خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد اسلامی :

چکیده

نظریّه های رفتار مصرف کننده به دلیل آن که با رفتار انسان در جایگاه موجودی صاحب اراده و هدفمند ارتباط دارند، بر مفروضات ویژه ای درباره ماهیت انسان و مبانی تصمیم گیری او مبتنی هستند. این مفروضات اغلب جنبه ایدئولوژیک داشته، در نظام های ارزشی متفاوت، دارای گونه های متفاوتی خواهند بود. بحث این مقاله، بررسی این مفروضات در چارچوب ارزش های حاکم بر جامعه اسلامی است. ابتدا به ادبیات این موضوع در اقتصاد سرمایه داری و آرای اندیشه وران مسلمان نگاهی خواهیم افکند؛ و سپس با استفاده از نصوص اسلامی، مفروضات مربوط به نظریّه رفتار مصرف کننده مسلمان را استنباط خواهیم کرد.

مقدّمه

نظریّه های رفتار مصرف کننده، یکی از زیرشاخه های علم اقتصاد خُرد است که با نظریّه تقاضا ارتباط تنگاتنگی دارد. در این نظریّه ها تحلیل می شود که مصرف کننده، درآمد محدود خود را در برابر خواسته ها و نیازهای گوناگونی که دارد، چگونه و براساس چه قاعده ای تخصیص می دهد و عکس العمل او در برابر تغییرات قیمت ها و دیگر متغیّرهای مربوط چه سان است. در این زمینه در اقتصاد متعارف، سه نظریّه عمده وجود دارد: نظریّه مبتنی بر مطلوبیّت اصلی، نظریّه مبتنی بر منحنی های بی تفاوتی و نظریّه رجحان آشکار. موضوع رفتار مصرف کننده در متون دینی نیز با اهمّیّت فوق العاده و در سطح گسترده ای مطرح شده و اندیشه وران مسلمان تاکنون آرای متعدّدی را در تحلیل رفتارهای مبتنی بر این متون ابراز کرده اند.

یکی از اساسی ترین مفاهیمی که اقتصاددانان در تحلیل رفتار مصرف کنندگان به کار برده اند، مفهوم انسان اقتصادی است. نظریّه پرداز اقتصادی برای آن که بتواند رفتار تخصیص درآمدی فرد را تبیین و تحلیل کند، پیش از هر چیز، نیازمند ترسیم مفهومی از انسان است که اهداف، انگیزه ها و روش تعقیب اهداف او را به صورت قاعده اساسی بیان کند؛ امّا از آن جا که به هرحال این مفهوم، مفهومی انتزاعی است، به طبع در انتزاع آن، دیدگاه های ارزشی نقش انکارناپذیری دارند؛ بدین سبب هر مدلی که از انسان اقتصادی طرّاحی شود، نمونه تجسّم یافته عقاید، آرمان ها و ارزش های فرد یا مکتبی است که آن را ارائه کرده؛ به همین جهت، مفهومی از انسان اقتصادی که امروزه در تحلیل های اقتصاد متعارف بدان استناد می شود، بازتاب ارزش های لیبرالیسم است؛ چنان که دایک (اقتصاددان امریکایی) می گوید:

در نظریّه بازار، بایدها زیر پوشش اصطلاح معروف آن، یعنی انسان اقتصادی عاقل پنهان می شود.^(۱)

فرگوسن نیز به رغم اصرار فراوانی که در ابتدا بر ماهیّت غیرارزشی نظریّات اقتصادی کلاسیک جدید داشت، پس از مشاجره ای طولانی، به این واقعیّت اعتراف کرده، می گوید:

قبول نظریّه اقتصادی کلاسیک جدید، امری است اعتقادی. من شخصا چنین اعتقادی دارم.^(۲)

نظریّه های اقتصاد جدید در تحلیل رفتار مصرف کننده به طور عموم بر این فرض ها استوارند که انسانِ عاقل اقتصادی فقط از انگیزه نفع شخصی تأثیر می پذیرد، و نفع شخصی برای مصرف کننده، حدّاکثر ساختن رضایت خاطرِ حاصل از مصرف کالاها و خدمات است. او می تواند با تشخیص خود و بدون استمداد از وحی یا سفارش هر فرد یا نهاد دیگری، کالاهای گوناگون را براساس میزان مطلوبیّت آن ها دسته بندی کرده، با عقل حسابگر خود، بهترین راه دستیابی به حدّاکثر مطلوبیّت را تشخیص دهد.

