خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل تصوف و سیاست در اندیشه عبدالسلام یاسین

از جمله پدیده های شگفتی که در مغرب به چشم می خورد جمع دو پدیده به ظاهر ناسازگار اگر نگوییم متناقض یعنی تصوف و سیاست است. کسی که به این جمع شگرف دست یازیده، یکی از مشایخ طرق صوفیه به نام شیخ عبدالسلام یاسین است. وی جنبشی سیاسی را بنیان نهاد که هم اکنون یکی از مهم ترین گروه های سیاسی اسلامی مغرب به شمار می رود. جهت شناخت بهتر این جنبش صوفیانه اسلام گرا، نخست به اختصار به بررسی سوانح احوال و سپس اندیشه های بنیان گذار و رهبر فکری معنوی آن می پردازیم.

واژه های کلیدی: مغرب، عبدالسلام یاسین، جنبش ها و احزاب اسلام گرا، اسلام سیاسی، تصوف و سیاست.

مقدمه

شیخ عبدالسلام یاسین، رهبر و مرشد جماعت «عدل و احسان»، در سال ۱۹۲۸م. در شهر «مراکش» در مغرب به دنیا آمد. وی در سال ۱۹۶۵م. به طریقت «بودشیشیه»، از قدیمی ترین و ریشه دارترین سلسله های صوفیان در شمال آفریقا، پیوست و مدتی ملازم و مصاحب شیخ این طریقه، حاج عباس قادری گردید.

پس از درگذشت شیخ طریقه در سال ۱۹۷۲م. وی به دلیل انحراف و سستی طریقه و اتباع آن و نیز راهیابی دوستی دنیا و نفرت از مرگ در میان آنان و در نتیجه، قعود آنان از جهاد و مبارزه، از این طریقت جدا شد. مصداق جهاد و مبارزه ای که از دیدگاه عبدالسلام فریضه محسوب می شود، پس از گسستن وی از طریقه، در دو کتاب اسلام بین دعوت و دولت و اسلام فردا ظاهر می گردد. نقطه اوج مبارزه جویی وی، نامه ای، با عنوان «اسلام یا طوفان»، خطاب به پادشاه در سال ۱۹۷۴م. است که ضمن نصیحت به پادشاه، وی را از راهی که در پیش گرفته و فرجامش تباهی ملک و ملت است، برحذر می دارد. به دنبال این نامه، عبدالسلام به اتهام اهانت به پادشاه و مقدسات، دستگیر و به سه سال و نیم حبس محکوم گردید. پس از آزادی از زندان در سال ۱۹۷۸م. با این که از هرگونه فعالیت تبلیغی منع گردیده بود فعالیت های روشنگرانه خود را ادامه داد و یک سال بعد در فوریه ۱۹۷۹ مجلّه الجماعه را منتشر کرد. وی در سپتامبر ۱۹۸۱ جنبش «اسره الجماعه» را تأسیس کرد، اما دولت با فعالیت علنی آن مخالفت نمود. در سال ۱۹۸۳ نشریه صبح را با شعار «الی موعدهم الصبح الیس الصبح بقریب» منتشر کرد که پس از دو شماره توقیف شد و عبدالسلام به همراه بسیاری از اعضای جنبش به زندان افتادند. عبدالسلام پس از آزادی در سال ۱۹۸۵ به فعالیت های سیاسی – مذهبی ادامه داد تا این که در ۱۹۸۹ وی در منزل خود تحت بازداشت قرار گرفت که تا درگذشت حسن دوم پادشاه مغرب در سال ۲۰۰۰ ادامه داشت.

