خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل اخلاق یک روز مسلمان

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق یک روز مسلمان :

بخش اول

از ضروریات زندگی و از جمله اصول پذیرفته شده عقل، «اصل برنامه ریزی» است.در سایه این اصل انسانها به اهداف خویش دست یافته و از مسیر پرفراز و نشیب زندگی بسلامت می گذرند .

اسلام بعنوان ارائه کننده کاملترین برنامه برای هدایت بشر همواره بر این اصل تأکید نموده است تا آنجا که امیر المؤمنین (ع) می فرماید:

ای مردم دنیائی که در آن تدبیر نیست خیری ندارد.

در روایات اسلامی ضمن تأکید برنامه ریزی روزانه، اوقات روزانه یک مسلمان بدینگونه تقسیم شده اند.

۱ اختصاص قسمتی از روز برای کار و تأمین معاش، کما اینکه در روایت است «ساعه لامر المعاش» ^(۱)

۲ اختصاص قسمتی از روز برای عبادت کما اینکه می خوانیم «ساعه لمناجات الله» ^(۲).

۳ اختصاص قسمتی از روز برای معاشرت کما اینکه می خوانیم «و ساعه لمعاشره الاخوان» ^(۳).

۴ اختصاص قسمتی از روز برای استراحت و تفریح کما اینکه می خوانیم «و ساعه تخلون فیها للذاتکم فی غیر محرم» ^(۴).

بر اساس متون اسلامی که بخشی از آنها در بالا آمد این بخش در چهار فصل کار، عبادت، معاشرت، تفریح و استراحت، تنظیم شده است.

نکته اگر چه محاسبه در برخی روایات بعنوان یک قسمت از هر روز در روایات آمده است.ولی ما آنرا در بخش دوم مطرح نموده ایم.

فصل اول

کسب و کار

کسب و کار بعنوان عملی برای تأمین معاش انسان، قسمتی از اوقات او را به خود اختصاص می دهد؛ در این باب ما به تبیین مطالب زیر می پردازیم:

۱ اهمیت و ارزش کسب و کار در اسلام: کار، برای تأمین معاش خانواده، از نظر اسلام دارای اهمیت فراوان است.امام صادق (ع) در این زمینه می فرماید:

ای هشام! آنگاه که می بینی دو گروه آماده جنگند از تلاش و کوشش جهت کسب روزی حلال در آن روز دست بر مدار ^(۵).همچنین پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «کسب روزی حلال بر هر مرد و زن واجب است» ^(۶).

خداوند به انسانهائی که در راه تأمین معاش خانواده زحمت می کشند وعده آمرزش داده است .پیامبر اکرم (ص) می فرماید:

هر کس که شب را در حالیکه در کسب رزق حلال رنجیده و خسته شده است بخوابد، در حالی که مشمول آمرزش خداوند است خوابیده است ^(۷).

در روایات بسیاری آمده است: کسی که برای کسب معاش خانواده زحمت می کشد در اجر همانند مجاهد فی سبیل الله قلمداد شده است.

امام موسی کاظم (ع) می فرماید: کسی که برای کسب روزی حلال تلاش کند، تا بدان وسیله مخارج خود و خانواده اش را تأمین سازد، مانند کسی است که در راه خدا جهاد می نماید ^(۸).

از امام صادق (ع) نقل است که فرمودند: آنگاه که مردی تنگدست است و برای تأمین خوراک خود و خانواده اش کار کند و از طلب حرام اجتناب نماید، مانند رزمنده ایست که در راه خدا جهاد می کند ^(۹).

کار و فعالیت برای کسب روزی حلال در زندگی معصومین و ائمه (ع) جایگاه ویژه ای داشته است به طوری که در زندگی همه آنها صحنه هائی از فعالیت و تلاش برای تأمین معاش به چشم می خورد.امام کاظم (ع) در این زمینه می فرماید:

پیامبر خدا و امیر مؤمنان، و پدران بزرگوارم کسانی بودند که با دست های خود کار می کردند؛ و کار و کارگری از سیره پیامبر، رسولان و صالحین است ^(۱۰).

ناقل می گوید: امام صادق (ع) را دیدم در حالیکه بیل به دست و لباس خشنی بر تن داشت و به کار در مزرعه مشغول بود و همچنان عرق از کمر آن حضرت سرازیر می شد؛ خدمت آن حضرت عرض کردم: جانم فدای شما بیل را به من بدهید تا برایتان کار کنم؛ حضرت فرمود: من دوست دارم مرد زیر گرمای خورشید در تحصیل روزی، آزار و سختی ببیند ^(۱۱).

در روایتی از ابن عباس، برای پیامبران اشتغالاتی ذکر شده است که نشان می دهد، کار و فعالیت در زندگی آنها قسم مهمی بوده است، در این روایت، شغل حضرت آدم (ع)، کشاورزی؛ شغل حضرت ادریس، خیاطی؛ شغل حضرت هود، بازرگانی؛ شغل حضرت سلیمان، حصیربافی؛ و…معرفی شده است.