اتّخاذ این فرض ها در چارچوب ارزش های مورد قبول مکتب سرمایه داری، ممکن است به طور کامل منطقی به نظر آید؛ امّا چنان چه مبانی هستی شناختی و انسان شناختی آن ها را از دیدگاه عقاید و ارزش های اسلامی بکاویم، ممکن است به جای آن ها به فرض های دیگری دست یابیم. برای روشن شدن این مسأله، مبانی فرض های مزبور را در سه محورِ مبانی انسان شناختی، اهداف و انگیزه ها، و روش دستیابی به اهداف مصرف کننده از دیدگاه مکتب سرمایه داری، اندیشه وران مسلمان و نصوص اسلامی بررسی خواهیم کرد.

۱. مبانی و مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده در اقتصاد سرمایه داری

۱۱. مبانی انسان شناختی

مبنای انسان شناختی نظریّه های رفتار مصرف کننده در اقتصاد سرمایه داری دارای چند مؤلّفه اساسی است.

۱۱۱. اصل فلسفی دئیسم: تفکّر مذهبی دوران پیش از رنسانس، الاهیّات وحیانی بود. در این تفکّر، خداوند، آفریدگار و پروردگار عالم است و قرار داشتن طبیعت تحت تدبیر مشیّت الاهی و وجوب وحی، از اهمّ باورهای آن به شمار می رود.^(۳) پس از رنسانس، به دلیل نارسایی آموزه های کلیسا که عهده دار تبلیغ و ترویج الاهیّات وحیانی بود، این تفکّر، از صحنه امور اجتماعی کنار نهاده شد و تفکّر «دئیسم» (الاهیّات طبیعی) جای آن را گرفت. ویژگی عمده این تفکّر، اتّکا به عقل انسان و بی نیازی او از آموزه های آسمانی و نفی ارتباط خداوند با عالم طبیعت، پس از آفرینش است.^(۴) تفکّر دئیسم، جوامع بشری را از حاکمیّت برخی آموزه های ناصواب و غیرمعقول کلیسا رهانید؛ ولی بروز این تفکّر، نقطه آغازی برای جدا شدن انسان از آموزه های انسان ساز ادیان الاهی و سرگشتگی او در ظلمتکده طبیعت بود و نطفه تمام علوم اجتماعی جدید از جمله اقتصاد با همین دیدگاه بسته شد.

۱۱۲. اصل ناتورالیسم (طبیعت گرایی): طبیعت گرایی، یکی از نتایج تفکّر دئیسم است که بر حاکمیّت قوانین طبیعی بر امور عالم و از جمله جوامع انسانی تأکید می کند. فیزیوکرات ها، نخستین کسانی بودند که چنین عقیده ای را درباره اقتصاد، ابراز کردند. آنان قانون طبیعت را بهترین قانون برای تنظیم روابط اجتماعی دانستند که کافی است آن ها را بفهمیم تا از آن ها پیروی کنیم.^(۵)

در مکتب فیزیوکرات ها، قوانین طبیعی که از آن پس نظام طبیعی نامیده شد، همان عظمت قوانین هندسی با صفات دوگانه آن یعنی «کلّیّت» و «تغییرناپذیری» را دارا است. آزادی اقتصادی به معنای نفی دخالت دولت و رهایی از تمام قیود و ارزش های محدودکننده فرد، تعادل خودکار مکانیکی، مکانیسم بازار رقابتی، جدایی اقتصاد از اخلاق متعالی و ارزش های والای انسانی، رهاورد تفکّر طبیعت گرایانه است.

۱۱۳. اصالت انسان (اُمانیسم): امانیسم «یک عقیده، حالت یا روش زندگی [است] که بر منافع و ارزش های بشری، تمرکز یافته است».^(۶) در مکتب امانیسم، برخلاف مکتب تئیسم که اصالت را به خداوند می دهد و منشأ تعیین ارزش ها و قانونگذاری و حاکمیّت را ذات باری تعالی می داند، فقط به انسان، ارزش و اصالت داده می شود و ملاک خوبی و بدی ها و قوانین و مقرّرات، افکار و تمایلات انسان است.

