خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل ترجمه عربی کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله » ; ضرورت ها و اهداف

اشاره

مقاله حاضر با ذکر اهمیت و ویژگی های کتاب پرارج «تنبیه الامه و تنزیه المله » مرحوم نائینی، به نقد ترجمه عربی آن می پردازد که حدود شصت سال پیش، به وسیله صالح الجعفری در مجله لبنانی «العرفان » به چاپ رسیده بود . این نقد انجام ترجمه ای دیگر را ضروری می سازد . نویسنده این مقاله، خود به این امر مهم اقدام کرده و ترجمه ای جدید از آن اثر را در اختیار پژوهش گران و علاقه مندان به عرصه فکر و اندیشه، قرار داده است .

کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله » بی شک از ارزش مندترین میراث علمی و فکری دانشمندان مسلمان سده های اخیر محسوب می شود . شاید بتوان گفت که این اثر، نخستین تالیف مستقل شیعه در زمینه «فقه سیاسی اسلام » می باشد . از طرفی می توان آن را مانیفست (منشور) حرکت مبارزاتی شیعه در تاریخ معاصر و نقطه عطف در روند تکاملی جامعه سیاسی شیعه نامید .

برای بیان بهتر اهمیت این کتاب و ضرورتی که ما را مجاب کرده تا به ترجمه آن اقدام کنیم، باید به شکل ملموس تری در این باره سخن بگوییم .

۱ . ویژگی های مهم کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله »

به طور کلی می توان به چهار ویژگی اساسی این اثر اشاره کرد که عبارتند از:

۱ – ۱ . اصالت: بی شک اصالت داشتن در تفکر، نقش تعیین کننده ای در حیات علمی و تمدنی امت ها ایفا می کند . اساسا نمود بارز اصالت یک امت، اهتمام وافر به سنت و میراث فکری و فرهنگی خود می باشد . از این رو، کتاب تنبیه الامه میراث مهم فکری و اصیل اسلامی است که توانایی بالای اندیشه اسلامی در برخورد و حل مسایل و مشکلات جوامع بشری را در هر زمان و مکان به نمایش می گذارد و نیروی بالا و نهفته در مکتب اسلام را برای رشد و بالندگی به اثبات می رساند . این اثر آشکارا این مساله را مبرهن می سازد که مقولاتی، مانند تجدد و مبارزه برای اصلاح شرایط در حیات مسلمانان، مقوله هایی بی مسمی و عارضی نیستند . این گونه نیست که مسلمانان تحت تاثیر جریان های کمونیستی و سوسیالیستی خواسته باشند بدعت گذاری کرده و جریان های سیاسی، اجتماعی و فکری را با ایده های جدید و انقلابی راه اندازی کنند; بلکه سرفصل هایی اند می باشند که ریشه در تاریخ و میراث فکری آنان دارد و دارای اصالت است .

۲ – ۱ . فقه سیاسی: به طور حتم این اثر از نخستین آثار شیعی در فقه سیاسی اسلام در دوران معاصر به شمار می رود; البته بدان معنا نیست که فقهای امامیه پیش از آن در بحوث فقهی خود، هیچ مساله سیاسی را مطرح نکرده اند . اصولا فقه به یک معنا پرداختن به واقعیت های اجتماعی است و حتی مسایل عبادی، فردی و معنوی آن به گونه ای با اجتماع و سیاست در ارتباط می باشد . منظور ما این است که پیش از کتاب «تنبیه الامه » اثر خاص و مستقلی در فقه سیاسی از زمان پیدایش فقه امامیه در قرن سوم هجری کمتر دیده شده است . آن چه در تصانیف فقهی شیعه تا زمان انتشار این کتاب، بیشتر به چشم می خورد، چیزی بیش از بررسی فقهی برخی مسایل سیاسی آن هم به طور ضمنی و استطرادی – نه به طور مستقل و مستوفا – نیست; از این رو کتاب مذکور با وجود حجم کم آن، اهمیت ویژه ای پیدا می کند . ناگفته نماند که مؤلف در چند مورد، بررسی بیشتر مسایل مورد بحث را به آینده موکول کرده است و این نشان می دهد که ایشان در صدد تالیف یک اثر دیگر و چه بسا گسترده تر از کتاب تنبیه الامه بوده است .