۲ فوائد کسب و کار

کسب و کار علاوه بر تأمین معاش فوائد دیگری نیز دارد که ما با استفاده از روایات به بعضی از آنها اشاره می نمائیم.

آرامش روحی

علی (ع) از قول پیامبر (ص) می فرماید: انسان اگر به تأمین بودن نیازش مطمئن باشد آرام گیرد ^(۱۲).

و امام صادق (ع) می فرماید: کسی که از کار عاری ندارد زحمتش کاهش یابد، خیالش آسوده گردد و خانواده اش متنعم گردند ^(۱۳).

آمرزش خداوند

امام صادق (ع) به نقل از پیامبر (ص) می فرمایند: هر کس شب را با خستگی ناشی از کسب و کار و روزی حلال بخوابد گناهان او آمرزیده شود ^(۱۴).

محبت خدا و بی نیازشدن از دیگران

امام علی (ع) می فرماید: به سوی تجارت بدوید که شما را از دیگران بی نیاز می کند و خداوند کاسب درستکار را دوست دارد ^(۱۵).

حفظ دین

امام صادق (ع) می فرماید: از کسب حلال دست نکش؛ زیرا که ترا در دین داری ات کمک می کند ^(۱۶).

نجات از آتش دوزخ

پیغمبر گرامی اسلام (ص) می فرمایند: هر کس از بازوی خود امرار معاش کند، به سرعت برق جهنده از پل صراط خواهد گذشت ^(۱۷).

در سیره رسول اکرم (ص) می خوانیم، انس بن مالک گوید: پس از آنکه رسول اکرم از جنگ تبوک بازگشت، سعد انصاری به استقبال آن حضرت شتافت و با پیامبر اکرم (ص) دست داد و مصافحه نمود؛ پیامبر اکرم (ص) به او فرمود: چه صدمه و آسیبی به دست تو رسیده که دست زبر و خشن شده است؟

سعد عرض کرد: ای رسول خدا با طناب و بیل کار می کنم و درآمدی برای معاش زندگی خود و خانواده ام کسب می نمایم؛ از این رو دستم خشن شده است.

پیامبر اکرم دست سعد را بوسید و فرمود: این دستی است که آتش دوزخ با آن تماس پیدا نمی کند ^(۱۸).

توانایی در امر امداد و یاری مستمندان

یکی از فوائد کار این است که انسان می تواند با کسب و کار، و با دسترنج خویش در راه آبادانی اجتماع بکوشد و از دسترنج خود به ایتام و فقرا کمک نماید.

امام صادق (ع) فرمود: امام علی (ع) بیل می زد و زمین را احیا می نمود و با درآمد حاصل از دسترنج خود هزار برده را آزاد می نمود ^(۱۹).

انسانی که کاری ندارد، سرمایه ای ندارد، از توفیق شرکت در مساعدتهای اجتماعی محروم است .کار، علاوه بر این، فوائد دیگری نیز دارد که در برخی روایات آمده است.

مهمترین فوائد کار در محدوده اجتماع عبارتند از: جلوگیری از تکدی، جلوگیری از دزدی و سرقت، جلوگیری از مفاسد اجتماعی، جلوگیری از طلاق و…

۳ عواقب بیکاری:

بیکاری، عواقب بسیار دارد، که در این بخش با توجه به روایات، گوشه ای از آنها را بیان خواهیم کرد.

مبغوض شدن نزد خدا

همان گونه که کار نزد خدا محبوبیت می آورد، بیکاری مایه خشم خداست.امام باقر (ع) می فرماید : حضرت موسی بن عمران در مناجات خود با خدا عرض کرد: کدامیک از بندگان نزد تو مبغوض ترند؟ خدا فرمود: آنکس که شب مردارگونه است و روز بیکار ^(۲۰).

مبغوض شدن نزد پیامبر و ائمه دین

همان گونه که کار مایه جلب محبت پیامبر و امام (ع) می باشد و کار و کارگر در نظر آنها مورد احترام و ستایشند، بیکاری و شخص بیکار مورد نکوهش و بغض آنها است.

در سیره پیامبر (ص) می خوانیم، سیره رسول خدا این بود که هر گاه به مردی نگاه می کرد و حالت جسمانی او نظرش را جلب می کرد (یعنی اینکه مرد را سالم و قوی دید) سؤال می فرمود : آیا شغل و حرفه ای دارد؟ اگر در پاسخ می گفتند شغلی ندارد؛ می فرمود: از چشمم افتاد به آن حضرت عرض می شد: چگونه شخصیت او در نظر شما تنزل کرد؟ می فرمود: آنگاه که مؤمنی دارای شغل و حرفه ای نباشد، برای تأمین مخارج زندگی خود دینش را می فروشد ^(۲۱).