۱۱۴. اصالت فرد (فردگرایی): با پیدایی تفکّر امانیسم، دو نظریّه اصالت فرد^(۷) و اصالت جمع^(۸) در عرصه انسان شناسی از آن سرچشمه گرفتند. این دو نظریّه در اصالت دادن به وجدان بشری مشترکند؛ ولی اوّلی، اصالت را به وجدان فردی و دومی به وجدان جمعی می دهد. از این دو نظریّه، آن چه در عمل، حضور خود را در عرصه تفکّر اجتماعی حفظ کرده، نظریّه اصالت فرد است که چنین تعریف می شود:

فردگرایی، نظریّه یا ایدئولوژی اجتماعی است که ارزش اخلاقی بالاتری را به فرد در برابر جامعه اختصاص می دهد، و در نتیجه، از آزادگذاشتن افراد به نحوی که عمل کنند به هر آن چه تصوّر می کنند به نفع شخصی خودشان است، حمایت می کند.^(۹)

مفهوم فردگرایی به یک اعتبار، به سه نوع تقسیم می شود: فردگرایی ذرّه ای، ملکی و اخلاقی. فردگرایی ذرّه ای از اندیشه هابز سرچشمه می گیرد که افراد را مانند اتم ها و ذرّات مادّی متحرّکی معرّفی می کند که هرکدام به دنبال ثروت و قدرت و هزینه دیگری است و جامعه، مجمعی از این اتم ها به شمار می رود.^(۱۰)

فردگرایی ملکی، چنان که آربلاستر می گوید، به این معنا است که زندگی شخص به خود او تعلّق دارد. این دارایی خود او است و به خداوند، جامعه یا دولت تعلّق ندارد و می تواند هر طور مایل است، با آن رفتار کند.^(۱۱)

فردگرایی اخلاقی، بیانگر این است که معیار نیکی و بدی، نفس و تمایلات نفسانی فرد است. پذیرش فرمان های اخلاقی دینی یا دنیایی (جامعه و دولت) بر کسی واجب نیست. هر کسی مکلّف است فقط به ندای وجدانش درباره ارزش های اخلاقی گوش فرا دهد.^(۱۲)

۱۱۵. اصل اخلاقی فایده گرایی^(۱۳): این اصل، دارای سه قضیّه اصلی است.

أ. خوشی و لذّت فردی، باید غایت عمل فردی باشد. ب. هر خوشی و لذّت فردی، قرار است که برای یک نفر (نه بیش تر) فرض و حساب شود. ج. هدف عمل اجتماعی باید حدّاکثر کردن مطلوبیّت کل باشد.^(۱۴)

براساس اصول یاد شده، انسان مفروض در نظریّه های رفتار مصرف کننده در اقتصاد متعارف، موجودی بریده از خدا و آموزه های آسمانی (دئیسم)، واگذار شده به قوانین، سنّت ها و نظام های طبیعی (طبیعت گرایی)، دارای اصالت و مرجع تعیین ارزش ها، قوانین و حاکمیّت سیاسی (اُمانیسم)، دارای هویّت فردی در ابعاد وجودی، ملکی و اخلاقی (فردگرایی) و تابع لذّت ها و خوشی های نفس (فایده گرایی) است؛ به همین دلیل در این نظریّه ها از احکام و ارزش های مبتنی بر وحی، مانند تخصیص درآمد برای رفاه دیگران یا جلب خشنودی خداوند و احکام بازدارنده ای چون ممنوعیّت اسراف و تبذیر و… سخن گفته نمی شود.

۱۲. اهداف و انگیزه های مصرف کننده

چنان که در اصل فایده گرایی بیان شد، در اقتصاد سرمایه داری، ارزش ذاتی و هدف نهایی رفتار افراد، لذّت و خوشی است. در جهت این هدف، هدف میانی که برای رفتار مصرف کننده در نظر گرفته می شود، حدّاکثرسازی مطلوبیّت است. مطلوبیّت، معادل واژه «Utility» و به معنای فایده و رضایت خاطری است که انسان از مصرف کالا یا خدمت به دست می آورد. این مفهوم، بیش از همه، مدیون دیدگاه های بنتام است؛ گرچه پیش از او، هاچسن (۱۷۲۵)، بکاریا (۱۷۷۶) و پرایستلی (۱۷۶۸) آن را به کار برده بودند. از دیدگاه بنتام، هدف تمام اعمال انسان، لذّت و رنج است. وی می گوید:

ما فقط یک وظیفه داریم و آن جست وجوی بالاترین لذّت ممکن است و مسأله رفتار انسان، فقط تعیین این است که چه چیزهایی بیش ترین لذّت را به انسان می بخشد.^(۱۵)

ویلیام جونز در تأیید اندیشه بنتام می گوید:

