خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اخلاق اجتماعی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق اجتماعی :

معاشرت

انسان موجودی است اجتماعی و ناگزیر از معاشرت؛ و معاشرت اسلامی، اصولی دارد که در زیر می آید:

۱ اصول و کلیات معاشرت اسلامی

از نظر اسلام، معاشرت دارای اصول و ضوابطی است و فرد مسلمان باید در معاشرتهای خود، کلیاتی را مراعات نماید؛ ما در ذیل به بیان چند اصل از اصول معاشرت خواهیم پرداخت.

حب و بغضها برای رضای خدا باشد

عالی ترین مرتبه ایمان، چنانچه امام صادق (ع) می فرماید، در این جمله نهفته است: هر کس برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد و برای خدا عطا نماید از کسانی است که ایمانش کامل گشته است ^(۱).

و امام باقر (ع) می فرماید: دوست داشتن مؤمنی، مؤمن دیگر را، برای خدا، از بالاترین درجات ایمان است ^(۲).

اگر چه در قسمت بعد اشاره خواهد شد که یکی دیگر از اصول معاشرت اسلامی انتخاب صحیح معاشر است، ولی این ملاک که حب و بغضها برای رضای خدا باشد عالی ترین ملاک انتخاب معاشر و همدم است، اگر چنین باشد و این شرط مراعات گردد آنوقت انسان آنچه را دوست می دارد که محبوب خدا است یعنی، مؤمن را، عادل را، متقی را، و ایمان و پاکیزگی را و…از چیزی بیزار است که مورد دشمنی خدا است؛ یعنی عاصی و گنهکار را، ظالم و ظلم را، متکبر و تکبر را …و این یعنی سلامت معاشرت

امام باقر (ع) تمام دین را همین معنا و اصل معرفی می نمایند: ای اباذر، آیا دین بجز حب و بغض چیز دیگر هم هست ^(۳).

دقت در انتخاب دوست و معاشر

معاشرت، بازار تبادل اخلاق است، بسیاری از محاسن و رذائل اخلاقی از همین معاشرات معمولی انتقال و تسری می یابد.

اگر از انسانهای موفق بپرسید که عامل موفقیت شما چه بود؟ بی درنگ یکی از عوامل مهم موفقیت خود را رفاقت با دوستان خوب اعلام می دارند، و بر عکس اگر از انسانهای شکست خورده در زندگی بپرسید: چگونه به این ناکامی ها مبتلا گشتید؟ خواهند گفت: دوست ناباب.

معاشرت با دوستان بد، انسان را از مسیر تکامل باز می دارد.به همین دلیل مسلمان، باید دوستان خود را با صلاحدید دین خود انتخاب نماید، یعنی در خصوص اینکه با چه کسانی معاشرت نماید و با چه کسانی معاشرت ننماید، باید نظر اسلام را سؤال نماید.

به همین دلیل ما در بند ۴ از همین بخش به ذکر ویژگی دوستان خوب و بد خواهیم پرداخت.

اعتدال و میانه روی در معاشرت

میانه روی بهترین و پسندیده ترین شیوه ای است که در شئون زندگی مراعات آن مفید و شایسته است.آن کلام معروف بیان خوبی است که خیر الامور اوسطها، بهترین کارها اعتدال در اعمال است ^(۴).

و شاید صراط مستقیم که در نماز مطلوب ما است همین اعتدال و میانه روی در اعمال و خلقیات باشد.

یکی از اصول معاشرت نیز میانه روی است، که مؤمن به آن مکلف شده است.

به فرمایش امام علی (ع) : شیوه زندگی مؤمن بر اساس میانه روی و اعتدال است ^(۵).

در معاشرت نیز افراط و تفریط هر دو مذموم و ناپسند است، هم معاشرت زیاد و هم قطع ارتباط با مردم، هر دو ناپسند است.

علاوه اینکه در ابراز دوستی و دشمنی نیز باید میانه رو بود، امام علی (ع) می فرماید : دوستی نباید درحدی باشد که مایه مشقت گردد ^(۶).

امام صادق (ع) می فرماید: به هنگام دوستی همه اسرارت را مگو (زیاده روی مکن) چون ممکن است دوستی شما از بین برود و تبدیل به دشمنی شود ^(۷).امام علی (ع) می فرماید: دوست خود را دوست دار باندازه ای که در آن تجاوز نباشد ^(۸).

امتحان همنشین

اعتماد به ظاهر افراد، کار مذمومی است.البته سوء ظن به افراد، هم ناپسند است.لذا انسان می بایست کسی را که می خواهد با او پیمان دوستی و رفاقت داشته باشد، آزمایش نماید.امام علی (ع) اعتماد قبل از آزمایش را چنین توصیف می کند:

اعتماد به هر کس قبل از آزمایش، از ناتوانی است.و نیز می فرماید: قبل از امتحان به کسی اطمینان نکن ^(۹).

و امام صادق (ع) در بیان شیوه امتحان مردم می فرماید: به روزه و نماز مردم گول نخورید زیرا چه بسا انسان به نماز و روزه شیفته شود تا آنجا که اگر ترک کند به هراس افتد، ولی آنها را به راستگوئی و امانتداری بیازمائید ^(۱۰).

معاشرت به تناسب افراد

زندگی در جامعه های بشری، اخلاقی انعطاف پذیر را می طلبد.