و امام باقر (ع) می فرماید: من از مردی که نسبت به کارهای مربوط به دنیای خود تنبل و بی اعتنا باشد، متنفرم ^(۲۲).

مستجاب نشدن دعای بیکار

امام صادق (ع) به نقل از پیامبر اکرم (ص)، می فرماید: دعای چند دسته، مستجاب نمی شود؛ مردی که در خانه می نشیند و از خدا می خواهد به او روزی دهد، ولی به سوی کسب روزی حال، آنگونه که خدایش به او فرمان داده نمی رود.خداوند به چنین شخصی می گوید: آیا من امکانات دنیا را برای تو فراهم نکرده ام و اعضای بدن ترا سالم قرار نداده ام؟ و آیا زمین من گسترده نیست؟ پس چرا برای روزی از خانه خارج نمی شوی؟ ^(۲۳)

آلودگی به فساد

امیر المؤمنین (ع) می فرماید: اگر کار زحمت است، بیکاری نیز فسادآور است ^(۲۴).

علاوه بر آنچه در روایات بعنوان عواقب بیکاری بیان شد، مسائلی مانند: مفاسد اجتماعی، طلاق، فقر و…را می توان از عواقب بیکاری دانست.

۴ زمان و ساعت کار:

در روایات زمانهایی مناسب تر، جهت انجام کار، معرفی شده اند.از جمله:

صبح زود

پیامبر اکرم (ص) می فرماید: صبحگاه به جستجوی روزی و تأمین نیازمندیها بروید، چون صبحگاه موجب برکت و موفقیت است ^(۲۵).

و امام علی (ع) می فرماید: صبحگاه در پی روزی رفتن، روزی را افزایش می دهد ^(۲۶).

امام صادق (ع) می فرماید: همان اول صبح، در پی کسب و کار و روزی حلال روانه شوید، که خداوند شما را روزی دهد و یاری رساند ^(۲۷).

در محل زندگی و وطن

یکی از مکانهای مناسب برای کسب و کار، در زبان روایت، وطن و محل زندگی است.امام سجاد (ع) می فرماید: یکی از خوشبختی های مرد این است که کار و کسبش، در محل و شهر خودش باشد ^(۲۸).

و امام صادق (ع) می فرماید: سه چیز از خوشبختی مرد به شمار می رود.

۱ زنی که از او اطاعت کند.

۲ فرزندی که در حال حیات و بعد از مرگ در حق او احسان کند.

۳ شغلی که در شهر خود بدست آورد؛ تا صبحگاهان به انجام کار پردازد و چون فراغت یابد، نزد عیال خود استراحت کند ^(۲۹).

روزهای هفته به جز جمعه

در روایات، روز جمعه خصوصا وقت نماز جمعه، کار و کسب نهی شده است.

در قرآن می خوانیم: ای کسانی که ایمان آورده اید، هرگاه شما را برای نماز جمعه بخوانند، فی الحال به ذکر خدا بشتابید و کسب و تجارت را رها کنید، که این نماز جمعه از هر تجارتی برای شما بهتر است؛ اگر بدانید: امام صادق (ع) می فرماید: هر کس کارگری را در وقت نماز جمعه اجیر کرده، از شرکت در نماز باز دارد، گناه کرده است، و اگر او را از شرکت در نماز باز نداشت، کارگر و کارفرما، هر دو در ثواب نماز شریکند ^(۳۰).

بنابر برخی از روایات، روز جمعه مسلمان می بایست خود را برای تحصیل مسائل دینی، از کار و کسب فارغ نماید.

امام صادق (ع) در روایتی از پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: أف بر مسلمانی که روز جمعه خویش را برای تفقه در دین خالی نکند ^(۳۱).

در خاتمه بحث از زمان و مکان، می بایست گفت: اگر چه خداوند، روز را برای تحصیل معاش و شب را برای استراحت تعیین فرموده است، ولی در برخی موارد، کار در شب برای انسان لازم می آید که این مسئله با شئونات اسلامی منافاتی ندارد.امام صادق (ع) می فرماید: گاهی ممکن است مردم به کسب و کار در شب، نیاز داشته باشند؛ مثلا به این علت که در طول روز نمی توانند همه کارهای خود را انجام دهند؛ یا اینکه گرمای روز طاقت فرسا است و نمی توانند در روز کار کنند، لذا مردم در شب و پرتو نور ماه می توانند کارهای مختلفی انجام دهند …خداوند نور ماه را بدین جهت قرار داده است ^(۳۲).

۵ آداب کسب و کار

در این فصل به بیان آداب کسب و کار که در روایات آمده است خواهیم پرداخت:

روح معنویت در کار

این روح، انسان را از حرص، باز می دارد و او را در انجام کار به شکل صحیح و مصرف درست در آمد حاصل از کار، کمک می نماید.