۳ – ۱ . تاریخی: این کتاب یک سند تاریخی، پیرامون وضعیت اندیشه و سیاست در آن زمان شمرده می شود و مورخ می تواند با استناد به محتواهای آن و بحث ها و گفت وشنودهای مطرح در آن زمان، درباره جنبش مشروطه و اظهارهای موافقان و مخالفان آگاهی یابد و در کار تدوین تاریخ اندیشه سیاسی اسلام و ثبت شرایط و وضعیت آن برهه، از این کتاب کمک بگیرد . هم چنین این کتاب سیمای کلی از حکومت استبدادی ایران و عوامل تشکیل دهنده آن به دست می دهد .

۴ – ۱ . سیاسی: کتاب حاضر، خیزش اسلامی در عصر کنونی را دارای پشتوانه می داند و عمق تاریخی برای آن ترسیم می کند . به عبارت دیگر به نهضت اسلامی کنونی سندیت می دهد و آن را به عنوان نهضتی ریشه دار مطرح می نماید .

۵ – ۱ . گفت وگوی به دور از تعصب: از سوی دیگر این اثر، چشم اندازی زیبا از گفت وگوهای علمی مطرح شده در آن زمان ترسیم، و اهمیت و ضرورت گفت وگوی سازنده را گوشزد می کند و این که گفت وگوی علمی و به دور از تعصب، از مشخصه های جامعه اسلامی بوده و باید باشد . از مسایل مطرح شده در این گفت وگوها عبارتند از: سنت و تجدد، اصالت و اجتهاد و آزادی و استبداد . روشن است که چنین مسایلی با گذشت بیش از پنجاه سال، هنوز هم در محافل علمی از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد . مدعیان اصالت و آنان که به سنت دلبستگی دارند، به حق نسبت به جریان تجدد با دیده شک و بدبینی می نگرند و می ترسند که مبادا تجدد، موجب از بین رفتن اصل دین و دیانت گردد . مدعیان اصالت در انقلاب مشروطیت، جریان تدوین قانون اساسی را یک بدعت دانستند و در مقابل، تجددگرایان ادعا دارند که دوام و استمرار اصل دین به این وابسته است که در هر زمان، افق های تازه ای در عرصه تفکر اسلامی متناسب با مقتضیات زمان و مکان گشوده شود تا بدین سبب، جاودانگی و طراوت اسلام همواره حفظ شود .

مرحوم نائینی درباره بدعت دانستن تدوین قانون اساسی و اشکال های دیگر با روشن بینی و تکیه بر روش اجتهادی پویا پاسخ گفتند . به راستی، اگر تدوین قانون اساسی بدعت باشد، پس چرا فقهای اسلام رساله های عملیه برای تعیین تکلیف مرد مسلمان در زندگی شخصی خود می پردازند؟ اگر نوشتن رساله عملیه برای جامعه بدعت باشد، چرا نوشتن آن برای افراد بدعت نیست؟

از سوی دیگر این کتاب، گفتمان استبداد و آزادی را در تفکر اسلامی به تصویر می کشد . سکولارها عموما بر این نکته تاکید دارند که تفکر دینی و حکومت دینی به طور طبیعی استبدادی است; چرا که این تفکر و نوع حکومت، پیوسته خود را نماینده اکمیت خدا بر روی زمین می داند و از آن جایی که زمین در چارچوب دین، نمی تواند خود را از سلطه خدا برهاند; پس یک فرد در حکومت دینی نیز نمی تواند خارج از چهارچوبی بیندیشد یا کار کند که دین برای او مشخص کرده است . حال آن که اساسا حاکمیت خدا بر روی زمین در حاکم دینی جلوه گر نمی شود; بلکه در خود دین متبلور می گردد . این دین است که به صورت عقیده و شریعت بر سرنوشت انسان حاکم می باشد، نه حاکم دینی . حاکم دینی انسانی است مانند دیگر انسان ها; اگرچه آن حاکم دینی، پیامبر بزرگ اسلام باشد; از این رو قرآن کریم درباره آن حضرت چنین می فرماید: «و لو تقول علینا بعض الاقاویل لاخذنا منه بالیمین ثم لقطعنا منه الوتین; و اگر می بست بر ما پاره سخنان را هرآینه می گرفتیم از او به دست راست و سپس می بریدیم از او رگ گردن را .»