در جامعه افراد مختلفی با روحیات مختلف زندگی می کنند؛ جماعتی زود رنجند، جماعت دیگر سعه صدر دارند، عده ای بذله گو هستند و گروهی جدی و خشن؛ بعضی، از نرم خوئی انسان سوء استفاده نمی کنند و گروهی…

بدیهی است با این همه روحیات مختلف انسان نمی تواند با همه افراد با یک روحیه رفتار نماید.بلکه با هر کس باید طبق شناختی که از روحیه او دارد، معاشرت نماید.امام علی (ع) می فرماید: کسیکه متناسب با خلق و خوی مردم با آنها معاشرت و رفتار کند از شر آنها در امان ماند ^(۱۱).

رعایت حق معاشر

این اصل از اصول مهم معاشرت است که رعایت آن، مایه استحکام پیوندهای اجتماعی می گردد .

باید توجه داشت که اسلام دین وظایف متقابل است و اقشار جامعه نسبت به هم حقوقی دارند که ملزم به انجام آن می باشند حقوق پدر بر فرزند و فرزند بر پدر، حق همسایه، حقوق همکار و دوست و همه اینها بطور متقابلند.

یکی از اساسی ترین اصول اسلام همین مقررات و رعایت آنها است.

حق الناس از اهمیت فراوانی در اسلام برخوردار است و حتی از حق الله بالاتر است.چنانچه امام علی (ع) می فرماید: خداوند حقوق بندگانش را بر حقوق خودش مقدم داشته است ^(۱۲).

بعنوان نمونه در حق همسایه پیامبر اکرم (ص) می فرماید: …کسی که همسایه خود را مورد اذیت و آزار قرار دهد بوی بهشت بر او حرام است و جایگاه او جهنم است؛ و بد جایگاهی است .و نیز فرمود: کسی که حق همسایه را ضایع کند از ما نیست و دائما جبرئیل در حق همسایه وصیت می کرد تا اینکه من گمان کردم که او ارث می برد ^(۱۳).

و درباره حق همسر اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) سؤال می کند: حق زن چیست که اگر مرد آنرا انجام داد، نیکو می شود؟ امام (ع) فرمود: همسرش را سیر کرده به او لباس بپوشاند و اگر اشتباه و خطائی انجام داد او را ببخشد ^(۱۴).

و حق پسر بر پدر، این است که اسم نیکوئی بر او بگذارد، او را قرآن بیاموزد و در وقت بلوغ برای او همسری برگزیند و… ^(۱۵).

امام سجاد (ع) درباره حق معاشر می فرماید: اما حق معاشر بر تو این است که او را نفریبی و با او دغل نکنی و به او دروغ نگوئی و غافلش نساخته، و گولش نزنی.و برای او کارشکنی نکنی و…اگر به تو اعتماد کرد هر چه توانی برای او بکوش.

حضرت (ع) بعد از بیان پنجاه حق فردی و اجتماعی می فرماید: این حقوق در گردن تو است، که در هیچ حال نمی توانی از آنها جدا باشی و رعایت آنها بر تو لازم است.و از خدا در این راه کمک بخواه ^(۱۶).

از نظر اسلام، معاشرت وقتی سالم است که همنشینان، به اقامه حقوق هم و ادای آنها قیام نمایند.

ما در قسمتهای بعدی، درباره حقوق دوست صحبت خواهیم کرد.

احترام و دوستی بر اساس مقدار ارزشها

یکی دیگر از اصول معاشرت در اسلام دوستی، رفاقت و احترام بر اساس مقدار ارزشها است.از نظر اسلام هر چه فرد به ارزشهای اسلامی پایبندتر باشد احترام او واجبتر و مهمتر است .و فرد مسلمان ملزم شده است تا در معاشرت خود به کسانی که با آنها مراوده دارد، بر اساس میزان تقیدشان به ارزشها، احترام بگذارد.

امام علی (ع) می فرماید: ظلم کردن به نیکی این است که آنرا در حق غیر اهلش بکار ببرند ^(۱۷).

از نظر اسلام احترام به پدر، مادر، استاد و معلم، بدلیل جایگاه ویژه آنها و ارزشی که دارند دارای اهمیت فراوانی است و انسان مأمور به احترام آنها و خضوع در مقابل آنهاست .

امام عسکری (ع) می فرماید: یک روز پدر و پسری به حضور امام علی (ع) رسیدند حضرت احترام شایانی از آنها کرد و برای آنها غذا آورد.پس از صرف غذا، قنبر غلام حضرت، طشت و آب و حوله آورد تا مهمانان دست خویش بشویند.علی (ع) ابریق را گرفت و آب را به دست پدر ریخت .البته آن مرد هر چه مخالفت کرد حضرت نگذاشت.

بعد حضرت ظرف را به دست پسرش محمد حنفیه داد و فرمود اگر این پدر و پسر کنار هم نبودند و پسر تنها اینجا بود به دستهایش آب می ریختم تا بشوید ولی چون در کنار پدرش می باشد خداونددوست ندارد که بین آنها تفاوتی نگذارم ^(۱۸).

محبت و احترام متقابل

اساس معاشرت بین مسلمانان احترام و محبت متقابل است.یعنی هر دو موظف هستند به هم احترام گذاشته و با محبت با هم رفتار نمایند.

قرآن مجید در سوره فتح، مؤمنین را چنین وصف می کند:

اشداء علی الکفار رحماء بینهم ^(۱۹).نسبت به کفار شدیدند ولی بین خودشان با رأفت و رحمت رفتار می کنند.