در سیره امام علی (ع) می خوانیم: امام علی (ع) چون از جهاد فارغ می گشت، به تعلیم مردم و قضاوت می پرداخت و به محض اینکه ازاین امور فارغ می شد، باغی داشت که بدست خود در آن کار می کرد و در آن حال به ذکر خدا اشتغال داشت ^(۳۳).

توجه به این نکته که کار و بازار، یکی از لحظاتی است که شیطان کمین نشسته، می تواند انسان را از خدایش غافل نماید، یاد خدا انسان را وا می دارد تا روح معنویت را در کار و کاسبی خود دمیده و در آن حال خود را در محضر رب الارباب احساس نماید.

ندزدیدن از کار

یکی از آداب کار این است که انسان، کاری را که قبول کرده است و در قبال آن، مزدی دریافت می کند به نحو احسن انجام دهد و در همان حال، به کاری که مایه ضایع شدن حق کارفرماست، مشغول نباشد.اسحاق بن عمار گوید، از امام کاظم (ع) پرسیدم که اگر انسان اجیر دیگری باشد می تواند در همان حال برای کسی دیگر کار کند؟ امام (ع) فرمود: اگر صاحبکار به او اجازه دهد ایرادی ندارد؛ ^(۳۴) به عبارت دیگر، اگر اجازه ندهد، ایراد دارد.

غافل نشدن از یاد خدا، بواسطه کار

دیگر از آداب کار، این که: انسان به واسطه کار و کسب، از یاد خداوند غافل نگردد.مثلا به واسطه سرگرمی به کار، نماز اول وقتش را فراموش نکند.امام صادق (ع) در تفسیر آیه ۲۷ از سوره نور که می فرماید: مردانی هستند که کار و کسب، آنها را از یاد خدا، غافل نمی کند .

فرموده اند: اینان، همان کسبه ای هستند که هنگام نماز، کسب و کار، آنها را از یاد خدا غافل ننماید و در انجام آن کوتاهی ننمایند ^(۳۵).

پس شایسته است تا کسبه مسلمان، در اول وقت نماز، دست از کار کشیده و به اقامه نماز بپردازند .

خوب انجام دادن کار

دیگر از آداب کار، این که: انسان، تا می تواند، کاری که بر عهده او گذارده شده را به بهترین شکل انجام دهد، و کوتاهی نکند.پیامبر اکرم (ص) در این زمینه می فرماید: «خداوند، آن کارگری را دوست دارد که چون کاری به وی محول شد، آنرا نیکو انجام دهد ^(۳۶).

پرهیز از مباهات

یکی از منهیات اسلام، مباهات است.فخر فروشی، صفت رذیله ای است که در جای جای زندگی، از جمله کار و کسب، می تواند خود را نشان دهد.لذا تأکید شده است که: شخص مسلمان، تا می تواند از فخر فروشی در کار پرهیز کند.

امام باقر (ع) می فرماید: «در کتاب علی بن الحسین (ع) در ذیل آیه «همانا اولیاء خدا نه ترسی دارند و نه اندوهی» چنین یافتم: ایمن بودن آنان به این سبب است که…، روزیهای حلال خدا را به وسیله کسب و کار بدست می آورند و روزی را برای خدا تحصیل می کنند نه برای فخر و مباهات ^(۳۷).

دخالت نکردن در وظایف دیگران

یکی دیگر از آداب مهم کار است و در مدیریتها مسئله بسیار بااهمیتی است.امام هادی (ع) در نامه ای به وکلای خود در بغداد، مدائن و کوفه می نویسد: ای ایوب بن نوح، به موجب این حکم، از برخورد با ابو علی، خودداری کن؛ هر دو موظفید در ناحیه خاص خویش به وظایفی که بر عهده تان گذارده شده عمل کنید، …اگر کسی وجوهی را از خارج محدوده حوزه مسئولیت تو آورد به او دستور بده به وکیل ناحیه خود بفرستد ^(۳۸).

دخالت در مسئولیتهای دیگران، مایه اخلال در مجموعه و نظامهایی است که انسان در آن مشغول به کار است.

تعیین اجرت کارگر قبل از شروع به کار

دیگر از آداب اخلاقی کار، این است که: قبل از کار، مزد کارگر تعیین شود.در سیره امام رضا (ع) می خوانیم: روزی، حضرت رضا (ع) غلامی را دید که با دیگر غلامان آنحضرت مشغول کار بود؛ معلوم شد که آن غلام سیاه را به کارگری گرفته اند.امام (ع) به آنها فرمود: آیا مزد این کارگر را قبل از کار تعیین کرده اید؟ عرض کردند: به هر مزدی ما راضی باشیم او هم راضی است.امام (ع) بطور شدیدی خشمگین شدند چرا که مزد کارگر را تعیین نکرده بودند ^(۳۹).

کسب مهارت در کار

از آدابی که مایه رونق کسب و کار نیز هست، اینکه: انسان در کار خود مهارت لازم را بدست آورد.