در اسلام جایی برای استبداد حاکم دینی به عنوان حاکم دینی وجود ندارد . درباره صلاحیت و اختیاراتی که اسلام به پیامبر گرامی و امامان داده، باید گفت این صلاحیت ها و اختیارات به لحاظ پیامبری و امام بودن به ایشان عطا شده است و این که این ذات های مقدس، تجسم حقیقت دین در بعد اجتماعی آن می باشند و نه به خاطر حاکم بودن ایشان . از این جهت; سخن، کردار و تقریر ایشان از منابع تشریع در اسلام قرار داده شده است .

۲ . نخستین ترجمه عربی تنبیه الامه و نارسایی های آن

با توجه به آن چه ذکر شد، ترجمه این اثر گران سنگ به زبان عربی در اولویت کاری قرار گرفت . قابل ذکر است که نخستین بار، ادیب و مورخ معروف عراقی، آقای جعفرالخلیلی به این کار همت گمارد که ظاهرا در همان اوایل با ممانعت های آقای نایینی قدس سره، این کوشش به سرانجام نرسید . سپس آقای صالح الجعفری در مجله لبنانی «العرفان » به طور مسلسل، طی شماره هایی در سال های ۱۹۳۰ – ۱۹۳۱ میلادی با عنوان «الاستبداد و الدیمقراطیه » اقدام به ترجمه آن نمود .

انتشار ترجمه عربی، هیاهوی بسیاری به همراه داشت و برای ممانعت از ادامه ترجمه و انتشار آن تلاش فراوانی صورت گرفت ولی مترجم (آقای الجعفری) علی رغم همه فشارها و ممانعت ها، آن را در مجله العرفان ادامه داد .

بی شک مترجم، خدمتی شایان انجام داده است که قابل تقدیر و تشکر می باشد و اساسا هدف اولیه ما این بود که ترجمه ناتمام آقای صالح الجعفری را تکمیل کنیم; ولی با مطالعه آن ترجمه، موارد ضعف و خطاهای بسیاری در آن مشاهده کردیم که عملا می توان گفت ترجمه عربی تنبیه الامه، نسخه تحریف شده و ناقص فارسی آن است .

برای این که خواننده گرامی بر موارد غلط و اشتباه های فاحش آن ترجمه آگاه گردد، به چند مورد اشاره می شود:

۱ . مترجم اصطلاح «مشروطه » را در همه موارد به «الدیمقراطیه » (دموکراسی) ترجمه کرده است و حال آن که هیچ گاه واژه «مشروطه » به چنین معنایی – دموکراسی – بکار نمی رود . این ترجمه اشتباه، باعث اوج گیری بحث هایی در میان فعالان اسلامی شد . برخی ادعا کردند که به کارگیری اصطلاح «دموکراسی » از طرف آقای «نایینی » ، نشانه این است که اسلام نسبت به این مقوله، نظر مثبتی دارد . در مقابل، مدعیان اصالت در تفکر اسلامی به آقای نایینی اشکال کردند و به کارگیری آن را نوعی دور شدن از اصالت و هویت فکری اسلامی و گرفتار آمدن در اصطلاح ها و مفاهیم غربی عنوان کردند . در صورتی که اگر خواننده گرامی به اصل فارسی کتاب رجوع کند، یک بار هم با واژه دموکراسی مواجه نمی شود . منشا این همه جدال و مناقشه فکری، همان ترجمه اشتباه بوده که گویا مترجم بر اشتباه خود پافشاری داشته است و از این رو فصل های کتاب را با عنوان «الاستبداد و الدیمقراطیه » منتشر ساخت .

این که چرا آقای الجعفری به این اشتباه مرتکب شده، سؤالی است که به راحتی نمی توان به آن پاسخ داد . شاید بتوان گفت که گرایش های فکری و سیاسی مترجم در انتخاب عنوان «الاستبداد و الدیمقراطیه » برای کتاب بی تاثیر نباشد با این که عنوان اصلی آن کاملا عربی است . لفظ مشروطیت، بار معنایی واژه دموکراسی را ندارد . کلمه مشروطیت در وهله اول به معنای تقییدن شدن، شرط پذیرفتن، وجوب تقیید کردن اراده حاکم و کاستن از اختیارات و صلاحیت های او برای از بین بردن آثار استبداد و ظلم به کار می رود و در کل، معنای سلبی دارد و نه اثباتی در حالی که واژه دموکراسی در اصل، معنای اثباتی – حکومت مردم – دارد . آن چه که احتمال یاد شده – دخالت گرایش فکری و سیاسی مترجم – را در ت