تألیفات شیخ عبدالسلام یاسین عبارت است از:

الاسلام اوالطوفان، (۱۹۷۴م. نصیحت به پادشاه و بیان عواقب شوم ستم و استبداد)،نظریات فی الفقه والتاریخ، (۱۹۸۹م ارتباط فقه و تاریخ قوانین فقه جامع)، مقدمات فی المنهاج، (۱۹۸۹م مفاهیم بنیادین حرکت انقلابی نبوی صلی الله علیه و آله وسلم )، شذرات، (۱۹۹۲م. دیوان شعر)، رساله التذکیر، (۱۹۹۵م تبیین ویژگی های ایمان و جهاد)، رساله الی الطالب والطالبه، (۱۹۹۵م مجموعه نصایح و مواعظ به دانشجویان و یادآوری مسئولیت های خطیر آنان)، منظومه الوعظیه، (۱۹۹۶م مواعظ عمومی در زمینه دعوت اسلامی، به همراه قصیده ای بلند)، الاسلام بین الدعوه والدوله، (۱۹۷۲م تبیین ویژگی ها و مناسبات دین و سیاست در اسلام)، الاسلام غداً، (۱۹۷۳م. تبیین طرح و برنامه اسلام گرایان به عنوان بدیل نظام های سکولار غرب گرا)،اسلام و تحدی المارکسیه اللنینیه، (۱۹۷۸م. نقد مارکسیسم لنینیسم و تشریح مبانی عدالت اجتماعی در اسلام)،اسلام والقومیه العلمانیه، (۱۹۸۹م ملی گرایی و ارتباط وثیق آن با سکولاریزم و بیان دیدگاه اسلام گرایان در این خصوص)، محنه العقل المسلم بین سیاده الوحی و سیطره الهوی، (۱۹۹۴م. توصیف ویژگی های خرد و خردورزی در اسلام)،حوار مع الفضلاء الدیمقراطیین، (۱۹۹۴م. طرح و ارائه بدیل اسلامی به روشنفکران)، فی الاقتصاد، (۱۹۹۵م. اقتصاد اسلامی)،البواعث الایمانیه والضوابط الشرعیه، الشوری والدیمقراطیه، (۱۹۹۶م. بیان نقاط افتراق و اشتراک شوری و دمکراسی)،حوار الماضی والمستقبل، (۱۹۹۷م. تجارب تاریخی جنبش اسلامی و چشم انداز آینده آن)،حوار مع صدیق آمازیغی، (۱۹۹۷م. تشریح مطالبات قوم بربر و بیان دیدگاه اسلام گرایان)،الاسلام والحداثه (به زبان فرانسه)- (۱۹۹۸م. اسلام و مدرنیسم)،المنهاج النبوی، تربیتاً و تنظیماً و زحفاً، (۱۹۸۱م. طرح و برنامه اسلامی بدیل و چگونگی تحقق آن)،الاحسان، (۱۹۹۸م. تربیت ایمانی و سلوک معنوی)،تنویر المؤمنات، (۱۹۹۶م. زن در اسلام)،الاسلام والثوره (به زبان فرانسه) – (۱۹۸۰م. راهبرد انقلاب و دگرگونی از منظر اسلامی).

جنبش عدل و احسان

جنبش بیداری اسلامی در جهان عرب، از بدو شکل گیری ، پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، تا انقلاب اسلامی ایران، صرفاً عکس العملی در قبال خط مشی حاکمیت ها بود؛ حاکمیت هایی که هر یک نوع خاصی از سکولاریزم را اعمال می کردند، مانند کمالیسم در ترکیه و ناصریسم در مصر. پیروزی اسلام گرایان در ایران، گامی به پیش در جنبش اسلامی محسوب می شد، چرا که اسلام گرایان، گامی فراتر نهاده و از عکس العمل در قبال حاکمیت های سکولاریستی، به اقدام و ارائه بدیل مبادرت کردند.اسلام گرایان و جنبش بیداری اسلامی در خاورمیانه و شمال آفریقا، تحت تأثیر جنبش اسلام گرایان در ایران، سعی در ارزیابی و بازسازی مبانی فکری، تشکیلاتی خود کرده و وارد مرحله جدیدی از مبارزه گشتند. با عنایت به این تحول کیفی است که می توان جنبش اسلامی در مغرب، به ویژه جنبش عدل و احسان را ارزیابی نمود.