پیامبر اکرم (ص) می فرماید: کسی که بدون آگاهی و دانش، کاری را انجام دهد فسادش بیشتر است از صلاحش ^(۴۰).

و امام صادق (ع) می فرماید: هر صاحب حرفه ای را سه خصلت، ضروری است تا کسبش رونق گیرد؛ یکی از آنها تخصص و مهارت است ^(۴۱).

جرأت و پردلی

جرأت و پردلی، عاملی مهم برای رونق کار می باشد، و از جمله آداب کسب، خصوصا تجارت است .پیامبر اکرم (ص) می فرماید: تاجر کم جرأت، از روزی محروم است و تاجر پرجرأت روزی می یابد ^(۴۲).

وفای به عهد

وفای به عهد، یکی از واجبات دین اسلام است.و سفارش بسیار بر آن شده است و آنرا از علائم مؤمنان شمرده اند؛ ولی این صفت در زمینه کسب و کار، دارای اهمیت خاصی است.

امام باقر (ع) می فرماید: رسول خدا فرمودند: وای بر صنعتگران امت من از وعده خلاف و از امروز و فردا کردن ^(۴۳).

خوش روئی و حسن خلق

امام صادق (ع) می فرماید: اخلاق شایسته روزی را افزایش می دهد ^(۴۴).و روایت شده است که: در کار و کسب خویش با اخلاق پسندیده و کارهای نیکو رفتار کن که برای دین و دنیای تو سودمند است ^(۴۵).

صداقت و راستگویی

امام صادق (ع) یکی از یارانش را درباره کسب و کار چنین سفارش می کند: در سخنت راستگو باش و هیچ عیبی را که در اجناس تو هست مخفی مدار و کسی که با تو انس دارد را فریب مده؛ زیرا که فریب دادن او ربا است…کاسب راستگو در قیامت در زمره سفیران بزرگوار و نیکوکار الهی، قرار دارد ^(۴۶).

پرهیز از کم فروشی

خداوند در قرآن مجید در آیات محدودی به گروهی خاص، با کلمه ویل، عذاب و نفرت خود را بیان نموده است؛ ویل به معنی ابراز انزجار و نفرت است و دلالت بر شدت عذاب دارد.یکی از این موارد خطاب به کم فروشان است که می فرماید:

ویل للمطففین*الذین اذ اکتالوا علی الناس یستوفون*و اذا کالوهم او وزنوهم یخسرون ^(۴۷).یعنی: وای بر کم فروشان.کسانی که وقتی چون به کیل یا وزن چیزی از مردم بستانند تمام بستانند و چون چیزی بدهند در کیل و وزن کم دهند.

یادگیری احکام کسب و کار و تجارت

فراگیری احکام تجارت، انسان را از افتادن در ربا و غش و سایر محرمات معاملات، باز می دارد .امام صادق (ع) می فرماید: هر کس که می خواهد تجارت و کاسبی کند، باید احکام دین را بیاموزد تا حلال و حرام را بشناسد و هر کس احکام دین را فرانگیرد و به تجارت بپردازد به شبهات گرفتار آید ^(۴۸).اصبغ بن نباته می گوید: از علی (ع) شنیدم که: ای اهل تجارت، اول با احکام شرعی تجارت آشنا شوید، بعد وارد معامله گردید.و ادامه می دهد که: به خدا سوگند، در بین مردم ربا پنهان تر از حرکت مورچگان بر سنگ سخت است ^(۴۹).

معامله با افراد نیکوکار

امام صادق (ع) می فرماید: بجز با کسانی که در خیر و نیکی نشر و نمو کرده اند، معامله و معاشرت نکنید ^(۵۰).

امام کاظم (ع) به نقل از پیامبر اکرم (ص) می فرماید: چهار چیز از سعادت انسان است، اول اینکه معاشرت کنندگان و معامله کنندگان با او افرادی نیکوکار باشند ^(۵۱).

رعایت حقوق بستانکار

در تحف العقول در باب حقوق بستانکار می خوانیم: و اما حق بستانکار این است که اگر داری دین او را بپردازی و او را کفایت نموده، بی نیاز سازی و او را معطل ننمائی؛ که همانا پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «معطل کردن بستانکار توسط غنی، ظلم است» و اگر نداری او را با کلامی زیبا از خود خشنود نمائی و از او مهلت بگیری… ^(۵۲).

آسان گرفتن به بدهکار

در این زمینه در قرآن می خوانیم:

و ان کان ذو عسره فنظره الی میسره و ان تصدقوا خیر لکم ^(۵۳).

اگر بدهکار در سختی بود، پس صبر کنید تا وقت فراغ و گشاده دستی…و البته اگر صدقه بدهید برای شما بهتر است.

نوشتن دین و قرض

در قرآن مجید می خوانیم:

یا ایها الذین آمنوا، اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاکتبوه، و لیکتب بینکم کاتب بالعدل ^(۵۴).