رنج و لذّت، بدون شک، اهداف نهایی همه محاسبات اقتصادی برای حدّاکثر کردن لذّت است و همین امر، مسأله اقتصادی را تشکیل می دهد.^(۱۶)

مفهوم فایده گرایی، گونه ای از قوانین طبیعی مورد نظر فیلسوفان قرن هفدهم است که تفسیر قانونمندی از رفتارهای فردی و خوشبختی همگانی به دست می دهد. در این تفسیر، چنان که شومپیتر توضیح می دهد، لذّت ها و رنج های هر فرد، کمّیّت های اندازه گرفتنی فرض می شوند که از جمع جبری آن ها خوشبختی فرد حاصل می شود؛ آن گاه از جمع خوشبختی های فردی که به همه آن ها وزن برابر داده می شود می توان سعادت و رفاه اجتماعی را محاسبه کرد.^(۱۷)

فیلسوفان غربی درباره مفهوم و مصداق لذّت، بحث ها و نظریّات متنوّعی را ارائه کرده اند که گاهی لذّت ناشی از باور و کردار دینی را نیز شامل می شود؛ امّا در مجموع می توان گفت که بیش تر آن ها، همان مفهوم رایج آن (لذّتی که از مصرف کالا و خدمات حاصل می شود) را قصد می کردند؛^(۱۸) چنان که در اصطلاح امروزی نیز از واژه مطلوبیّت، همین معنا را اراده می کنند.

در این دیدگاه، میان هدفی که فعل باید به سبب آن انجام گیرد و انگیزه های طبیعی نفس، هماهنگی، بلکه اتحاد وجود دارد؛ چنان که هابز می گوید:

جز ملاحظه منافع شخصی، چیز دیگری نمی تواند انگیزه رفتار آدمی باشد و حتّی اگر عقل و منطق، کوته بینی او را در این اعمال به وی بنمایاند، و حتّی اگر آدمی درک کند که بهترین راه تأمین منافع شخصی او، همکاری و تعاون با همنوعانش است، باز هم برای او فایده ای نخواهد داشت؛ زیرا عقل انسان در تحلیل نهایی، بنده و خدمتگزار شهوات او است و چون عقل آدمی، متّکی به شهوات او است، تنها وظیفه اش این است که به وسیله جست وجوی عواملی که می توانند شهوات را ارضا کنند، در خدمت انسان قرار گیرد.^(۱۹)

به این ترتیب، اصل موضوعه نظریّه های رفتار مصرف کننده، چنین است که مصرف کننده فقط از غریزه لذّت جویی خود فرمان می گیرد و هدف او دستیابی به بیش ترین میزان مطلوبیّتی است که از مصرف کالا و خدمات به دست می آید.

۱۳. روش دستیابی به اهداف (خردگرایی)

مفهوم اساسی در باب روش دستیابی به اهداف، عقلانیّت و عاقلانه عمل کردن است. در تفکّر سرمایه داری، عقلانیّت به مفهوم ویژه ای که تحت عنوان عقلانیّت ابزاری شناخته می شود، به کار می رود. علّت این نامگذاری این است که در این تفکّر، عقل انسان درباره اهدافی که شایسته پیروی است و کارهایی که باید انجام شود، نقشی ندارد و در این مراحل فقط انگیزه های نفسانی نقش ایفا می کنند. انگیزه کسب فایده و لذّت شخصی است که تعیین می کند فرد، چه کاری را باید انجام دهد و هر آن چه مطابق تمایل نفس باشد، خوب تلقّی می شود. جان لاک می گوید:

نیک آن است که به ایجاد یا افزودن لذّت در ذهن یا تن یا به کاستن رنج می گراید؛ در حالی که بد آن است که به ایجاد یا افزودن رنج یا به کاستن لذّت میل دارد.^(۲۰)

چنین برداشتی از مفهوم عقلانیّت، رهاورد اصولی است که پیش تر درباره دیدگاه های انسان شناختی مکتب سرمایه داری ذکر شد. اصل دئیسم و اصل امانیسم، نقش وحی و آموزه های مذهبی در تعیین بایدها را از بین می برد و براساس اصل فایده گرایی و فردگرایی این مسأله به نفس انسان واگذار می شود و از این رو، در این مرحله نه برای عقل و نه برای شرع جایی باقی نمی ماند.