گرچه اندیشه تأسیس «عدل و احسان» به اوایل دهه هفتاد میلادی باز می گردد، ولی انسجام تدریجی ساختار تشکیلاتی آن، به اوایل دهه هشتاد مربوط می شود.جنبش «عدل و احسان»، با بهره برداری از الگوی کلی تحوّل کیفی در رفتار اسلام گرایان ایرانی، یعنی عزیمت از مطالبه از حاکمیت ها به ارائه بدیل، بر آن شد تا گامی فراتر از گفتمان رایج میان اسلام گرایان برداشته و با عبور از مرحله ادبیات خطابی، وارد عرصه چالش مستقیم با حاکمیت و تمهید مقدمات ارائه بدیل گردد. در ابتدا لازم بود ابعاد مختلف وضع موجود مورد نقد قرار گرفته و ضمن بیان کاستی ها و نادرستی ها مشروعیت حاکمیت موردمناقشه قرار می گرفت تا به تدریج زمینه طرح بدیل فراهم گردد. به نظر شیخ عبدالسلام، ارائه بدیل بایستی به تدریج و ضمن مراحل مختلف انجام گیرد و هر مرحله مقدمه ای برای فراهم کردن بستر اجتماعی، فرهنگی جهت طرح مراحل بالاتر باشد. مظاهر این مرحله نو را می توان چنین برشمرد:

عبدالسلام در ماه می ۱۹۸۰ طی سخنرانی خود به زبان فرانسه – زبان فرهیختگان و روشنفکران کشورش – تحت عنوان «گفت وگویی با نخبگان مغرب»، ضمن تشریح بحران اندیشه و عمل ملی گرایی در جهان عرب و به ویژه مغرب، از نخبگان فرهنگی، سیاسی مغرب خواست در دیدگاه خود در قبال جنبش اسلامی تجدیدنظر کرده و به جنبش اسلامی بپیوندند.

یک سال بعد با انتشار نامه مفصلی تحت عنوان «پیام پادشاه از دیدگاه اسلامی»، پیام پادشاه به مناسبت آغاز قرن پانزدهم هجری را مورد نقد و بررسی قرار داد و ضمن تشریح وضع موجود امت اسلامی و تأکید بر ضرورت نصیحت حکام، به تبیین اوضاع جاری مغرب پرداخت. وی در این نامه تصویری گویا از جامعه مغرب به دست می دهد؛ جامعه ای که در آن استبداد، فقر و فساد گسترده، وابستگی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، بوروکراسی فاسد، نظام آموزشی ناکارآمد و فرهنگ منحط و فاسد نهادینه شده است. وی سپس به حقوق افراد جامعه،مانند حق ایجاد تشکل و احزاب، حق آزادی بیان، حق انتخاب لباس و ظاهر (حجاب و ریش)، حق مسافرت و حق فعالیت های دینی اشاره می کند و خواستار الغای کنترل پلیسی بخش های مختلف جامعه و همچنین آزادی زندانیان سیاسی شد.سه سال بعد در سال ۱۹۹۴م. عبدالسلام با انتشار کتاب «گفت وگو با فرهیختگان دمکرات»، گامی دیگر در فراهم کردن مقدمات ارائه بدیل اسلامی عرضه نمود. شایان ذکر است که این کتاب، هنگامی عرضه شد که حاکمیت با ایجاد فضای باز سیاسی، درصدد مشارکت دادن احزاب مخالف سکولار (جبهه دمکراتیک) در دولت برآمد.این احزاب ضمن مصالحه با حاکمیت، مشارکت در قدرت را پذیرفتند که نتیجه این خط مشی خارج کردن اسلام گرایان از منازعه قدرت بود.

عبدالسلام، در این کتاب ضمن تشریح اهداف واقعی اصلاحات رسمی و کنترل شده، دیدگاه های «عدل و احسان» را در خصوص اصلاحات، در فرهنگ، سیاست، تعلیم و تربیت، توسعه و حقوق بشر تبیین می کند. در این اثر نظام بدیل اسلامی از منظر «عدل و احسان» به طور ضمنی تشریح می گردد.