ای اهل ایمان وقتی که به هم دین و قرض می دهید آنرا بنویسید، پس باید شاهدی آنرا بعدل بنویسد.

رعایت حق شریک

در تحف العقول می خوانیم: اما حق شریک اینکه: اگر غایب باشد کارش را بکنی و اگر حاضر است با او برابر کار کنی، و به نظر و رأی خود و بدون مشورت با او تصمیم نگیری، و مالش را نگهداری، و در آن کم یا بیش خیانت نکنی.زیرا بما رسیده است که دست خدا بر سر هر دو شریک است تا وقتی که بهم خیانت نکنند ^(۵۵).

پرهیز از ربا

ربا آفت بزرگ معاملات است که در اسلام بر حرمت آن تأکید بسیار شده است.

در قرآن مجید آمده است:

احل الله البیع و حرم الربوا ^(۵۶)

خدا تجارت را بر شما حلال کرد ولی ربا را حرام گردانید.

و در جای دیگر می فرماید:

..اتقوا الله و ذروا ما بقی من الربوا ان کنتم مؤمنین ^(۵۷).

یعنی: بپرهیزید از گناه و بترسید از خدا، و ربا را رها کنید اگر مؤمن هستید. و در جای دیگر می فرماید: آنچه خیال کردید با ربا سود برده اید سود نیست زیان است.

و ما آتیتم من ربا لیربوا فی اموال الناس فلا یربوا عند الله ^(۵۸).

آنچه شما از ربا در اموال مردم بدست آورده اید، سود نیست در حقیقت نزد خدا زیان است .

آسان گرفتن و مدارا کردن

پیامبر اکرم (ص) می فرماید: خداوند برکت دهد بر مردی که در خرید و فروش آسان بگیرد و مدارا کند ^(۵۹).

و امام علی (ع) می فرماید: از پیامبر (ص) شنیدم که فرمود: آسان گیری در معاملات یک نوع سودمندی است ^(۶۰).

سوء استفاده نکردن از بحرانهای اقتصادی

امام صادق (ع) به غلام خود مصادف، هزار دینار داد تا به مصر رود و تجارت کند؛ مصادف با کالائی، همراه بازرگانان، بطرف مصر به راه افتاد؛ نزدیکی های مصر به قافله ای برخورد کردند، که از مصر خارج می شد.مصادف و بازرگانان همراه وی، از اهل قافله در مورد کالائی که آنها به مصر آورده بودند، پرسیدند. (که آیا این کالا در مصر وجود دارد یا نه) آن کالا از ارزاق عمومی بود اهل قافله به آنها گفتند که این کالا در شهر مصر نایاب است .مصادف و بازرگانان با یکدیگر هم پیمان شدند که برای هر دیناری کمتر از یک دینار سود نگیرند.آنها کالاهای خود را فروختند و هنگامی که پولهای خود را گرفتند، به سوی مدینه به راه افتادند.وقتی به مدینه رسیدند، مصادف خدمت امام (ع) رسید و در حالی که دو کیسه هزار دیناری در دست داشت، به امام صادق (ع) عرض کرد.این یک کیسه سرمایه است و این کیسه دوم، سود.امام (ع) فرمودند: این سود زیاد را چگونه بدست آوردید؟ مصادف ماجرا را برای امام (ع) تعریف نمود، امام (ع) فرمود: سبحان الله…سپس آن حضرت یکی از دو کیسه را گرفت و فرمود: این سرمایه من است، و ما به اینگونه سود نیاز نداریم، ای مصادف جنگ با شمشیر از کسب روزی حلال آسانتر است ^(۶۱).

خاتمه در خاتمه بحث کار، ذکر نکاتی الزامی است.

۱ دوری از حرص

اگر چه کار و کسب درآمد، از نظر اسلام دارای اهمیت فراوانی است، ولی حرص نیز از نظر اسلام بسیار مذموم و ناپسند است.

حرص، صفتی است که انسان را وا می دارد تا بیش از حد نیازش، به جمع مال بپردازد.این صفت، مشهورترین ویژگی دنیاطلبی است.

بدون تردید، صفتی است مهلک و کشنده که عمقی ندارد.

علی (ع) می فرماید: دو گرسنه هستند که هرگز سیر نمی شوند، طالب علم و طالب دنیا ^(۶۲).

و باز از آن حضرت (ع) نقل است که: آزمند، در بند ذلت و خواری اسیر است ^(۶۳).

ریشه حرص یا به علاقه شدید به دنیا بر می گردد و یا به عدم اعتماد به خدا، چون روزی دست خداوند است؛ اگر انسان به حضرت حق اعتقاد داشته باشد، دیگر حرص معنی ندارد.

در قرآن کریم می خوانیم:

ان ربک یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر انه کان بعباده خبیرا بصیرا.

همانا خداوندا، هر که را بخواهد، روزی می دهد و بر هر که بخواهد، تنگ می گیرد و خدا به بندگانش آگاه و بینا است ^(۶۴).