از آن جا که تفکّر سرمایه داری، انگیزه های آدمی را به تعقیب منافع شخصی و منافع شخصی را در منفعت مادّی از قبیل پول، ثروت و لذّت حاصل از مصرف کالا و خدمات منحصر می داند، این امکان را به فرد می دهد که با محاسبه سود و زیان ناشی از پیامد اعمال، اقتصادی ترین راه را برای کسب حدّاکثر مطلوبیّت به کار گیرد و به این ترتیب، انسان مفروض در مکتب سرمایه داری، برای رسیدن به اهداف از معیار و منطقی به نام عقلانیّت ابزاری استفاده می کند.

براساس مطالبی که گذشت، نظریّه های رفتار مصرف کننده در اقتصاد متعارف (به ویژه نظریّه مبتنی بر مطلوبیّت رتبه ای) برپایه مفروضات زیر بنا شده اند.

۱. هدف مصرف کننده، بیشینه کردن مطلوبیّت است.

۲. مطلوبیّت فرد، تابعِ مصرف او از کالاها و خدمات است.

۳. فرد می تواند میزان مطلوبیّت خود از مصرف کالاها و خدمات را ارزیابی و آن ها را رتبه بندی کند. بدین ترتیب، هر مصرف کننده عقلایی، یک تابع هدف خواهد داشت که متغیّرهای آن را مقادیر کالاها و خدمات مصرفی تشکیل می دهد تا بیش ترین سطح مطلوبیّت را به دست آورد.

۲. مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده از دیدگاه اندیشه وران مسلمان

برخی از اقتصاددانان مسلمان و محققّان اقتصاد اسلامی، به دلیل تفاوت آشکار دیدگاه های اسلام با مبانی انسان شناختی و نظام ارزشی مکتب سرمایه داری، مفروضات نظریّه های رفتار مصرف کننده در اقتصاد متعارف را قابل تعمیم به فرد مسلمان ندانسته و درصدد برآمده اند تا برای تحلیل رفتار مصرف کننده مسلمان، چارچوبی متناسب با ارزش های اسلامی ارائه کنند. یکی از مباحث اساسی میان این دسته از محقّقان، بررسی مفهوم عقلانیّت و رفتار عقلایی و اتّخاذ اصول موضوعه مناسب برای اهداف و انگیزه های مصرف کننده مسلمان بوده است و از این جهت می توان آن ها را به دو گروه تقسیم کرد: گروه اوّل، افرادی مانند دکتر انس الزّرقاء، دکتر اسد زمان و دکتر توتونچیان هستند که به این منظور، اصل موضوعه بیشینه سازی مطلوبیّت را با واردکردن احکام و محدودیت های اسلامی، برای فرد مسلمان بازسازی کرده اند؛ به طوری که الزّرقاء در مقاله ای تحت عنوان «وابستگی جزئی در تابع مطلوبیّت مسلمان» می نویسد:

یکی از تفاوت های ساختاری میان انسان اقتصادی و انسان اسلامی آن است که تابع مطلوبیّت دومی دارای متغیّر جدیدی است، موسوم به پاداش یا جزا در آخرت. متغیّر جدید، دارای تعامل شدید با سایر متغیّرهای اقتصادی و غیراقتصادی در تابع مطلوبیّت است؛^(۲۱)

البتّه وی تابع مطلوبیّت فرد مسلمان را داده شده تلقّی نمی کند؛ بلکه آن را به صورت جزء درون زای نظام مطرح کرده و معتقد است. اسلام، تلاش بی وقفه ای را برای تغییر جهت آن از مسیر انحرافی دنبال می کند.^(۲۲)

زمان برای ترسیم تابع مطلوبیّت مسلمان، چهار اصل موضوعی را مطرح کرده و بدین وسیله، مواردی از ارزش های اسلامی مانند رفتار نوعدوستانه، اشباع پذیری مصرف، تفاوت میان نیازهای اساسی و غیر آن را در تحلیل رفتار مصرف کننده مسلمان وارد می کند.^(۲۳)

توتونچیان نیز با استفاده از اصل موضوعه مطلوبیّت مفاهیم انفاق، اسراف و تبذیر و حدّ کفاف، مصرف را تجزیه و تحلیل کرده است.^(۲۴)

گروه دوم، کسانی هستند که با ردّ اصل موضوعه مطلوبیّت، اصول موضوعه دیگری را مطرح ساخته اند.

معروف ترین اصولی که از جانب گروه دوم ارائه شده، به این شرح است.

۲۱. اصل بیشینه کردن تطابق رفتار با احکام شرع

پروفسور نجات اللّه صدّیقی و دکتر منذر قحف، معیار و منطق انتخاب مصرف کننده مسلمان را با تقوا بودن و تطابق بیش تر رفتار با ضوابط شرعی می دانند. قحف به نقل از نجات اللّه صدّیقی و همفکر با او مفهوم موفّقیت را چنین بیان می کند.