این تحول کیفی در جنبش اسلامی، یعنی گذار از مرحله مطالبه حاکمیت به احترام قوانین شرع و پاس داشت هویت اسلامی امت به مرحله ارائه بدیل، که ناشی از تجربه اسلام گرایان در ایران بود وضعیت عمومی جنبش اسلامی در جهان عرب را متحول کرد. اسلام گرایان مناطق مختلف عربی، هر یک با توجه به شرایط و موقعیت ویژه خود، از این تحول در وضعیت عمومی جنبش اسلامی به گونه ای خاص متأثر شدند. این جنبش ها با عنایت به شرایط سیاسی،اجتماعی و فرهنگی جامعه خود، سعی کردند با استفاده از شرایط و فرصت های موجود داخلی، خطی مشی جدید خود یعنی «ارائه بدیل»، را تقویت و تعمیق کنند.

اسلام گرایان مغرب نیز، در قالب جنبش «عدل و احسان» در شرایط خاص این کشور به تقویت و تعمیق تجربه جدید خود همت گماردند. از جمله این شرایط ویژه، می توان به موضع گیری صریح برخی خطبای جمعه و عالمان دین مستقل مانند، عبدالعزیز بن صدیق و عبداللطیف جسوس در مقابل حاکمیت اشاره نمود.اشاره به این دو نمونه از عالمان دین که مشی متفاوتی از مجموعه سازمان و تشکیلات علما و فقها در پیش گرفتند، تصویرگر فضایی است که دوگونه درک و دریافت از اسلام، یعنی اسلام رسمی توجیه گر و نظریه پرداز نظام سلطنتی و اسلام مردمی و انقلابی و مبارزه جو، در چالشی سخت در مقابل هم قد برافراشته اند. جنبش «عدل و احسان» با استفاده از این فضا و بستر فراهم آمده که نوعی وحدت نظر بین اندیشه های «عدل و احسان» و موضع گیری برخی علمای دین را تداعی می کند، اقدام به تبیین مواضع عقیدتی، سیاسی کرد. در همین راستا جنبش «عدل و احسان» از عالمان دین و فقیهان می خواهد رابطه خود را با قدرت و حاکمیت قطع نمایند و در بیان امر به معروف و نهی از منکر، هیچ مصلحتی را جز رضای خداوند در نظر نگیرند و زندگی اشرافی که لازمه آن خوف از اظهار حق است را رها نمایند. از سوی دیگر، این جنبش با اعلام حمایت و همبستگی با علمایی که در اثر اظهار حق و موضع گیری در قبال سیاست های وزارت اوقاف، تحت فشارهای امنیتی قرار گرفته بودند، از شرایط ایجاد شده جهت تثبیت موقعیت خود و تشریح دیدگاه های جنبش بهره می گیرد.

علل توفیق تجربه جنبش عدل و احسان

تا این جا شرایط و عوامل بیرونی که حرکت «عدل و احسان» جهت تثبیت و تعمیق تجربه اسلامی خود از آن بهره مند گشت، به اختصار بیان کردیم. اکنون به تشریح شرایط و عوامل داخلی جنبش «عدل و احسان» می پردازیم و به راهبرد، سازوکار و علل موفقیت آن در جذب و سازماندهی و قوّت روزافزون این حرکت اشاره می کنیم. شاید بتوان گفت گوهر اندیشه شیخ عبدالسلام یاسین، آشتی دادن تصوف و جهاد۱ است. همان طور که یادآور شدیم خواستگاه و آبشخور حرکت سیاسی وی، تعالیم صوفیانه، البته با قرائتی ویژه بوده است. منش و رفتار صوفیانه و قرائت ویژه عقیدتی، سیاسی از این تعالیم، تأثیر عمیقی بر ساختار، آموزه ها و خط مشی جنبش «عدل و احسان» نهاده است. عبدالسلام، رکن رکین هر جنبش و حرکت موفقی را «تربیت و تزکیه ایمانی» از یک سو و «تشکل جهادی» از سوی دیگر می داند.

