدین»نیز بوجود آمد و در کنار آن چهره برجسته ای مثل آیت اللّه محمد باقر صدر شروع به درخشیدن کرد و می رفت تا در پرتو تأثیرات انقلاب اسلامی ایران انقلاب مشابهی را در عراق سازمان دهد.اما در سال ۱۹۸۰ به قتل رسید.محمد باقر حکیم سعی کرد تمامی سازمانهای مبارز شیعه را در یک سازمان فدراتیو به نام جماعه العلماء گرد هم آورد.اما این کار میسر نشد و سازمان زیرزمینی دیگری به نام«الدعوده منظمات العمل الاسلامی»در همان سال شکل گرفت که تمام گروههای خشمگین از قتل آیت اللّه صدر را در خود گرد آورده بود.رهبری این سازمان با شیخ محمد شیرازی و شیخ هادی مدرسی بود.اما این سازمان هم شاید گرایشهای مختلف شد و نتوانست کاری از پیش ببرد.و اینک اگر این شایعه به تحقق برسد که تمام گروههای اپوزیسیون عراق در حال مذاکره با آمریکا هستند تا سهم خود را در عراق پس از صدام تعیین کنند، ولی شیعیان عراق به دلیل خودداری از مشارکت در چنین توافقهایی، در آینده این کشور نقش چندانی ایفا نخواهند کرد.

۲.شیعه و حزب در لبنان

حزب و نظام حزبی به معنای دقیق کلمه در لبنان وجود ندارد.بلکه بیشتر این (۱).

Qasim

.

تشکلهای قومی و مذهبی هستند که در عصر جدید سعی کرده اند هویت خود را در قالب یک حزب به نمایش گذاشته و از طریق فعالیتهای حزبی به دنبال کسب امتیازات بیشتر برآیند. (۹) در دهه ۱۹۳۰ چندین تشکل سیاسی در خطه لبنان و سوریه به عرصه ظهور رسیدند که هر یک نماینده یک جریان قومی یا قومی-مذهبی اما در پوشش ایدئولوژیک بودند.از سنی ها تا اسماعیلیان و دروزیها و مسحیان مارونی و علویها هر یک در پی ایجاد یک حزب و سلطه بر سایر گروهها برآمدند. (۱۰) رهبری شیعیان لبنان تا سال ۱۹۵۹ بر عهده عبد الحسن شرف الدین بود و پس از آن بنا به وصیت خود او روحانی برجسته ای بنام امام موسی صدر این مهم را بر عهدهگرفت.او خود به یکی از اصیلترین خانواده های مبلغ شیعه تعلق داشت که در زمان صفویه از جبل عامل لبنان به ایران آمده بودند و اجدادش در دولت صفویه مرتبه صدر الصدور داشتند.همین اصالت خانوادگی و قرار داشتن در بطن جریانهای سیاسی و اجتماعی سبب شده بود که وی از سعه صدر و بینش و درک عمیق و بی نظیری برخوردار باشد.امام موسی صدر ابتدا در سال ۱۹۶۹ شورای عالی شیعیان را تأسیس کرد که می بایست رهبران و نخبگان جامعه شیعه لبنان را به هم گرد آورد.از آنجاکه شیعیان لبنان در وضعیت خاص اجتماعی قرار داشتند که هم می بایست علیه ظلم مبارزه کند و هم با گروههای دینی و قومی متفاوتی همزیستی داشته باشند، همیشه در ارائه راه حلهای سیاسی و اجتماعی پیشگام و مبتکر بودند.همین علمای لبنان بودند که به دور از کوته نگری بر مشروعیت دولت شیعه صفوی صحه گذاشتند؛زیرا بخوبی دیده بودند که چگونه اهل تسنن و مسیحی ها که به دولت خودشان رسیدند توانستند از اصول، عقاید و باورهای خود نیز دفاع کرده و قوام جامعه خود را حفظ کنند و برعکس شیعیان همیشه تحت ظلم و تحقیر مذاهب دیگر قرار گفته اند و به کرات قتل عام شده اند.به قول یکی از محققین و اسلام شناسان لبنانی اگر همین اتفاق نیفتاده بود انقلا اسلامی هم نمی توانست صورت گیرد:«شیعیان به راحتی دیدند که چگو.نه اهل سنت حکومت داری می کنند یا مسیحیان به دنبال اهداف خودشان هستند در حالی که شیعیان جا مانده اند.به همین علت علمای لبنان به راحتی به تقاضای دولت صفویه لبیک گفتند و اولین بنیان حکومتی شیعه دوازده امامی در ایران پی ریزی شد…آنها علاقه مند شدند به ایران بیایند و برای الگو سازی کمک کنند….ما مدعی الگوسازی حکومتی هستیم.اینها به گونه ای آن باور(عدم مشروعیت دولتها در غیبت امام زمان)»را تعدیل کردند که اولین گام برای رسیدن انقلاب اسلامی ایران و تفکر و اندیشه امام خمینی برداشته شد.» (۱۱) در چنین فضای اجتماعی و با چنین روحیه ای بود که امام موسی صدر دست به ابتکاراتی زد که در طول تاریخ اسلام بی سابقه بود.او مبارزه خشن را با راههای غیر خشونت آمیز چنان آمیخته بود که اگر کج اندیشان مهلتش داده بودند لبنانی آباد، مستقل و دموکراتیک به رهبری شیعیان که اکثریت جامعه را در دست داشتند به وجود می آورد.وی در سال ۱۹۷۰ یک اعتصاب به راه انداخت و همزمان ضرب الاجلی به حکومت داد که، اگر به خواسته های اعتصابگران پاسخ ندهد با استعفای وزاری شیعه روبه رو خواهد شد.ابتکار دیگر او این بود که در سال ۱۹۷۳ نهضت محرومان را به وجود آورد.اعضای این گروه که از همه ادیان بودند در ۱۸ مارس ۱۹۷۴ حدود صد هزار نفر را گرد آوردند و قسم یاد کردند که مبارزه خود را تا زمانی که هیچ اثری از فقر و بدبختی در لبنان وجود نداشته باشد، ادامه خواهند داد و اینکه امام موسی صدر نظر خود را به همه گروهها و مذاهب موجود در لبنان معطوف می داشت نشان از وسعت نظر او داشت.چنانکه قبل از این در سال ۱۹۶۰ همراه با اسقف یونانی و کاتولیک گره گوار حداد، «حرکت اجتماعی»را به وجود آورده و در سال ۱۹۶۲ اولین گفت و گوی اسلامی و مسیحیت را سازمان داده بود.این گام در سال ۱۹۷۱ به ایجاد کمیته ای مرکب از رؤسای مذهبی