و در سوره بلد می فرماید:

و تواصوا بالمرحمه ^(۲۰).یکدیگر را توصیه می کنند به رأفت و رحمت و ملاطفت.

از نظر اسلام، اگر فردی متوقع باشد تا دیگران احترامش کنند ولی او نسبت به مردم چنین نباشد، توقع بی جا و اشتباهی است.

اینکه در سوره حجرات می فرماید:

انما المؤمنون اخوه ^(۲۱) یعنی مؤمنین برادرند، از بین همه نسبت ها نسبت «اخوه» را ذکر فرموده است که حاکی از تساوی است.همانگونه که دو برادر نسبت به حقوق، با هم برادرند، مؤمنین هم با هم برابرند، و هر کس توقع محبت و احترام دارد، خود نیز باید احترام کند و محبت نماید.

۲ آداب معاشرت اسلامی

آنچه تا کنون گذشت، اصول کلی معاشرت اسلامی بود و اکنون در صدد بیان آداب معاشرت اسلامی هستیم.

معاشرت از نظر اسلام بایدها و نبایدهای فراوانی دارد که ما تحت عنوان آداب معاشرت آنها را ذکر می نمائیم.

حسن خلق با معاشرین

اسلام به حسن معاشرت و حسن خلق، اهمیت بسیاری داده است.بالاترین مدحی که در قرآن ازپیامبر (ص) شده است.در رابطه با حسن خلق او است.

و انک لعلی خلق عظیم ^(۲۲).

و همانا تو بر اخلاق نیکو و بزرگ آراسته ای.

و در آیه دیگر همین حسن خلق پیامبر (ص) را عامل موفقیت وی ذکر می نماید:

و لو کنت فظا غلیظ القلب لا انفضوا من حولک ^(۲۳).

و اگر سنگدل و خشن بودی، مردم از اطراف تو پراکنده می شدند.

برخورد صحیح و اخلاق نیکو یکی از راه های پیشرفت در اجتماع می باشد.و مهمترین عنصری است که می تواند انسان را در میان جامعه، صاحب موقعیت نماید.پیغمبر اکرم (ص) در سفارش به پسران عبد المطلب می فرماید: شما هرگز نمی توانید با اموالتان مردم را به دور خود جمع نمائید، بنابر این با چهره های باز و روی خوش با آنان برخورد نمائید ^(۲۴).

در اهمیت حسن خلق، روایات بسیاری آمده است.از جمله: امام باقر (ع) کاملترین مؤمن را از نظر ایمان، خوش خلق ترین آنها می داند: کاملترین مردم از نظر ایمان، خوش اخلاق ترین آنهاست ^(۲۵).

و باز امام باقر (ع) می فرماید: تبسم الرجل فی وجه اخیه حسنه «خنده مرد به صورت برادرش حسنه است» ^(۲۶).

همچنین پیامبر اکرم (ص) می فرماید: سنگین ترین عملی که روز قیامت سنجیده می شود حسن خلق است ^(۲۷).

بداخلاقی مایه آثار شومی نظیر بی مهری و اختلاف است، که دامنگیر جامعه می شوند و بسیاری نظیر تنهائی، و طرد از اجتماع دامنگیر فرد بدخو می گردد.

از طرف دیگر عقوبات اخروی نظیر فشار قبر، حبط عمل، گرفتاری، دوزخ و…از پی آمدهای بد اخلاقی شمرده شده اند.چنانچه پیامبر اکرم (ص) می فرماید: بدرفتاری عمل انسان را فاسد می کند همانگونه که سرکه عسل را فاسد می کند ^(۲۸).

در بحث حسن خلق ممکن است در محدوده مرز و یا به تعبیری معنا و حدود آن سؤال شود که بهترین کمک برای شناخت آن پاسخی است که امام صادق (ع) در این مورد فرموده اند: (سه چیز از حسن خلق است) نرمی و محبت، کلام نیکو، خوش برخوردی با برادر دینی ^(۲۹).

احسان

احسان مفهوم گسترده ای دارد؛ که یکی نیکی کردن به غیر است.

در گستره احسان، عناوینی چون انفاق، دستگیری، همکاری و تعاون، کمک به مؤمن و…رخ نمائی می کند.

احسان با همه گستره اش از آداب معاشرت اسلامی است.بلکه از ضروریات جامعه اسلامی بشمار می رود.یکی از چهره های محبوب قرآن که مورد محبت خداوند است شخص احسان کننده است چنانچه می فرماید:

و الله یحب المحسنین

خداوند دوست می دارد نیکوکاران را ^(۳۰).

و احسنوا ان الله یحب المحسنین

نیکی کنید که خداوند نیکی کنندگان را دوست دارد ^(۳۱).

خداوند به مؤمنین دستور می دهد تا به شکرانه احسان خدا با آنها، به یکدیگر احسان نمایند :

و احسن کما احسن الله الیک

نیکی کن چنانکه خدا با تو نیکی کرد ^(۳۲).

مسلمان در مقابل احسان دیگران مکلف به تلافی است چنانچه پیامبر اکرم (ص) می فرماید: هر کس به شما احسان نمود آنرا تلافی کنید و اگر نتوانستید آنقدر برای او دعا کنید که فکر کنید تلافی به عمل آمده است ^(۳۳).