۲ اشتغال به کسب حلال

در میان مکاسب، منبع درآمدهائی به چشم می خورد که از نظر اسلام جائز نیست، و مال حاصل از آن حرام است، نظیر خرید و فروش شراب، درآمد حاصل از ربا، و درآمد حاصل از خرید و فروش آنچه معامله آنها جایز نیست و…

برخی از اعمال نیز مایه بطلان و فساد کسبند، اگر چه خود کسب، سالم باشد، مثل تدلیس، غش و…

که درآمد حاصل از این معاملات نیز حرام است.

پیامبر اکرم (ص) می فرماید: هر کس که از راه حرام کسب روزی و درآمد کند، خداوند او را فقیر و نیازمند گرداند ^(۶۵).

۳ کار زن در خانه

عمده ترین فعالیت های زن، معمولا در خانه است.از نظر اسلام خانه داری زن دارای اهمیت فراوان است.

در سیره پیامبر (ص) آمده است: روزی از یاران خود پرسید: در کدام لحظه زن به خدا نزدیکتر است؟ حضرت زهرا (س) فرمود: آن لحظه ای که زن در خانه خود می ماند و به امور زندگی و تربیت فرزند می پردازد، به خدا نزدیکتر است ^(۶۶).

و باز پیامبر اکرم (ص) می فرماید: ای زنان، هر یک از شما با اشتغال در خانه خویش به خواست خداوند، ثواب مجاهدین در راه خدا را دارد ^(۶۷).

و امام علی (ع) کار زن در منزل را جهاد او دانسته، می فرمایند: نیک همسرداری زن جهاد اوست ^(۶۸).

امام باقر (ع) درباره سیره فاطمه زهرا (س) و امام علی (ع) چنین می فرماید: علی (ع) و فاطمه (س) درباره کارهای مربوط به زندگی مشترک نزد پیامبر رفتند تا آنرا تقسیم نمایند؛ پیامبر (ص) کارهای بیرون منزل را برای علی (ع) قرار دادند و کارهای داخل خانه را برای فاطمه (س) گذاشتند ^(۶۹).

و در سیره فاطمه زهرا (س) می خوانیم: فاطمه زهرا (س) که از کارهای منزل، مثل آسیاب کردن گندم، رنج بسیار دیده بود به سفارش همسر خود علی (ع) خدمت رسول اکرم (ص) می رود تا از آن حضرت خدمتکاری درخواست نماید اما پیامبر اکرم (ص) در جواب می فرماید: من نمی خواهم اجر و ثواب کارهایی را که در منزل انجام می دهی از تو گرفته شود ^(۷۰).

توجه در فرمایش پیامبر (ص) به فاطمه (س) به ما می فهماند، زن در قبال کارهائی که در منزل انجام می دهد، مأمور است و مزدش را از پروردگار دریافت می کند.

در خاتمه این بحث لازم است یادآور شویم که:

۱ اگر چه کارهای خانه به زن واگذار شده است، ولی این بدان معنا نیست که همه کارهای خانه بر دوش زن باشد و مرد در قبال کارهای خانه، بی تفاوت.

در سیره رسول اکرم (ص) و در روایات معصومین سفارشاتی در زمینه کار مرد در خانه و کمک او به همسرش وارد شده است.از جمله: پیغمبر اکرم (ص) کار خانه می کرد و بیشتر کارش در خانه دوزندگی بود، جامه خود را می شست و گوسفندانش را می دوشید و کارهای شخصیش را خود انجام می داد ^(۷۱).

۲ اگر چه کار اصلی زن در خانه است، ولی گاه پیش می آید که بدلائلی زن باید در اجماع حضور داشته باشد و کاری را در جامعه بدوش گیرد.

حضور زن در جامعه و فعالیتهای اجتماعی، بشرط رعایت ضوابط اسلامی، منافاتی با دستورات اسلامی نخواهد داشت.

۴ مسئله انتخاب شغل

اگر چه کسب و کار در نظر اسلام ضروری است، ولی از نظر اسلام همه کارها مساوی نمی باشند؛ و ارزش همه کارها برابر نیست.

از نظر اسلام اشتغال به بعضی مکاسب اگر چه حرام نیست، ولی کراهت دارد و تا جائی که امکان دارد بهتر است انسان از آن کسب ها اجتناب نماید.

در روایتی می خوانیم: اسحاق بن عمار گوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: پسری دارم که می خواهم او را به کسبی بگمارم، به نظر شما چه نوع کسبی بهتر است؟ امام (ع) فرمود: او را به پنج کار مگمار…یکی از آنها اینکه، پسرت را به صرافی مسپار، چون صراف از ربا در امان نیست ^(۷۲).

فصل دوم

عبادت

عبادات، اعمالی هستند که قسم عظیمی از اعمال روزانه یک فرد مسلمان را تشکیل می دهند که قرار گرفتن آنها در کنار کسب و کار به ما می فهماند که اسلام یک نگاه به دنیا دارد و یک نگاه به آخرت.و رهبانیت در اسلام هرگز راه ندارد.