ا. تربیت و تزکیه ایمانی

عبدالسلام بر این باور است که هرگونه تشکیلات فاقد تربیت و تزکیه ایمانی، جسمی بی روح است و در این خصوص، به تجربه نبوی صلی الله علیه و آله وسلم در مکه و مدینه و اولویت جهاد اکبر بر جهاد اصغر استشهاد می کند، تربیت و تزکیه ایمانی از دیدگاه وی، شامل دو عرصه فردی و جمعی (گروهی) می شود. آنچه عبدالسلام۲ به اعضای جنبش در عرصه فردی توصیه می کند، دستورالعملی است تحت عنوان «یوم المؤمن و لیلته». این توصیه نامه۳ به صورت دو صفحه اعلامیه به طور گسترده در میان اعضا و هواداران توزیع می گردد و غالب اعضا، مضامین آن را حفظ می کنند. حرکت «عدل و احسان» بر آن است تا با این توصیه نامه، رفتار فردی اعضای این جنبش را در یک چارچوب سلوک صوفیانه قرار دهد. در این توصیه نامه آمده است:

برخی از اعمال و مناسک است که فرد مؤمن بایستی یکبار در عمر خود به جا آورد مانند حج، و پاره ای در سال یکبار، مانند روزه ماه مبارک رمضان و برخی دیگر روزانه اند که در اوقات مخصوص باید گزارده شوند مانند نماز. برخی اعمال، جنبه استحبابی دارند مانند عیادت بیمار و تشییع جنازه، برخی نیز صفت نفسانی ثابتی هستند، مانند حیا و برخی نیز شایسته است که ملکه راسخ در نفس انسانی شوند، مانند ذکر شریف لا اله الا اللّه. بر هر مؤمنی واجب است که برنامه زندگی روزانه اش، مبتنی بر اصول ثابتی باشد به گونه ای که در تمام حالات، از عبادت و جهاد و کار و فعالیت های اجتماعی و خانوادگی و غیره، همواره آن اصول ثابت، راهنمای سلوک و نشاط و حرکت وی باشند. هر مؤمنی اوقات معینی را صرف کار، خانواده، مدرسه و سایر فعالیت ها می نماید، بایسته است که اشتغال به امور دنیوی، او را از اقامه نماز در اول وقت به هیچ عنوان باز ندارد، نمازی که حتی المقدر به جماعت و در مسجد اقامه گردد، بر هر مؤمن مجاهدی فرض است که در وقت نماز، در هر مکانی که هست نمازگزاران را گرد آورد و نماز جماعت را با آداب لازم و دقایقی وعظ و دعوت، اقامه نمایند.

۱. بایسته است هر مؤمنی دقایقی قبل از فجر بپا خیزد و پس از اقامه نماز شب، طلب استغفار نموده تا در زمره «المستغفرین بالاسحار» محسوب گردد.

۲. زمان پس از نماز صبح، وقت بس مبارکی است که بایسته است هر مؤمن مجاهدی به قرائت و تدبر در قرآن در این وقت شریف مشغول باشد.

۳. اوقاتی در روز «حداقل یک ربع ساعت» جهت ذکر شریف «لا اله الاّ اللّه» اختصاص یابد.

۴. کثرت ذکر صلوات بر پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم ، و تخصیص شب و روز جمعه جهت ذکر صلوات.

۵. محاسبه نفس در آخر هر روز، قبل از خواب و تجدید توبه و زود خوابیدن جهت بیداری و مناجات شبانه.

۶. اولین فریضه واجب پس از نماز و تلاوت و ذکر، تحصیل حداقلی از علوم دین است و اگر مؤمن مجاهد، دانش آموز یا دانشجو باشد، باید پس از ادای این واجبات به درس و تحصیل علمی بپردازد، که جهاد وی در این مرحله کوشش و جدّیت در تحصیل علمی و نائل آمدن به عالی ترین درجات و مدارک است تا از این رهگذر بتواند نقش مؤثرتری را در مجاهدت و دعوت ایفا نماید.

۷. بایسته است اوقاتی به امور خانواده، زیارت دوستان و مؤمنان اختصاص یابد.