احسان وقتی ارزشی مضاعف پیدا می کند که مسلمان بتواند در مقابل بدی دیگران، دست بتلافی نزده و به آنها تا جائیکه ممکن است احسان نماید.این مقام مرتبه بالائی از ایمان است و خداوند در قرآن کریم، بندگان خاص خود را چنین توصیف می نماید:

و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما،

و وقتی نادانها با آنها هم کلامند (و مورد اهانت آنها) با آنها به خوبی سخن می گویند ^(۳۴).

در سیره رسول خدا (ص) می خوانیم:

پیامبر اسلام (ص) در مقابل بدی دیگران، بدی نمی کرد؛ بلکه گناه آنها را نادیده می گرفت و از آنها می گذشت ^(۳۵).

به نظر می رسد پاسخ دادن بدی های دیگران به نیکی، بهترین راه مقابله است.چنانچه امام علی (ع) می فرماید: برادرت را در برابر کار خلافی که انجام داده بوسیله نیکی سرزنش کن و شر او را از طریق انعام و احسان و بخشش دور ساز ^(۳۶).

افشای سلام

اصطلاح «سلام علیکم» اصطلاحی است که مخصوص مسلمانان است و هر مسلمان با هر ملیتی با همین لفظ به دیگران اعلام خضوع و دوستی می نماید.

سلام، بسیار مورد تأکید اسلام بوده و مسلمانان را به پیشی جستن در آن ترغیب می نماید و همچنین توصیه می کند تا اگر پاسخ دهنده هستند بهتر و زیباتر جواب گویند.چنانچه در قرآن کریم می خوانیم:

و اذا حییتم بتحیه فحیوا باحسن منها او ردوها

یعنی: اگر به شما سلام و تحیتی گفته شد، شما هم تحیت و سلام گوئید با لفظی بهتر یا حداقل مانند همان ^(۳۷).

امام علی (ع) سلام را حق مؤمن می داند و می فرماید:

حق مسلمان بر مسلمان ۶ حق است.اول: هر گاه به او رسید سلام کند ^(۳۸).

و امام صادق (ع) می فرماید: بخیل ترین مردم کسی است که از سلام بخل ورزد ^(۳۹).

در سیره ائمه معصومین، و پیامبر اکرم می بینیم که به همه حتی به بچه های کوچک سلام می دادند .

رسول اکرم در سلام کردن همیشه پیش قدم بودند و بدینوسیله اهمیت آرا به مسلمان گوشزد می نمودند.

افشای سلام در معاشرت اسلامی مایه دوستی، پاک شدن سینه ها از کینه، رفع کدورتها و تواضع، …می باشد.

رازداری و امانتداری

یکی از اصول و آداب مهم معاشرت اسلامی، امانتداری و رازداری است.مسلمان در معاشرات خود با دیگران باید به مفهوم عام، امانتدار باشد، یعنی آنچه از مردم به او سپرده شده برگرداند و اسراری که از مردم می داند، و بعنوان امانت نزد او بازگو شده است، حفظ نموده و افشا ننماید.

امام علی (ع) می فرماید: حضرت رسول اکرم ساعتی پیش از وفاتش سه بار بمن فرمود: ای اباالحسن امانت را ادا کن چه مال انسان نیک باشد چه انسان فاجر چه کم باشد و چه زیاد حتی اگر آن امانت سوزن یا نخ باشد ^(۴۰).

در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) امانتداری معیار نیکی معرفی شده است: هرگز بسیاری نماز و روزه و کثرت حج و نیکوکاری و زمزمه شبانه اشخاص را منگرید، بلکه راستی گفتار و امانتداری آنها را معیار نیکی و بدی قرار دهید ^(۴۱).

عبد الله بن سنان گوید: بخدمت امام صادق (ع) رفتم در حالی که حضرت در مسجد نماز عصر خود را خوانده و رو به قبله نشسته بود.عرض کردم:

یا بن رسول الله بعضی از مسئولین حکومتی اموالی را به رسم امانت می سپارند و از کسانی هستند که خمس شما را نمی پردازند.آیا این اموال را به آنها برگردانیم؟

حضرت سه بار فرمودند: بخدای قبله قسم، اگر ابن ملجم، قاتل پدرم امیر المؤمنین (ع)، امانتی بمن بسپارد به وی باز می گردانم ^(۴۲) بی شک امانتداری، دایره ای وسیع دارد که رازداری را نیز در بر می گیرد.فاش کردن سر دیگران از موارد آشکار خیانت در امانت است و در بسیاری از موارد مایه اشاعه فساد در جامعه می گردد .و شاید علت عمده حرمت غیبت و تهمت، همین امر باشد.

در قرآن، عاقبت شومی برای این افراد بیان شده است.

آنهائی که دوست دارند فساد در میان مؤمنان شایع گردد، برای آنها در دنیا و در آخرت عذابی دردناک است ^(۴۳).

حفظ شخصیت

یکی از آداب معاشرت این است که انسان در معاشرتهای خود موجبات خفت و سبکی شخصیت خود را فراهم نکند.شوخی های بی مورد، معاشرتهای غیر متناسب، درخواستهای مکرر و بار خود را به دوش دیگران انداختن مایه سبکی انسان می گردد.

انسانی که ناراحتی ها، نگرانی ها و امراض، …خود را به دیگران می گوید در حقیقت با تیشه ای تیز بر پیکر شخصیت خود می کوبد.امام صادق (ع) مفضل را چنین توصیه می کند:

ای مفضل، از بازگو کردن شرح حال خود برای مردم دوری کن، که اگر چنین کنی نزد مردم ذلیل و خوار می شوی ^(۴۴).