موفّقیت، با تقوا بودن است. هر قدر رفتار فرد، تطابق بیش تری با استانداردهای اخلاقی داشته باشد و درستکاری وی در سطح بالاتری قرار گیرد، وی موفّق تر است. فرد مسلمان در طول زندگی خود، در تمامی مراحل وجود و در هر مرحله، تلاش خواهد کرد هماهنگ با ارزش های اخلاقی قدم بردارد. … این، هرگز به معنای گرایش به ریاضت و انکار مقاصد اقتصادی نیست. مسیر معنویّت گرای اسلامی از میان تلاش ها و افت و خیزهای زندگی روزمرّه است. چیزی جدا و منفکّ از زندگی وجود ندارد. معنویّت گرایی اسلامی، تنها یک روش زندگی است. هنگامی که می گوییم تقوا و نیکی باید هدف ما باشد، تنها اشاره به این روش خاصّ زندگی بر مبنای ارزش های متعالی اسلامی است.^(۲۵)

از دیدگاه این دو اقتصاددان مشهور و اصول گرای مسلمان، فرد تربیت شده مکتب اسلام، براساس معیار طبیعی بیشینه کردن مطلوبیّت عمل نمی کند؛ بلکه مطلوبیّت او نیز در گرو پیروی از احکام شرع است. صدّیقی تصریح می کند:

شخصی که به ایده ها و اهداف اسلامی تن دهد، باید از حدّاکثر کردن ارضا و مطلوبیّت دست بکشد؛ مثلاً یک مصرف حرام، ممکن است احساس ارضا و مطلوبیّت زیادی برای مصرف کننده ایجاد کند که او حاضر است در ازای آن پولی که مطلوبیّتش کم تر است، پرداخت کند؛ امّا انسان مسلمان که می داند چنین مصرفی او را از دستیابی به ایده ها و اهداف اسلامی بازمی دارد، چنین ارضایی برایش بی معنا خواهد بود.^(۲۶)

منذر قحف، لذّت بردن از مصرف کالاها را بدان دلیل فضیلت می داند که این امر، اطاعت از اوامر الاهی شمرده می شود. نتیجه نهایی بحث او چنین است که عقلانیّت اسلامی، مستلزم پیروی از ارزش ها و رفتارهای اسلامی است و با ملاحظه این جهات، قضیّه حدّاکثرسازی از دیدگاه تفکّر اسلامی، بدون چون وچرا می شود. قضیّه حدّاکثرسازی، حتّی ممکن است به صورت شمای تعمیم یافته از زندگی در کل استفاده شود؛ یعنی در هر زمان با هر چیز خوبی که مواجه شویم، مسلمان باید آن را تا جایی که می تواند انجام دهد.

۲۲. اصل بیشینه کردن مصلحت العباد

استاد محمدفهیم خان، انتخاب مصرف کننده مسلمان را دارای چهار مرحله می داند: انتخاب میان تخصیص درآمد به نیازهای دنیایی و انفاق فی سبیل اللّه ، انتخاب بین مصرف حال و آینده، انتخاب بین سطوح گوناگون نیازهای مصرفی حال، و انتخاب بین گزینه های مختلف از سبد کالاهای مصرفی. وی نظریّه های رفتار مصرف کننده در اقتصاد متعارف را فاقد تبیین در دو مرحله نخست می داند و معیار انتخاب مسلمان در این دو مرحله را رعایت اعتدال و توازن معرّفی می کند. پس از انجام این دو مرحله، نوبت به تصمیم گیری در فضای انتخاب کالا می رسد. در اقتصاد سرمایه داری، این انتخاب با حدّاکثرسازی مطلوبیّت با توجّه به قید بودجه صورت می گیرد.