۸. بر هر مؤمن مجاهدی لازم است، حداقلی از احکام دین را به خوبی فرا گیرد و با اختصاص اوقاتی جهت تفقه در دین، آگاهی خود را از احکام شریعت تعمیق بخشد. چرا که خداوند سبحان اعمال خالصانه صحیح و استوار را قبول می نماید و عمل صحیح و استوار، عملی است که مطابق سنت رسول صلی الله علیه و آله وسلم باشد.

۹. شایسته است هر مؤمن مجاهدی، اوقات گرانبهای عمر خویش را به مثابه سرمایه ای بداند، که در قبال صرف آن سرمایه، باید رضا و ملاقات خداوند را کسب نماید، لذا در استفاده از این سرمایه نهایت دقت و مراقبت و صرفه جویی را بنماید و از تضییع آن با ملاقات های طولانی، گفت وگوهای کم فایده و مانند آن، اجتناب نماید.

امّا در عرصه فعالیت های جمعی یا گروهی نیز «عدل و احسان»، با ارائه برنامه ای تحت عنوان «برنامه تربیتی مرحله ای»۴ ، سعی کرده است با بسط و تعمیق «تربیت و تزکیه ایمانی» در عرصه جمعی، اعضا و هواداران را در دو زمینه «خانواده» و «شعبه ها» سازماندهی کند.خلاصه تعلیمات حرکت «عدل و احسان» در زمینه «خانواده» چنین است:

محیط گرم و پرمهر خانواده، مکان مناسبی است که مؤمن مجاهد آفاق ایمان و ارتباط با خدای سبحان را گسترش دهد. شایسته است هر خانواده ای، نام نیکی که نشان دهنده یکی از شخصیت های اسلامی یا رویدادهای مهم تاریخ اسلام است را بر خود نهد، تا از این رهگذر ضمن نشر و تعمیق فرهنگ اسلامی، ارتباط وثیقی بین افراد و خانواده ها، با رویدادها و شخصیت های مؤثر در تاریخ امت اسلامی ایجاد شود. نام هایی مانند: خانواده اُحد، خانواده خندق، و سعی شود افراد خانواده، آگاهی لازم از معنا و مفهوم نامی که انتخاب می کنند را کسب نمایند.

حرکت «عدل و احسان» از دو عامل جهت تعمیق آموزه ها و تعلیمات خود در سطح خانواده بهره می برد: برنامه ملاقات های خانوادگی و برنامه های تفریحی گروهی. برنامه ملاقات های خانوادگی این گونه بیان شده است، «لازم است هر خانواده ای حداقل دو ملاقات در هفته ترتیب دهد، در این ملاقات ها تمام اعضای خانواده شرکت می نمایند. انتخاب روز و ساعت ملاقات بستگی به تمایل خانواده دارد. جهت ملاقات اول، حداقل دو ساعت اختصاص یابد و با برنامه ریزی قبلی سعی می شود از وقت به نحو مطلوبی استفاده شود». نمونه برنامه پیشنهادی این ملاقات چنین است:افتتاح جلسه با تلاوت آیاتی از قرآن کریم، سپس یکی از افراد خانواده «دعای استفتاح بالصلاه علی النبی صلی الله علیه و آله وسلم »۵ را قرائت نموده و سپس برنامه درسی، آموزشی شامل «فقه و قصص انبیاء، سیره نبوی، تفسیر و تجوید، حدیث و زبان عربی»، متناسب با سطح آگاهی اعضای خانواده ارائه می گردد.به منظور تقویت حس مشارکت و مسؤولیت پذیری، شایسته است تقسیم وظایف براساس توانایی های هر یک از افراد خانواده صورت پذیرد. لازم است قبل از ختم جلسه پاره ای از وقت، جهت مناصحه و مراقبه اختصاص یابد و ضمن طرح مسائل و مشکلات فردی و جمعی خانواده، چاره جویی های لازم ارائه گردد.