اصلاح بین یکدیگر

در معاشرتهای اجتماعی، اختلاف و کدورت بین افراد، امری اجتناب ناپذیر است.ولی باقی ماندن کدورت کاری ناپسند است، علاوه بر اینکه همان افرادی که با هم کدورت و کینه دارند، موظف هستند که رفاقت و دوستی دوباره را جایگزین کینه نمایند، دیگران نیز مکلف اند که به کدورت بین دو برادر مسلمان خود خاتمه بدهند.

در اهمیت این امر امام علی (ع) می فرماید: من همه شیعیان و شما دو فرزندم را به ترس از خدا، نظم در امور و اصلاح بین خود سفارش می نمایم زیرا که از جد شما رسول الله (ص) شنیدم که می فرمود: اصلاح بین مردم از همه نمازها و روزه ها بهتر است ^(۴۵).

مفضل می گوید، که امام صادق (ع) به من فرمود: اگر دیدی بین دو شیعه ما نزاعی برخاسته، با استفاده از مال من آن را فیصله بده ^(۴۶).

وفای به عهد و پیمان

وفای به عهد از شاخه های صداقت است، و مایه اعتماد مردم یک اجتماع به یکدیگر محسوب می گردد .

در اسلام وفای به عهد، اهمیت فراوانی دارد.و یکی از مواردی که در قیامت پیرامون آن از انسان سؤال می شود عهد و پیمان است.چه اینکه خداوند در قرآن مجید می فرماید:

و اوفوا بالعهد ان العهد کان مسئولا

به عهد خود وفا کنید که همانا از آن سؤال خواهد شد ^(۴۷).

خداوند وقتی از ویژگیهای مؤمنان سخن می گوید چنین می فرماید:

و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا

مؤمنین وقتی پیمان می بندند، به عهد خود وفادار هستند ^(۴۸).

و در جای دیگر می فرماید:

و الذین هم لاماناتهم و عهدهم راعون

مؤمنان کسانی هستند که به امانات و عهد خود وفا می کنند ^(۴۹).

امام صادق (ع) می فرماید: ترک سه چیز در اسلام، بر احدی جائز نیست؛ …دوم: وفای به عهد؛ چه به انسان خوب باشد چه بد ^(۵۰).

در سیره رسول خدا (ص) می خوانیم: رسول خدا (ص) همراه مردی بود، آن مرد خواست به جائی برود، رسول خدا کنار سنگی توقف کرد و به او فرمود: من در همینجا هستم تا بیائی.آن مرد رفت و مدتی نیامد، نور خورشید بالا آمد و بطور مستقیم بر پیامبر (ص) می تابید، اصحاب عرض کردند: ای رسول خدا (ص) به سایه بروید.آن حضرت در پاسخ فرمودند: من با او عهد کرده ام که همین جا بمانم (نه جای دیگر) ^(۵۱).

و همچنین عمار بن یاسر گوید: من گوسفندانی چند از خانواده ام می چرانیدم، حضرت محمد (ص) نیز گوسفند می چرانید.روزی به آن حضرت گفتم: چراگاهی در فلان کوه سراغ دارم که علف فراوانی دارد موافقی فردا گوسفندانمان را به آنجا ببریم؟ فرمود آری، روز بعد وی زودتر از من به آنجا رفت چون من رفتم دیدم گوسفندان خود را به نزدیکی آنجا برده است ولی نمی گذارد گوسفندان وارد علفزار شوند.

گفتم چرا به علفزار در نیایی؟ فرمود: بدین کسب که من و تو قرار بسته بودیم به اتفاق به آنجا رویم، روا ندانستم بی تو به آنجا بروم. ^(۵۲)

رفق و مدارا

رفق و مدارا، بمعنی حلم، نرمی و ملایمت با مردم و تحمل و شکیبائی در برابر تند خویی دیگران، …از مهمترین آداب معاشرت اسلامی است.

انسان در جامعه ای زندگی می کند که در آن افراد مختلفی وجود دارد.اگر انسان در برابر درشتی دیگران و کج خلقیهای ایشان مدارا ننماید، باید یا دست از معاشرت بکشد و گوشه انزوا اختیار کند و یا اینکه با بیماریهای عصبی و روانی دست و پنجه نرم کند.

نرمی، مایه هدایت و ارشاد جاهل است.و تأثیر آن از پاسخ متقابل بسیار بهتر است.

خداوند وقتی موسی و هارون را مأمور می کند تا به کاخ فرعون بروند؛ به آنها می گوید:

اذهبا الی فرعون انه طغی، فقولاله قولا لینا لعله یتذکر او یخشی

به سراغ فرعون بروید و با نرمی با او سخن بگوئید شاید بترسد و یا هدایت شود ^(۵۳).

نکته مهم اینکه می فرماید تنبه و هدایت در صورت نرمی محتمل است.لذا با او به نرمی تکلم کنید.