فهیم خان می گوید:

اسلام، منکر آن است که خواسته های نفسانی انسان، ایجادکننده نیروی انگیزش برای رفتار مصرف کننده است. اسلام مبنای دیگری را جایگزین خواسته ها برای رفتار مصرف کننده می کند و این مبنا عبارت است از «نیازها».^(۲۷)

او به تبع شاطبی، نیازهای زندگی انسان را به پنج نوع (لوازم حفظ دین، نفس، عقل، نسل و مال) و به سه سطح (ضروریّات، کفاف و رفاه) تقسیم کرده، می گوید:

در حالی که خواسته به وسیله مفهوم مطلوبیّت معیّن می شود، نیاز، یک دیدگاه اسلامی است که به وسیله مفهوم مصلحت تعیین می گردد. هدف شریعت، مصلحت العباد است (رفاه و بهزیستی انسان ها)؛ بنابراین، تمامی کالاها و خدماتی که استفاده از آن ها دارای «مصلحت» است، به عنوان نیاز (نیازها) تعیین خواهد شد… . مصلحت، خاصیّت یا نیرویی در یک کالا یا خدمت است که اجزا و اهداف اساسی زندگی انسان را در این جهان تحت تأثیر قرار دهد و برآورده کند.^(۲۸)

فهیم خان، تشخیص مصداق مصلحت را همانند مفهوم مطلوبیّت، امری ذهنی می داند؛ امّا معیارهای تعیین مصلحت را برخلاف مطلوبیّت، به امیال ذهنی فرد وابسته نمی داند. به اعتقاد وی، معیارهای مصلحت از ناحیه شریعت برای همه تثبیت شده است و تصمیم باید برمبنای این معیارها گرفته شود. بر این اساس، او نتیجه می گیرد که مفهوم مصلحت به دلیل عدم تنافی مصلحت فرد با مصلحت جامعه و کاربرد آن برای هدف تولید و قابلیّت مقایسه آن برای افراد گوناگون، بر مفهوم مطلوبیّت برتری دارد.

۲۳. اصل بیشینه کردن حبّ یا رضایت خداوند

دکتر سیّدکاظم صدر در کتاب اقتصاد صدر اسلام برای تبیین رفتار مصرف کننده مسلمان، از اصل موضوعه بیشینه کردن رضایت خدا یا حب و محبّت استفاده کرده است. وی به نقل از عّلامه طباطبایی می نویسد:

ما در باطن خود، حقیقتی احساس می کنیم که آن را حب و علاقه می نامیم؛ مثلاً نسبت به غذا، همسر، مال، جاه و علم احساس محبّت می کنیم. … این رابطه محبّت از آن جا پدید می آید که مصرف کالا نیازهای قوای انسان را برطرف می کند و به آن ها کمال می بخشد. غذا، موجب فعّالیّت قوّه تغذیه می شود و با این عمل است که انسان از گرسنگی رهایی یافته، به کمال می رسد. این حب و علاقه در واقع یک نوع ارتباط و جاذبه ای است که میان انسان و کمالات او وجود دارد… .^(۲۹)

وی سپس می افزاید:

وجود رابطه حب میان کالاها و خدمات مختلف یا میان محبوب های انسان که کمال آور هستند و خود انسان که محبّ این کمالات است می تواند به عنوان اصل موضوعه انتخاب گردد. به موجب آن، انسان از میان کالاها و خدمات مختلف، با توجّه به محدودیّت های خود، به نحوی انتخاب می کند که محبّت آن ها را به حدّاکثر برساند… . اصل موضوعه دیگری که ممکن است گزینش شود، به دست آوردن رضایت خداوند است به این معنا که مصرف کنندگان، کالاها و خدمات را برای مصارفی انتخاب می کنند که رضای خداوند را به حدّاکثر برساند. این اصل که به صراحت در قرآن مجید بیان شده، هدفِ بندگان صالح پروردگار است و کسانی در دو جهان رستگار می شوند که پایبند به این اصل باشند. در توضیح گزینش این اصل باید توجّه داشت که تصرّف در کالاها و خدمات مختلف در اسلام به چهار دسته واجب، مستحب، مکروه و حرام تقسیم شده است. انجام کارهای واجب و مستحب، موجب کسب رضای خدا، و ارتکاب اعمال مکروه و حرام، سبب ناخشنودی و عدم رضای او می شود. هر مسلمانی بالطّبع، طبق عقیده و بینش خود، طالب به دست آوردن خشنودی او و رستگاری در آخرت است؛ بنابراین، فعّالیّت های ثواب دار را انجام می دهد و از کارهای گناه آلود می گریزد.^(۳۰)

دکتر صدر در تحلیل رفتار مصرف کننده مسلمان، دو اصل موضوعه پیشین را به یک معنا گرفته است و توضیحات او نشان می دهد که منظورش از حبّ، محبّتِ فردِ تربیت شده تحت آموزه های اسلام است. در اثر این تربیت، فرد، به کالاهای حرام و مکروه محبّتی نشان نمی دهد و در واقع محبّت او به کالاهایی منحصر است که مصرف آن ها سبب رضایت پروردگار می شود و بدین ترتیب، این دو هدف در طول همدیگر قرار می گیرند و وقتی یکی حاصل شود، دیگری نیز حاصل می شود.