امّا در مورد دومین ملاقات که مهم تر و مفصل تر است، توصیه نامه با ارائه نمونه ای چنین ادامه می دهد:

افراد خانواده در روز معینی روزه می گیرند از هنگام افطار برنامه ملاقات و مصاحبت شروع می شود، در حقیقت فرح و نشاط جمع با نماز عشا که به جماعت خوانده می شود، و سپس افطار آغاز می شود. پس از افطار؛یکی از افراد که از قبل معین شده است کلماتی در نصیحت و وعظ القا می نماید و چنانچه لازم بود در باره آن بحث و مذاکره جمعی انجام می گردد. پس از نماز عشا که به جماعت گزارده می شود، افراد مشغول به مستحبات ادعیه و اذکار و نوافل می گردند. سپس هر فردی به تلاوت قرآن مشغول می شود و بهتر است کمترین و بیشترین وقت تلاوت، با نظر جمع معین شود. پس از سپری شدن وقت تلاوت، افراد مخیّرند به ذکر و تلاوت ادامه دهند و یا این که به خواب و استراحت بپردازند. بایسته است همگی ساعتی قبل از فجر بپاخیزند و به منظور اطاعت امر خداوند «ان ناشئه اللیل هی اشد وطئاً واقوم قیلا» نماز شب را بپا دارند و به مصداق سخن خدای سبحان «وبالاسحارهم یستغفرون»، پاره ای از وقت را طلب استغفار نمایند. پس از نماز جماعت صبح، مؤمنان به نیایش مشغول می شوند و برای خود و خانواده و دوستان و مؤمنان طلب رحمت و مغفرت می کنند. شایسته است، ادعیه مأثور قرائت شود و در پایان دعا تا هنگام طلوع آفتاب، به صورت جمعی قرآن تلاوت شود و با نصیحت و موعظه جلسه پایان یابد.

دومین عاملی که حرکت «عدل و احسان» جهت تعمیق آموزه های خود در بین اعضا و هواداران به کار می گیرد، برنامه های تفریحی گروهی است. دستورالعمل پیشین در این خصوص چنین ارائه طریق می کند:

بایسته است هر خانواده ای برنامه تفریح و گردش ماهیانه ای را تدارک ببیند. این برنامه ها لزوماً باید در خارج از شهر در مناطق خوش آب و هوا اجرا شود تا موجب تجدید قوای روحی و جسمی گردد. خانواده میزبان، دو گروه را به این برنامه تفریحی دعوت می کند: یکی خانواده یا خانواده هایی که مایلند با تعلیمات و برنامه های حرکت «عدل و احسان» آشنا شوند و دوم خانواده یا خانواده هایی که در شعبه واحدی فعالیت می نمایند. کلیه ترتیبات و پذیرایی به عهده خانواده میزبان است و شایسته است جمیع مدعوین به طور جدّی در تمام برنامه ها مشارکت نمایند. نمونه عملی چنین برنامه ای می تواند چنین باشد: حرکت به طرف مکان از قبل تعیین شده، بعد از نماز صبح بوده و پس از استقرار در محل، برنامه با تلاوت قرآن آغاز می شود و میزبان ضمن برشمردن اهداف برنامه، بر حسب توانایی اشخاص، تقسیم وظایف صورت می گیرد. عدّه ای به آماده کردن صبحانه، عده ای به تهیه آب و آتش و عده ای به سامان دادن محل نماز و استراحت مشغول می شوند. هنگام تناول صبحانه وقت مناسبی است که افراد تازه وارد به جمع معرفی شوند. پس از صرف صبحانه، آیاتی از قرآن به صورت گروهی تلاوت می شود و سپس همه آماده می شوند تا از سخنرانی یکی از افراد که از قبل مطالبی را آماده کرده، بهره برند که بیش از نیم ساعت به طول نمی انجامد. در پایان نیز، بحث و گفت وگوی جمعی در خصوص مطالب ارائه شده انجام می گیرد. سپس هنگام ورزش فرا می رسد که باید وسایل آن از قبل فراهم شود. اندکی قبل از نماز ظهر، همگی با تجدید وضو و ذکر و استغفار به استقبال نماز می روند. پس از نماز یکی از حاضران دقایق کوتاهی به وعظ و نصیحت می پردازد و این به منظور آن است که به وقت ضرورت، همگی توانایی ایراد سخن در جمع را به دست آورند. پس از نمازهای مستحبی، وقت تناول نهار فرا می رسد. پس از صرف غذا، اندکی استراحت می کنند، سپس کودکان و نوجوانان برنامه سرود و تواشیح خوانی را اجرا می نمایند.