در موفقیت پیغمبر ما عوامل مختلفی نقش داشتند، ولی مهمترین عامل موفقیت پیامبر اکرم (ص) نرمخویی و مدارا کردن ایشان بود.چنانچه در قرآن می خوانیم «پس با رحمت پروردگار برای آنان نرم گشته ای و اگر سخت دل بودی از اطرافت پراکنده می شدند. ^(۵۴) چه بسیار انسانهایی که بواسطه همین صفت به آغوش اسلام و ائمه (ع) گرویده اند.در سیره امام سجاد (ع) می خوانیم: یکی از اقوام و خویشان امام به درب منزل آن حضرت آمده و با داد و فریاد و بنحوی که حاضرین نیز شنیدند، شروع به ناسزا نمود.امام (ع) مقابل آن مرد که در آتش سوزنده خشم قرار داشت، هیچ نگفت.وقتی آن مرد رفت، امام (ع) با یاران خود به درب منزل آن مرد رفته، و او را صدا زدند.مرد که گمان می کرد حضرت برای انتقام آمده در حالیکه خود را برای جنگ و دعوی آماده کرده بود از منزل خارج شد در این هنگام امام (ع) خطاب به مرد گفت: آنچه بمن نسبت دادی اگر در من هست از خدا می خواهم مرا ببخشاید، و اگر در من نیست از خدا می خواهم ترا ببخشاید.مرد که از برخورد امام جا خورده بود، پیشانی امام را بوسید و با عذرخواهی به امام عرض کرد: آنچه من به شما نسبت دادم در شما نیست و من خودم به آن سخنان سزاوارم. ^(۵۵)

در سیره امام سجاد (ع) می خوانیم که زهری می گوید: با امام سجاد (ع) معاشرت داشتم بخدا قسم کسی را در آن زمان ندیدم مگر اینکه در خفا با آن حضرت دشمن بوده ولی در حضور امام به او اظهار دوستی و مودت می کرد.زیرا اشخاص به فضایل آن حضرت آگاه بودند از این رو به آن حضرت حسد می ورزیدند ولی بدلیل مدارا و مردم داری آن حضرت و خوش برخوردی او با همگان آنچنان بود که همه او را دوست می داشتند. ^(۵۶)

درباره رفق و مدارا در روایات می خوانیم:

پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «ما جماعت پیامبران به مدارا کردن با مردم امر شده ایم همانگونه که به انجام فرائض مأمور شده ایم» . ^(۵۷)

و در روایتی دیگر از پیامبر اکرم (ص) آمده است: «عاقل ترین مردم کسی است که با مردم بیشتر مدارا می کند» . ^(۵۸) در یک تصویر سازی از رفق پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «اگر رفق و مدارا خلقی از مخلوقات پروردگار بود که دیده می شد، زیباترین مخلوقی بود که خداونداو را آفریده است» . ^(۵۹)

امام علی (ع) در این زمینه می فرماید: «رفق کلید رستگاری است. ^(۶۰)

امام باقر (ع) می فرماید: خوش رفتاری و مدارا با مردم یک سوم خرد است. ^(۶۱)

ایثار و از خودگذشتگی

ایثار و از خود گذشتگی یکی از آداب معاشرت اسلامی است.به این معنا که انسان تا جائی که می تواند در رفع نیازهای دیگران بکوشد.امام علی (ع) می فرماید: با مردم، به انصاف رفتار کن ولی با مؤمنان، با ایثار معاشرت نما ^(۶۲).

در قرآن این صفت مقدس، از اوصاف مؤمنین شمرده شده است:

و مردم را در آنچه دارند بر خود مقدم می شمارند، اگر چه خود به آنها نیاز دارند ^(۶۳).

در سیره امام علی (ع) می خوانیم:

علی (ع) باغ خود را به ۱۲ هزار درهم می فروشد و همه پولها را بین فقرا و تهیدستان مدینه تقسیم کرده به منزل باز می گردد.

طبیعی است که انتظار فرزندان و همسر پس از فروش باغ، آوردن غذا و میوه به منزل است، چنانکه فاطمه (س) می پرسد: پول باغ را چه کردی؟

امام پاسخ می دهد: در راه خدا انفاق کردم ^(۶۴).

و باز در این باره می خوانیم که:

روزی فاطمه زهرا (س) به علی (ع) گفت به نزد پدر رو و از او چیزی بستان تا غذای امروزمان را فراهم کنی.علی (ع) به نزد پیامبر (ص) رفته و دیناری از آن حضرت گرفت و بازار رفت تا بوسیله آن غذایی بخرد.در بین راه مقداد بن اسود را دید از حالش پرسید، معلوم شد که وی سخت در مضیقه است دیناررا به وی داد و خود به مسجد رفت.چون شرمنده بود با دست تهی به خانه بازگردد.مدتی گذشت و پیامبر در جستجوی علی به مسجد آمد و به او فرمود: کجا بودی؟ چرا برای خانه چیزی تهیه نکردی؟ امام (ع) عرض کرد: آخر مقداد را دیدم که سخت نیازمند است پس دینار را به وی دادم.پیامبر فرمود از این ماجرا خبر دارم چون خداوند این آیه را در شأن تو فرستاده است: «دیگران را بر خویش مقدم دارند گرچه خود در تنگنا باشند. (حشر: ۹) ^(۶۵).

تغافل و چشم پوشی

همانگونه که گذشت، انسان موجودی است اجتماعی و می بایست در جامعه در کنار هم نوعان خود زندگی نماید.

در این معاشرتها، ممکن است انسانها به عیوبی از یکدیگر پی برند.افشای این عیب و به رخ کشیدن آن، کار پسندیده ای نیست؛ لذا از نظر اسلام چشم پوشی و تغافل یکی از آداب معاشرت اسلامی است.

امام باقر (ع) می فرماید: صلاح شأن مردم با هم زندگی کردن است، و با هم زندگی کردن پیمانه پری است که دو سوم آن زیرکی و یک سوم آن چشم پوشی و خود را به فراموشی زدن است ^(۶۶).