۴ اعتدال در عبادت

میانه روی، اصل و اساس غالب اعمال است، و تقریبا در همه اعمال سفارش شده است پرهیز از افراط و تفریط مورد سفارش روایات در همه ابعاد است و از جمله عبادت.

امام علی (ع) در هنگام شهادت در ضمن وصیت، فرزندش را چنین سفارش می کند: ای پسرم، در شئون زندگی خود میانه رو باش و همچنین در عبادت کردن اعتدال را مراعات کن ^(۷۳).

در سیره پیامبر (ص) می خوانیم که فرمودند:

هر عبادتی شور و هیجانی دارد که رفته رفته به سردی می گراید، پس هر آنکس که شور و هیجانش در عبادت طبق سنت من باشد در هدایت است، و هر که بر خلاف سنت من بود گمراه است، و عملش به زیان او خواهد بود، من هم نماز می خوانم و هم می خوابم گاه روزه و گاه مفطرم هم می خندم و هم می گریم پس هر که از روش من روی گردان باشد از من نیست ^(۷۴).

فصل سوم

تفریح، سرگرمی، استراحت

تفریح و سرگرمی یک قسم دیگر از اعمال روزانه فرد مسلمان را تشکیل می دهند، و از آن جهت که مایه تجدید قوا، و روحیه دادن به مسلمان هستند و او را برای فعالیت بیشتر مهیا می سازند، اهمیت فراوانی دارند.

اسلام، مؤمن را دائما از کسالت و بیحالی بر حذر می دارد، و در دعای ابو حمزه ثمالی امام سجاد (ع) می فرماید: خدایا من از کسالت به تو پناه می برم.

اسلام اگر چه مؤمن را به فعالیت و کار دعوت می نماید، ولی به نیاز روحی او واقف است و از محدودیت قوای جسمانی وی اطلاع دارد، لذا او را به استفاده از تفریحات سالم، و استراحت فراخوانده است.تا راه برای فعالیت مجدد وی هموار گشته، بتواند با روحیه ای فراختر و با نشاط به فعالیت مجدد بپردازد.

خستگی، سد بزرگی بر سر راه رسیدن به آمال و آرزوهاست، و بوجود آورنده یک روحیه ناهنجار و نامتعادل است.

اگر چه تغییر نوع و روش کار، و برخی تنوعات می تواند خستگی را بزداید، ولی همیشه چنین نیست و در اینصورت بهترین وسیله، تفریح، سرگرمی، و استراحت است.

۱ ویژگی های تفریح سالم

با توجه به اینکه بسیاری از تفریحات، اگر چه بنظر مفرح و سرگرم کننده می آیند ولی دارای آثار سوء و منفی فراوانی هستند، لذا باید دید که یک تفریح سالم از نظر اسلام دارای چه ویژگیهائی است.برای ورود به بحث به روایتی از حضرت رضا (ع) اشاره می نمائیم:

برای نفس خود، بهره ای از نعمتهای دنیا قرار دهید و در آن وقت، آنچه را میل دارد، به او عطا کنید به شرط رعایت حلیت، حفظ شخصیت و حد اعتدال، و بدینوسیله بر امور دین قوت یابید ^(۷۵).

با توجه به این روایات و برخی روایات دیگر می توان خصوصیات زیر را به عنوان ویژگی های کلی تفریح ذکر کرد.

حلیت و مشروع بودن تفریح

حلیت و سلامت تفریح، اساسی ترین شرط تفریح است، بدون توجه به این شرط اگر چه ممکن است لذتی، برای فرد حاصل گردد ولی این لذت دوامی نخواهد داشت و عقوبت سخت و نتایج منفی فراوانی بدنبال خواهد داشت.

امام علی (ع) در این زمینه می فرماید: در لذتی، که مایه پشیمانی و شهوتی، که درد و اندوه را در پی دارد، خیری نیست ^(۷۶).

و در جای دیگر می فرماید: شیرینی لذتها به سختی آفاتش نمی ارزد ^(۷۷).

عقل به هیچ عنوان نمی تواند لذتی را که مایه بازداشتن روح از رسیدن به کمال و موجب بیماریهای روانی و جسمانی است، بپذیرد و آنها را مثبت تلقی نماید.

پرهیز از این لذتها خود مایه رشد، کمال و لذات دائمی است که اگر انسان در مقابله با این لذات آنی، اندکی صبر کند به آنها خواهد رسید، امام صادق (ع) در این زمینه می فرماید : چه بسیار صبر و بردباری یک ساعته که شادی های دراز مدت بدنبال خواهد داشت و چه بسیار لذتهای کوتاه مدت که اندوه دور و دراز در پی دارد ^(۷۸).

ما در بخش آینده به نمونه ای از ت