در ادبیّات اقتصاد اسلامی، افزون بر مواردی که ذکر شد، به اصول موضوعه دیگری مانند «بیشینه کردن کمال»، «بیشینه کردن رستگاری دنیا و آخرت»، «رفع نیاز خود و دیگران در چارچوب اصول اسلامی» و… نیز اشاره شده است که جهت اختصار، از توضیح آن ها صرف نظر می کنیم.

چنان که می بینیم، در تمام اصول موضوعه پیشنهاد شده، مصرف کننده مسلمان چه در ناحیه اهداف و انگیزه ها و چه در انتخاب نوع کالاها و چه در روش دستیابی به اهداف، در چارچوب عقاید و ارزش های اسلامی عمل می کند که بالطّبع از معیار طبیعی مطلوبیّت و عقلانیت ابزاری متمایز است.

به اعتقاد ما، گرچه بیش تر این پیشنهادها از نظر تطابق با اصول و مبانی دینی، بدون اشکال هستند، هر کدام از نظر قابلیّت های لازم برای الگوسازی به گونه ای ناقص به نظر می رسد؛ برای مثال، طرفداران اصل موضوعه مطلوبیّت به روشنی مصارف شخصی را از شمول پاداش آخرتی خارج ساخته اند؛ در حالی که اسلام، مصارف ضرور را واجب، و کوشش برای بهبود سطح زندگی در حدّ متعارف را مستحب دانسته و برای آن پاداش آخرتی ذکر کرده است. اصول موضوعه مورد نظر گروه دوم نیز گرچه از این نقیصه مبرّا است، از معرّفی مفهومی که اوّلاً برگرفته از نصوص کتاب و سنّت باشد و ثانیا نظیر تابع مطلوبیّت، تمام موارد و مراتب تخصیص درآمد را شامل شود و ثالثا قابلیّت استخراج تابع تقاضای فرد را داشته باشد، ناتوان مانده یا دست کم در عمل، به استخراج چنین الگوی جامعی نپرداخته اند؛ از این رو، در بخش بعدی مقاله، برای دستیابی به اصل موضوعه مناسب، نصوص اسلامی را به طور مبنایی بررسی خواهیم کرد.

۳. مبانی و مفروضات نظریّه رفتار مصرف کننده از دیدگاه قرآن و حدیث

در منابع اسلامی، نصوص بسیاری درباره رفتار تخصیص درآمدی مسلمان وارد شده که بدون تردید، قابلیّت تشکیل معرفتی منسجم و ارائه نظریّه ای مستقل را دارا است. از نخستین روزهای بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم آیاتی از قرآن در این زمینه نازل شد. در آیه بیست آل عمران که فقط پس از هشت ماه از آغاز بعثت بر رسول خدا فرود آمد، مسلمانان موظّف شدند به حکم ایمان به خدا و پیامبرش، بخشی از درآمد خود را در راه خدا انفاق کنند.^(۳۱) در طول سال های پربرکت بعثت، آیات فراوان دیگری در این زمینه نازل شد. با ضمیمه گفتار و رفتار رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم گنجینه گران بهایی از اصول و قواعد رفتار عاقلانه در اختیار بشر قرار گرفت؛ رهنمودهای کتاب و سنّت به تدریج در رفتار عادی مسلمانان نهادینه شد و با راهنمایی پیشوایان معصوم علیهم السلام غنای بیش تری یافت. دانشمندان مسلمان نیز از همان زمان، بخشی از کتاب های اخلاق، سیره و حدیث خود را به طرح این مباحث اختصاص دادند و هم اکنون، میراث ارزشمندی از رهنمودهای اسلام درباره رفتار مصرف کنندگان در اختیار ما قرار دارد. آن چه در پی می آید، کوششی جهت قاعده مندساختن همین منابع است.

۳۱. مبانی انسان شناختی

در آیات قرآن و روایات، ویژگی های متعدّدی برای انسان بیان شده است. مواردی از آن ها را که با موضوع این مقاله ارتباط دارند، در ضمن چند محور بررسی می کنیم.

۳۱۱. جایگاه انسان در نظام هستی: در بینش اسلامی، خداوند، محور و کانون عالم هستی است. همه آفریدگان، هستی خود را از او می گ