صله رحم

از دیگر آداب معاشرت صله رحم است، یعنی سرکشی به خویشان و اقوام.اینکه در جامعه ماشینی امروز، عواطف انسانی بخشکد، و رفت و آمدهای خانوادگی تحت الشعاع کارهای روزانه قرار گیرد؛ عملی سخت مورد انتقاد است.در جامعه اسلامی صله رحم و سرکشی به خویشان عملی است پسندیده که مورد تأکید اسلام واقع شده است.

وجود انسان را علاقه ها و پیوندها در بر گرفته اند، از یک طرف پیوند به خالق که اگر قطع شود مایه نابودی انسان است، و از طرفی پیوند با جامعه انسانی بطور عام و پدر و مادر و سایر بستگان بطور خاص.برقراری این پیوند، مصداق آیه

یصلون ما امر الله به ان یوصل ^(۶۷) است؛ که می فرماید: وصل می کنند آنچه را که خداوند دستور داده تا وصل باشد و در مقابل قطع هر یک از پیوندها مصداقی است از آیه

«ویقطعون ما امر الله به ان یوصل ^(۶۸)

و قطع می کنند آنچه را که خدا دستور وصل داده.

که خداوند این بیان را در توصیف انسانهای فاسق آورده است.

امیر المؤمنین علی (ع) می فرماید: با خویشاوندان خود صله کنید و لو به سلام باشد ^(۶۹).

همکاری و تعاون

روشن است که انسان بدلیل اینکه موجودی است اجتماعی نیاز دارد که بسیار از کارها را بشکل جمعی انجام دهد؛ رسیدگی به مسجد، وضعیت مدرسه و کیفیت فضای آموزشی، خیابان، آپارتمان و شهر…مسائلی است که همکاری همگان را طلب می کند.همکاری تا جائی که جنبه سازندگی و خیر دارد مورد تأکید اسلام است.چنانکه قرآن مجید می فرماید:

تعاونوا علی البر و التقوی

یکدیگر را در خیر و تقوی یاری نمائید.

و لا تعاونوا علی الاثم و العدوان

و در گناه و ستم همدیگر را کمک ننمائید ^(۷۰).

کمک برای ازدواج یک جوان، کمک برای ادای قرض مؤمن، حضور فعال در انجمن اولیاء و مربیان، یاری رساندن به یک جوان بیکار و دادن سرمایه به وی…از مصادیق بارز تعاون بر نیکی است که از آداب یک معاشرت اسلامی بشمار می آید.

امام علی (ع) می فرماید: از واجب ترین حقوق خداوند متعال بر بندگانش نصیحت به اندازه توان و همکاری بر اقامه حق است ^(۷۱).

نصیحت و خیر خواهی مردم

در جامعه اسلامی، مسلمان هرگز به ضرر، مصیبت و گرفتاری دیگران راضی نیست و برای مردم همان اندازه طالب خیر است که برای خودش خیر و خوبی مطالبه می کند.

منفعت طلبی در ذات انسان وجود دارد.ولی این منفعت طلبی نباید باعث تضییع حقوق دیگران گردد و بقولی انسان بخواهد فقط به هدفش برسد و لو به ضرر دیگران.امام صادق (ع) می فرماید : برای مردم چیزی را دوست بدارید که برای خود دوست می دارید ^(۷۲).

پیامبر اکرم (ص) می فرماید: آنچه دوست داری مردم با تو کنند، با مردم همان کن و آنچه را خوش نداری مردم درباره تو کنند، درباره آنها وامدار ^(۷۳).

در حدیث آمده است که خدا به حضرت آدم (ع) وحی کرد، تمام سخن را در چهار کلمه برای تو جمع می کنیم: …و آنچه میان تو و مردم است این است که آنچه برای خود می پسندی برای مردم بپسندی و آنچه را برای خود نمی خواهی برای آنها نخواهی ^(۷۴).

عفو و گذشت

گذشت و عفو در وقتی که انسان می تواند انتقام بگیرد، عملی بسیار پسندیده و نشان مردانگی است.

چنانکه پیامبر اکرم (ص) می فرماید: بر شما باد گذشت و بخشش؛ زیرا گذشت جز عزت چیزی بر شما نیافزاید ^(۷۵).

و امام سجاد (ع) به فرزند خود می فرماید: اگر مردی از طرف راستت به تو بد گفت پس از طرف چپ تو عذرخواهی کرد، پس عذر او را بپذیر ^(۷۶).

اگر انسان توجه داشته باشد که هر آینه ممکن است خودش محتاج بخشش دیگران باشد، آن وقت به ارزش عفو و گذشت پی می برد.

انتقام اگر چه حق فرد مورد ستم است، ولی همیشه عملی پسندیده نیست و در مواردی می تواند باعث از هم گسیختگی جامعه گردد.

از آن موارد می توان عفو و گذشت در مسائل خانوادگی را متذکر شد که در این موارد عفو و بخشش بسیار پسندیده تر است، از انتقامی که مایه تخریب محیط خانواده است.

کظم غیظ

غضب و خشم از ذاتیات یک انسان است و خداوند آنرا در وجود انسان قرار داده است.کما اینکه مودت و رحم و محبت را در وجود او قرار داده.