شایسته است این برنامه به بهترین نحو انجام شود. سپس همگی آماده نماز عصر شده و پس از اقامه نماز، پیشنهادات و انتقادات، پایان بخش برنامه است. بایسته است نکات مثبت و منفی به طور جدی مورد توجه قرار گیرد تا برنامه های آینده غنی تر و شایسته تر اجرا گردد.

امّا جذب و سازماندهی اعضا و هواداران در سطح شعب و دفاتر جنبش، از سه طریق جلسات گروهی پانزده روز یکبار، برنامه های ورزشی و کتابخانه انجام می گیرد.

جلسات گروهی: نقبا، یعنی اعضای مهم هر شعبه، دو بار در ماه گرد هم می آیند و به بحث و بررسی کتاب المنهاج النبوی اثر شیخ عبدالسلام یاسین می پردازند. این مباحثه گروهی بدین منظور است که دیدگاه های آنان در باره مسائل مختلف به یکدیگر نزدیک شود و همدیگر را بهتر بشناسند. لذا توصیه می شود که شرکت کنندگان در جلسه با مطالعه قبلی، به بحث و تحلیل مضامین مطرح شده در کتاب همت گمارند.

برنامه های ورزشی: لازم است کلیه اعضای شعب و دفاتر، به تقویت و نشاط جسمی خود اهتمام ورزند و با تشکیل تیم های مختلف ورزشی و ترتیب مسابقات بین شعب، مراتب صحبت و جماعت را تقویت نموده و همچنین با انجام مسابقات با سایر گروه های ورزشی، اخلاق و مروّت اسلامی را تجسّم بخشند تا از این طریق، با عمل خود، دیگران را با جنبش «عدل و احسان» آشنا نمایند.

کتابخانه: از جمله وسایل و ابزار لازم جهت نشر دعوت، ایجاد کتابخانه، نوارخانه و استفاده از وسایل سمعی و بصری است. لذا بایسته است هر یک از شعب در تهیه و تدارک چنین لوازمی اهتمام بلیغ ورزد و با توزیع و استفاده صحیح، سطح آگاهی و شناخت اعضا را ارتقا بخشد.

همان گونه که یادآور شدیم، عبدالسلام یاسین شالوده هر جنبش و حرکت موفقی را «تربیت و تزکیه ایمانی» از یک سو و «تشکل جهادی» از سوی دیگر می داند. اکنون به رکن دوم نظریه وی یعنی تشکل جهادی می پردازیم .

۲. تشکل و سازمان جهادی

به باور عبدالسلام۶ مشی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مشتمل بر تربیتی ایمانی و تشکل جهادی بود. با الهام از سیره نبوی(ص)، در مرحله سازماندهی جنبش، باید پیشگامان شجاع و مؤمنی با مجاهدت خویش برای آینده برنامه ریزی کرده و راه را برای حرکت امت اسلامی هموار کنند.

۳. ویژگی های سازمانی و تشکیلاتی جنبش

ویژگی های سازمانی جنبش «عدل و احسان» را در سطوح مختلف می توان مورد بررسی قرار داد:

ساختار تصمیم گیری: چنانکه گذشت، یکی از ویژگی های آشکارا جنبش «عدل و احسان»، گرایش های صوفیانه بدنه جنبش است. این رویکرد در اثر آموزه های صوفیانه مرشد یا رهبر جنبش، شیخ عبدالسلام، از خلال تعالیم، مواضع و آثار وی در سطوح مختلف اعضا و هواداران، رسوخ کرده است. البته این ویژگی، همواره مورد انتقاد سایر گروه های اسلام گرا، قرار گرفته است.۷ این آموزه ها، شخصیتی شبه کاریزما، برای شیخ ایجاد کرده و ارتباط تشکیلاتی منظم بین اعضا، یک جنبش با اهداف سیاسی را، به ارتباط مرید و مرادی فروکاسته است