از وصیت های امام علی (ع) به فرزندش امام حسن مجتبی (ع) این است که: خشم خود را فرو ببر بخاطر اینکه من جرعه ای شیرینتر از فرو بردن خشم ندیدم ^(۷۷).

غضب سرچشمه بسیاری از گناهان است، و خطرناکترین حالات روحی انسان در حال غضب از او بروز می نماید، قاتلی که در حالت غضب کسی را کشته است، اگر اسیر جنون نمی گشت و غیظ خود را فرو برده بود، مرتکب چنین خطائی نمی شد.

خداوند متعال در مقام تمجید و توصیف متقین می فرماید:

و الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس، و الله یحب المحسنین.

متقین، کسانی هستند که خشم خود را فرو می برند و مردم را می بخشایند و خداوند نیکوکاران را دوست دارد ^(۷۸).و در توصیف مؤمنین می فرماید:

و اذا ما غضبوا هم یغفرون

و وقتی غضبناک می شوند، می بخشایند ^(۷۹).

در سیره امام صادق (ع) می خوانیم: یکی از بستگان امام صادق (ع) به خاطر موضوعی در غیاب ایشان نزد مردم، از آن بزرگوار بدگوئی می کرد.امام صادق (ع) توسط شخصی از بدگوئی او باخبر شد.

امام همین که این خبر را شنید بی آنکه عکس العمل شدیدی نشان دهد، با کمال نرمش و آرامش برخاست.وضو گرفت و مشغول نماز شد.یکی از حاضران بنام حماد می گوید:

من گمان کردم که آن حضرت می خواهد نفرینش کند ولی دیدم آن بزرگوار بعد از نمازش چنین دعا کرد:

خدایا من حقم را به او بخشودم تو از من بزرگوارتر و سخی تر هستی او را به من ببخشای و کیفرش مکن ^(۸۰).و حضرت صادق (ع) می فرماید: آنکس که خشم خود را فرو برد در حالیکه می تواند آنرا اعمال کند خداوند قلب او را در قیامت، از رضایت خود پر می کند ^(۸۱).

مهمان نوازی

از آداب ارزشمند معاشرت اسلامی، مهمان نوازی است.نقل است که ابراهیم خلیل الرحمان آنقدر به مهمان نوازی علاقمند بوده که اگر مهمانی بر او وارد نمی شد خود به جستجوی مهمان بر می آمد. ^(۸۲).

و نیز از امام علی (ع) نقل است که او را نگران یافتند چون سبب را پرسیدند فرمود هفت روز است که مهمانی بر ما وارد نشده است. ^(۸۳)

در فرهنگ اسلامی، مهمان حبیب خدا است، احترام به او مورد تأکید اسلام است؛ و یک ارزش محسوب می گردد.

امام صادق (ع) می فرماید: اسرائی را نزد پیامبر اکرم (ص) آوردند.

یکی از آنها را جلو آوردند که مجازات کنند.پس جبرئیل عرض کرد: یا محمد پروردگارت سلام رسانیده، می فرماید: به درستی که اسیر تو اطعام و مهمان نوازی می کند و بر سختیها صبر و تحمل دارد.

سپس پیامبر اکرم (ص) به اسیر فرمود که جبرئیل من را از اوصاف تو خبر داد، من ترا آزاد کردم.

سپس آن اسیر به حضرت عرض کرد، که آیا خدا، این اوصاف را دوست دارد.حضرت فرمودند: آری، سپس آن اسیر عرض کرد:

قسم به کسی که ترا به حق مبعوث کرد هرگز کسی را از مالم رد نکنم و مسلمان شد ^(۸۴).

رفع حاجت مؤمنین و همدردی با مردم

از آداب معاشرت اسلامی، رفع حاجت، و کمک به سایرین است.این خصلت مورد ستایش اسلام، و از خصوصیات مؤمنان است.در سیره رسول الله می خوانیم:

دختر حاتم اسیر اسلام بود، به پیامبر عرض کرد: اگر صلاح می دانی مرا آزاد کن و از سرزنش قبیله های عرب دور ساز.همانا پدرم بردگان را آزاد می ساخت، و در حوادث تلخ روزگار به مردم کمک می کرد.حضرت به دختر حاتم فرمود این از اوصاف مؤمنین است.سپس به مسئولین امر فرمود که : به پاس احترام به ارزشهای اخلاقی پدرش او را آزاد کنند ^(۸۵).

فرد مسلمان در جامعه اسلامی مکلف است تا جائی که می تواند در صدد رفع حوائج مؤمنین باشد .و اگر نتوانست حاجت وی را بر طرف کند، تا حد امکان با او همدردی نماید و خود را شریک در غم و رنج وی نشان دهد.

امام صادق (ع) در این زمینه می فرماید: هر کس در صدد رفع حاجت برادر مؤمنش باشد، خداوند در صدد رفع حاجت اوست تا مادامی که او در صدد رفع حاجت برادر خویش است ^(۸۶).

آن حضرت می فرمایند: هر کس همراه برادر خویش برود، خواه کارش را انجام دهد خواه انجام ندهد، همچون کسی است که یک عمر خدای را پرستیده باشد.مردی پرسید: در پی حاجت برادر خود با وی برود و طواف را قطع کند، امام فرمود: آری ^(۸۷).

برتری رفع حاجت مؤمن، بر طواف کعبه را در سیره عملی آن حضرت (ع) از زبان ابان بن تغلب می توان فهمید.

ابان گوید: همراه امام صادق (ع) مشغول طواف کعبه بودم در گ